قۇستىڭ ءتىلى

مىسالى, جاز جايلاۋ­دا اقكوت تورعاي بۇر­كىت سياقتى الى­مىر قۇستاردى كورە قويىپ, شى­قىلىق­تاعاندا سۋىرلار ىنىنە كىرىپ كەتەدى. ياعني ول سۋىرلارعا ء«تىل قاتىپ» قاۋىپتەن ساقتاندىرادى. بۇركىتتى كورگەن قۇزعىن قۇرقىلداپ دالانىڭ جايىلىپ جۇرگەن قوڭىر اڭى تۋرالى حابار بەرەدى. ويتكەنى ونىڭ وزىنە تاماق كەرەك. بۇركىتتەن قالعان جەمتىكتى جەپ قارق بولادى.

قىسقاسى, تاجىريبەلى اڭشى­لار, ساياتشى-قۇسبەگىلەر ءتۇرلى قۇستاردىڭ سايراۋىنان, ياعني قان­داي جاعدايدا, قانداي دىبىس شىعا­راتىندىقتارىن بولجاپ, قايدا قانداي اڭ كەتىپ بارا جاتقانىن پارىقتاي بىلگەن. بۇل تاجىريبەلەرىن شاكىرتتەرىنە ۇيرەتىپ وتىرعان.

مىسالى, شىڭجاڭ-التاي ولكەسىندە تۇراتىن تانىمال ەتنوگراف نۇريلا قىزىحان 2010 جىلى الماتى قالاسىندا جارىق كورگەن «اڭشىلىق حيكايالارى» اتتى كىتابىندا: – اكەي ۇيدە وتىرىپ «بۇركىت كەتىپ بارادى» دەپ سىرتقا شىعۋشى ەدى, – دەپ جازادى. راسىندا, اۋىل ماڭىنداعى قىرقا-قىراتتاردى بوكتەرلەي ۇشىپ, بۇركىت كەتىپ بارا جاتاتىن.

«اكە, ءسىز ۇيدە وتىرىپ, سىرتتا بۇركىت ۇشىپ بارا جاتقانىن قالاي ءبىلدىڭىز؟» دەپ سۇرايدى قىزى. «نازار سالىپ بايقاساڭىز, دالانىڭ تورعاي, شىمشىق, ساۋىسقان, قارعا سياقتى ۇساق قۇستار قۇزعىن ۇشىپ بارا جاتسا ءبىر ءتۇرلى, بۇركىت ۇشىپ بارا جاتسا ءبىر ءتۇرلى, باسقا اڭ-قۇس ءبىر ءتۇرلى سايرايدى. بۇلاردىڭ ءوزارا تۇسىنىسەتىن تىلدە­رى بار. الگىندە, قارعا, ساۋىسقان­دار بۇركىتتى كورىپ, شۋىلداپ قال­عان ساتتە ونى ەستىگەن تۇلكى, قويان­دار دەرەۋ قالقا تاۋىپ جاسىرىنىپ جاتىپ قالادى», دەگەن ەكەن اكەسى.

سول سياقتى جۋرناليست-زووينجەنەر ساعيدولدا كوشىمباەۆ «جەتىسۋلىق اتاقتى بۇركىتشى ابىل­حاق تۇرلىباەۆ بىرنەشە كۇن سىرتتا ءجۇرىپ ۇيىنە ورالدى» دەپ جازادى. سول ساتتە تۇعىردا وتىرعان بۇركىتى يەسىن كورىپ, ءبىرتۇرلى پىشتاقتاپ قويا بەرەدى. ونىڭ پىشتاعىن  ەستىگەن بۇركىتشى «مەن كەتكەلى مىنا بۇركىتكە تاماق بەرمەگەنسىڭدەر مە, قارنىم اشتى دەپ ايتىپ جاتىر» دەپتى. ياعني يەسى قۇسىنىڭ «مەن اشپىن» دەگەن ءتىلىن تۇسىنگەن.

تاعى ءبىر دەرەك: اتاقتى قۇس­بەگى شورانىڭ ءبىر بۇركىتىن كۇيەۋ­بالاسى قالاپ الادى. بىراق بۇل جىگىت بۇركىتتىڭ بابىن تاپپاي قي­نايدى. اقىرى ءبىر كۇنى اشىنعان قۇس وزىنە تۇسەدى. وقيعادان حابار العان شورا كەلەدى. شوكەڭدى كورگەن بۇركىت ءبىرتۇرلى پىشتاقتاپ مۇڭىن شاعادى. قۇستىڭ ءتىلىن تۇسىنگەن اتاقتى قۇسبەگى كۇيەۋبالاسىنا «مىنا بۇركىتتى نەگە سابايسىڭ» دەپ رەن­جيدى. سوندا بارىپ جىگىت «بابىن تابا الماي ساباعانىم راس» دەپ مويىندايدى. بۇركىتكە ءبىر قاراپ, كۇيەۋبالاسىنا ءبىر قاراعان شورا: «مىنا قۇس ەندى ساعان قول بولمايدى» دەپ ۇشىرىپ جىبەرىپتى.