وتكەن سەنبى كۇنى استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترى اسا كورنەكتى جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ «كۇي» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن ساحنالانعان درامالىق قويىلىمنىڭ پرەمەراسىن كورگەندە وسى سۇراق تاعى دا الدىمىزدان شىقتى.
«كۇي» – قابىرعالى قالامگەردىڭ وتىزعا تولماي جازعان شوقتىعى بيىك شىعارماسىنىڭ ءبىرى. العاشىندا ول «دالا باللادالارى» اتتى جيناعىنا ەنگەن. مۇندا ەرتەدەگى قازاق پەن تۇرىكمەننىڭ اراسىنداعى ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى تۋعان قاقتىعىستار ارقاۋ بولعان. پوۆەستىڭ باس كەيىپكەرى – جونەيىت.
بۇل تۋىندىنىڭ جەلىسى اڭىزدىق وقيعالارعا نەگىزدەلگەن. ءاربىر كەيىپكەردىڭ بولمىسى قىرىق قاتپارلى سىرعا تولى. پسيحولوگيالىق ءيىرىمى مول. سونداي-اق پوۆەستە ادامدى ماڭگۇرت جاساۋ وقيعاسى العاش باياندالعان. تۇرىكمەندەر تۇتقىنعا تۇسكەن التى بوزبالانىڭ باسىنداعى شاشىن تاقىرلاپ الىپ, وعان جاڭا سويىلعان اق تايلاقتىڭ تەرىسىن جابادى. ءالى ىلعالى كەپپەگەن تەرى جاڭا شاشى الىنعان جىلتىر باسقا جابىسا كەتەدى. تەرىنىڭ جيەگىن شىر اينالا بۇرمەلەپ قويعان كون تارتپانى شىرەنە تارتىپ, سىقسيتىپ تاڭىپ تاستايدى. ءسويتىپ, ولار ەلى مەن جەرى قايدا ەكەنىن بىلمەيتىن ماڭگۇرتكە اينالادى. دەگەنمەن اۆتور تۋىندىدا ادام بويىنداعى ز ۇلىمدىقتى كورسەتە وتىرىپ, ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك سەكىلدى اسىل قاسيەتتەردى ناسيحاتتايدى.
قويىلىمنىڭ ينستسەنيروۆكاسىن, بەلگىلى جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قۋانىش جيەنباي جازعان. قالامگەر كەكىلباي ۇلىنىڭ عاجايىپ تۋىندىسىنداعى كول-كوسىر ءتىلى مەن كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى تولعانىسىن سول كۇيىندە جەتكىزۋ قيىن بولعانىن ايتادى.
«شىنىندا دا, بۇل – وتە كۇردەلى شىعارما. ونى ساحنا تىلىنە اينالدىرۋ وڭاي بولمادى. ءبىراز كۇش جۇمسادىم. ىزدەندىم. قويۋشى رەجيسسەرمەن تىعىز جۇمىس ىستەدىم. ناتيجەسىندە, جاقسى دۇنيە شىقتى دەپ ويلايمىن. جالپى, كوركەم تۋىندىنى ابەكەڭ ابىل كۇيشىنىڭ ارۋاعىنا ارناعان. مۇنداعى باس كەيىپكەر جونەيىت – تۇرىكمەن باتىرى. عۇمىرى ارپالىسپەن ءوتىپ كەلە جاتقان ادام. قىلىشتىڭ جۇزىمەن ءومىر سۇرۋگە ۇيرەنگەن. بىراق تۇتقىنعا تۇسكەن كۇيشى جىگىتتىڭ تارتقان كۇيى ونىڭ جان دۇنيەسىن الاي-دۇلەي كۇيگە ءتۇسىردى. قاتىگەزدىگىن از دا بولسا جۇمسارتادى. ونەردىڭ قۇندىلىعى دا وسىندا. ءبىر جاعىنان, بۇل پوۆەستە ماڭگۇرت تاقىرىبى دا قوزعالعان. شىن مانىندە, ماڭگۇرتتىكتى ادەبي اينالىمعا تۇسىرگەن ءابىش اعامىز. كەيىن ونى شىڭعىس ايتماتوۆ «بوراندى بەكەت» رومانىندا وزگەشە دامىتتى. الايدا ابەكەڭ وسى شىعارماسى ارقىلى ماڭگۇرتتىكتىڭ نەگىزىن قالادى. ءسويتىپ, ول قازاق ادەبيەتىنە عانا ەمەس, الەم ادەبيەتىنە ولجا سالدى», دەدى جازۋشى.
شىنايى ونەر تۋىندىسىنىڭ اسىلى – تەرەڭدە. ونى كورە بىلەتىن كوز, سەزە بىلەتىن جۇرەك كەرەك. ءبىرتۋار سۋرەتكەردىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق شىعارماسى تەاتر ساحناسىندا ەرەكشە ينتەرپرەتاتسيامەن قويىلدى. شىمىلدىق تۇرىلگەننەن باستاپ, ساحنالىق كومپوزيتسيا كورەرمەندى بىردەن باۋرادى. مۋزىكا مەن جارىق, اكتەرلەردىڭ كيىمى – ادەمى ۇيلەسىم تاپقان. باس كەيىپكەر جونەيىتتى ويناعان بەلگىلى اكتەر سىرىم قاشقاباەۆتىڭ شەبەرلىگى ءتانتى ەتتى. ول باۋىرى مەن ءۇش بالاسىنان ايىرىلىپ, بيلىك پەن ار تارتىسىنان جانى ازاپقا تۇسكەن باتىردىڭ بولمىسىن ايشىقتى بەدەرلەدى. ز ۇلىم ادام بويىنداعى كەزدەسەتىن اشۋ, كەك, مەنمەندىك, تاكاپپارلىق سەكىلدى جاعىمسىز قاسيەتتەردى اشا ءبىلدى.
قويىلىمدا كوپ وقيعالار تۇسپالمەن, ەمەۋرىنمەن بەرىلگەن. بۇل كورىنىستەر كورەرمەنگە دە وي سالادى. مۇنى قويۋشى رەجيسسەردىڭ شەبەرلىگى دەپ تۇسىندىك. سپەكتاكلگە ايرىقشا ءار بەرگەن دۇنيە – كۇي. ساحنادا قازاق كۇيىنىڭ قۇدىرەتى سالتانات قۇرادى. اسىرەسە ونى تۇتقىنداعى كۇيشى جىگىتتى سومداعان اكتەر مارعۇلان نامەنوۆ شىنايى جەتكىزدى. ونىڭ دومبىرانى تابيعي تارتۋى دا كەرەمەت اسەر قالدىردى. سونداي-اق قويىلىمداعى ءار كەيىپكەردى ويناعان العاشقى قۇرامداعى اكتەرلەر جاقسى تاڭدالعان. ولار ساحنادا ءبىر ۇجىمدىق ءانسامبلدى قۇرادى. ايتالىق, ءاننادۇر (سامات بايىروۆ), كوكبورى (قايىرجان سادىقوۆ), مامبەتپانا (كەڭەس نۇرلانوۆ), دەگەن-احۋن (قاسىمحان بۇعىباي), اداي بي (اسىلبولات سماعۇلوۆ), جۇما بي (تىلەكتەس مەيراموۆ), داۋلەت (زاڭعار ابەنوۆ), ديلزارا (ينابات ابەنوۆا), قۇربان (سايران بايراق) – وسى اكتەرلەردىڭ ءبارى ءوز رولدەرىن ءساتتى سومدادى. قىسقاسى, كۇردەلى شىعارمانىڭ ينستسەنيروۆكاسىن جازعان (ق.جيەنباي), شەبەر رەجيسسەر (ن.جۇمانيازوۆ), سەزىمتال سۋرەتشىلەر (ەرلان تۇياقوۆ, ەرزات اسقاروۆ), سپەكتاكل سارىنىن سەزىنە بىلگەن كومپوزيتورلار (تەمىرلان شوكەنوۆ, نۇربولات ساحى) قولىنان تۋعان دۇنيە زەردەلى قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. سونىمەن بىرگە قويىلىمدى باستان-اياق مۋزىكامەن ارلەگەن تەاتردىڭ حالىق اسپاپتار ءانسامبلى ونەرپازدارىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە ايتقان ءجون.
سپەكتاكلدى ساحنالاعان قويۋشى رەجيسسەر نۇرلان جۇمانيازوۆ جازۋشىنىڭ بۇل شىعارماسىن جاس كەزىندە وقىپ, ايرىقشا اسەر العانىن جەتكىزدى.
«بىراق ونى جاسىم الپىستان اسىپ, جەتپىسكە تاياعاندا قويىپ وتىرمىن. ويتكەنى وسىعان دەيىن شىعارمانى ابدەن ىشىمدە ءپىسىردىم. سۋرەتكەردىڭ تەرەڭدىگىنە بويلادىم. بايقاساق, بۇل تۋىندىنىڭ جازىلعانىنا جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتتى. بىراق پوۆەستىڭ قۇندىلىعى ءالى كۇنگە وزەكتى. مۇندا باس كەيىپكەر – جونەيىت ءوزى تاپتاعان ەلدىڭ ادامدارىن ماڭگۇرتكە اينالدىرىپ, ەلى-جۇرتىن تانىمايتىن دەڭگەيگە جەتكىزسە دە, سونى قاناعات تۇتپاي, تەمىر باباسى ايتىپ كەتكەن وسيەتىن بۇرمالاپ, سول جولدا باۋىرى مەن ءۇش بالاسىن بىردەي قۇرباندىققا شالىپ, ءتۇرلى قياناتقا بارادى. ەلگە ۇستەمدىگىن جۇرگىزگىسى كەلەدى. اقىرى ونىڭ اجالى ءوزىنىڭ ز ۇلىمدىعىنان بولادى. مەن وسىنى كورسەتكىم كەلدى», دەدى ول.
ال دايىندىق كەزىندە اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەگەن رەجيسسەر, ايتۋلى اكتەر تىلەكتەس مەيراموۆ نەگىزىنەن سپەكتاكل ءوز ماقسات-مۇددەسىنەن شىققانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«ارينە, العاشقى پرەمەرا بولعاننان كەيىن اكتەرلەردىڭ بويىندا قوبالجۋ بولادى. ونى تۇسىنەمىن. ءبىر قايناۋى جەتپەي جاتادى. شىعارما تەاتردا ءجيى قويىلعان سايىن اكتەرلەردىڭ ويىنى دا شيرايدى. كەيىپكەرلەرىن تەرەڭ تاني تۇسەدى. بويلارىنا سىڭىرەدى. بۇل قويىلىمداعى قويۋشى رەجيسسەردىڭ ايتپاق ويى – ز ۇلىمدىق. اكتەرلەر سونى اشا ءبىلدى دەپ ويلايمىن», دەدى تىلەكتەس مەيراموۆ.
قويىلىمدا ءبىر كەيىپكەردىڭ اۋزىمەن سۇمدىق ءبىر ءسوز ايتىلدى. «جەر بەتىندە قانشا قىرعىن سوعىس بولسا دا, جەڭىس جەردىكى. ول ۇستىنە سىيىسپاعان ادامداردى استىنا اپ, وپ-وڭاي-اق سىيىستىرادى». وسى ءسوز كوپكە دەيىن قۇلاعىمنان كەتپەي قويدى. جاڭعىرىپ تۇرىپ الدى.
