الەمدىك نارىقتاعى التىن باعاسى تاريحي مەجەدەن اسىپ, ءبىر گراممى شامامەن 96 اقش دوللارىنان جوعارى ساتىلىپ جاتىر. 2025 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىنا دەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە باعالى مەتالل قۇنى 40 پايىزعا جۋىق وسكەن. ال وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى – 16 پايىزعا جۋىق قىمباتتاعان. ساراپشىلار بۇل قۇبىلىستى جاھاندىق ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىقپەن جانە ينۆەستورلاردىڭ «قاۋىپسىز اكتيۆكە» جاپپاي بەت بۇرۋىمەن بايلانىستىرادى.
زەرگەرلىك بۇيىمدار مەن وندىرىستىك سالادا كەڭىنەن قولدانىلاتىن التىن, شىن مانىندە, باعاسىنىڭ قالىپتاسۋىندا تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسقا ەمەس, ينۆەستيتسيالىق مۇددەگە كوبىرەك تاۋەلدى. بۇل مەتالدىڭ تاريحي تۇرعىدا قارجى قۇرالى رەتىندەگى ءرولى الدەقاشان ايقىندالعان. دەمەك, التىن باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋىن وندىرىستىك قاجەتتىلىكتەرمەن ءتۇسىندىرۋ قيىن.
التىننىڭ پارقىن ينۆەستورلار بىلەدى
التىنعا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا اسەر ەتەتىن بىرنەشە سەبەپ بار. بۇل فاكتورلار بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە الماسىپ, بىردە باستى, ەندى بىردە قوسىمشا ءرول اتقارادى. ماسەلەن, جەكەلەگەن ينۆەستورلار باعانىڭ الداعى ۋاقىتتا وسە تۇسەتىنىنە سەنىپ, التىن ساتىپ الادى. مۇنداي قادام, ارينە, الىپساتارلىق سيپاتقا يە – ياعني كەيىن جوعارى باعادا ساتۋ ارقىلى پايدا تابۋ كوزدەلەدى. قازاقشالاپ ايتقاندا, «اقىل اينىماس, التىن شىرىمەس».
سونىمەن قاتار, التىن – ينفلياتسيادان قورعانۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە قاراستىرىلادى. ويتكەنى جوعارى ينفلياتسيا كۇتىلەتىن ساتتەردە ينۆەستورلار ناقتى تابىسى تومەن باسقا اكتيۆتەردەن گورى قۇنىن ساقتاپ قالاتىن التىنعا كوبىرەك ءۇمىت ارتادى. ماسەلەن, 1971–1980 جىلدارى اقش-تا ينفلياتسيا كۇرت كۇشەيگەندە, التىننىڭ باعاسى دا شارىقتاعان. ال 1980–1983 جىلدارى فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ توراعاسى پول ۆولكەر جۇرگىزگەن قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى ناتيجەسىندە ينفلياتسيا باسىلىپ, التىن ارزانداعان ەدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور – التىننىڭ پايىزدىق كىرىس اكەلمەيتىنى. سوندىقتان ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى وزگە اكتيۆتەردىڭ ناقتى تابىستىلىعىنا كەرى پروپورتسيونال. مىسالى, وبليگاتسيالار ينفلياتسيادان جوعارى تابىس بەرىپ تۇرعان جاعدايدا, ولار ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدا تيىمدىرەك بولادى. ال ناقتى پايىزدىق مولشەرلەمەلەر تومەندەگەن كەزدە ينۆەستورلار التىنعا بەت بۇرادى. مۇنداي جاعداي 2000–2012 جىلدار ارالىعىندا ورىن الىپ, سول كەزەڭدە اقش-تىڭ 10 جىلدىق قازىناشىلىق وبليگاتسيالارىنىڭ ناقتى كىرىستىلىگى 4 پايىزدىق پۋنكتكە قۇلاپ, ال التىننىڭ ناقتى باعاسى بەس ەسەگە وسكەن.
التىن – قاي كەزدە دە التىن
سوڭعى 15 جىل ىشىندە ورتالىق بانكتەر التىندى كوبىرەك ساتىپ الىپ, از ساتا باستاعان. 2022 جىلى ولاردىڭ سۇرانىسى ەكى ەسە ارتقان. بۇل ءۇردىس 2023–2024 جىلدارى دا ساقتالىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (World Gold Council, WGC) مالىمەتىنشە, 2010–2021 جىلدارى ورتالىق بانكتەردىڭ جىل سايىنعى نەتتو-ساتىپ الۋى ورتا ەسەپپەن 470 توننا بولسا, 2022–2024 جىلدارى بۇل كورسەتكىش 1000 توننادان اسىپ كەتكەن.
WGC ساراپشىلارى ورتالىق بانكتەردىڭ مۇنداي بەلسەندىلىگىن گەوساياسي جانە ماكروەكونوميكالىق فاكتورلارمەن بايلانىستىرادى. اتاپ ايتقاندا, 2022 جىلى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس باستالعاننان كەيىن الەمدىك تۇراقسىزدىق كۇشەيىپ, التىنعا دەگەن سۇرانىس كۇرت ارتقان. 2024 جىلى جۇرگىزىلگەن ساۋالدامادا ورتالىق بانكتەردىڭ ۇشتەن ەكىسى گەوساياسي تاۋەكەلدەردەن قورعانۋدى باستى سەبەپ رەتىندە اتاعان. ال ۇشتەن ءبىرى رەسەي اكتيۆتەرىنىڭ «مۇزداتىلۋى» ءتارىزدى جاعدايلاردان كەيىن پورتفەلدى ءارتاراپتاندىرۋدى ءجون كورەتىنىن ايتقان. 80 پايىزدان استامى التىندى داعدارىسقا قارسى قۇرال جانە قۇندىلىقتى ساقتاۋ امالى رەتىندە باعالاعان. سەبەبى التىن – قانداي دا ءبىر ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا تاۋەلدى ەمەس اكتيۆ; ونى دەۆالۆاتسيالاۋ نەمەسە بۇعاتتاۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇگىنگى ءوسىمنىڭ باستى سەبەبى – بەلگىسىزدىك
الايدا قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مۇنداي ۇزاقمەرزىمدى فاكتورلار ەمەس, ناق قازىرگى وزگەرىستەر باسىمدىققا يە. ماماندار التىن باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋىنىڭ باستى سەبەبى – ەكونوميكالىق بەلگىسىزدىك ەكەنىن كورسەتتى. بۇل فاكتور جىل ىشىندەگى باعانىڭ 47 پايىزىنا اسەر ەتكەن. سونىمەن قاتار 2024 جىلدىڭ سوڭىندا قايتا جاندانا باستاعان ينفلياتسيالىق كۇتۋلەر دە (6%) ءوز ۇلەسىن قوسقان.
ساراپشىلار قازىرگى جاعدايدى 2020 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى جاعدايمەن سالىستىرادى. ول كەزدە دە التىن باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە پاندەميانىڭ تۋدىرعان بەلگىسىزدىگى سەبەپ بولعان. 2024 جىلدىڭ كوپ بولىگىندە تۇراقتى بولعان جاھاندىق ەكونوميكالىق بەلگىسىزدىك يندەكسى قاراشا مەن 2025 جىلدىڭ قاڭتارى ارالىعىندا 1,8 ەسەگە ءوسىپ, پاندەميا كەزىندەگى شەكتى دەڭگەيلەرگە جەتكەن.
بۇل كورسەتكىشتىڭ كوتەرىلۋىنە ەڭ الدىمەن ساۋدا ساياساتىنا قاتىستى بەلگىسىزدىكتىڭ كۇرت ارتۋى سەبەپ بولعان. 2025 جىلعى اقپاندا ساۋدا ساياساتىنىڭ بەلگىسىزدىگى يندەكسى 470 پۋنكتكە دەيىن كوتەرىلگەن. سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا, 2000 جىلدان 2024 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن بۇل كورسەتكىش اي سايىن ورتا ەسەپپەن 49 پۋنكت شاماسىندا بولعان. ال اقش پەن قىتاي اراسىنداعى 2018–2019 جىلدارداعى «ساۋدا سوعىسى» كەزىندە 260 پۋنكتكە جەتكەن ەدى. رەكوردتىق ءمان – 266 پۋنكت – 2019 جىلعى ماۋسىمدا اقش-تىڭ مەكسيكا يمپورتىنا 5 پايىزدىق باج سالىعىن ەنگىزۋ نيەتىنە بايلانىستى تىركەلگەن. ول سالىق كەيىنىرەك كۇشىنە ەنبەگەن.
سايىپ كەلگەندە...
قازىرگى تاڭدا التىن باعاسىنىڭ شارىقتاۋى – جاي عانا نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ناتيجەسى ەمەس, ول جاھاندىق ەكونوميكانىڭ شەكە تامىرىن سولقىلداتقان بەلگىسىزدىك پەن سەنىم داعدارىسىنىڭ كورىنىسى. ساراپشىلاردىڭ تالداۋى كورسەتكەندەي, ينۆەستورلار ەكونوميكالىق داۋىلدا باعىتىنان اداسپاس ءۇشىن التىندى جەلكەندى كەمەدەي كورىپ, سوعان جۇگىنىپ وتىر. اسىرەسە, اقش پەن ونىڭ سەرىكتەستەرى اراسىنداعى ساۋدا شيەلەنىستەرى, كەدەندىك شەكتەۋلەر مەن گەوساياسي تۇراقسىزدىق – التىنعا بەت بۇرۋدىڭ باستى العىشارتتارىنا اينالدى. دەمەك, بۇل ءۇردىس الەم ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقسىز بولاشاعىن اڭداتاتىن ماڭىزدى بەلگى رەتىندە قابىلدانۋى كەرەك.
ايداھارلار التىندى نە ءۇشىن كۇزەتەتىنىن ەندى جاقسىراق تۇسىنگەندەيمىز...
