ارحيۆ – ۇلتتىق جادىمىزدىڭ التىن ساندىعى. وندا مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحي جولى, قالىپتاسۋ كەزەڭى, كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتىلگەن قۇندى قۇجاتتىق مۇرالار جيناقتالعان. ۋاقىتتىڭ سىنىنان امان وتكىزىپ, وسى اسىل قازىنانى ساقتاپ قالۋ – ارحيۆشىلەردىڭ باستى مىندەتى. جىل وتكەن سايىن قۇجاتتاردى ساقتاۋ ادىستەرى دە جەتىلدىرىلىپ وتىر. بۇگىندە بۇل ۇدەرىستىڭ باستى باعىتى – ارحيۆتىك مۇرانى تسيفرلاندىرۋ. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بيىل بۋراباي باۋرايىندا وتكەن وتىرىسىنلا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كوتەرگەن باستامامەن تىعىز بايلانىستى. جيىندا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق تسيفرلىق ارحيۆ قۇرىپ, ونى ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەردەگى نەيروجۇيە جاساۋشىلاردىڭ ەركىن پايدالانۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
وسى باعىتقا ارنالعان جيىن ءداستۇرلى وقۋ الاڭى عانا ەمەس, كاسىبي پىكىر الماسۋ مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ اشىق الاڭى رەتىندە جاڭاشا فورماتتا ۇيىمداستىرىلدى. بيىلعى جازعى مەكتەپتىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ مازمۇنى مەن اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋى. وعان قازاقستان مەن رەسەيدىڭ جەتەكشى ارحيۆ ءىسى ماماندارى, سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيا سالاسىنىڭ ساراپشىلارى شاقىرىلدى.
جاس ارحيۆشىلەرگە ارنالعان جازعى مەكتەپ 2017 جىلى باستالعان. جوبانى رەسەي مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە جازعى مەكتەپ اياسىندا 1200-گە جۋىق جاس مامان ءوز ءبىلىمىن شىڭداپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرعان. العاشىندا فورۋم جۇمىسىنا تمد ەلدەرىنىڭ جاس ارحيۆشىلەرى قاتىسسا, بۇگىندە ونىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمى كەڭەيىپ, ءىس-شاراعا قىتاي, موڭعوليا جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن دە ارحيۆ سالاسىنىڭ ماماندارى قوسىلدى.
بيىلعى ءىس-شاراعا قىرعىزستان, مولدوۆا, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەلدەرىنەن كەلگەن ماماندارمەن قاتار, ەلىمىزدەگى بارلىق ارحيۆ مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونداي-اق ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ارحيۆتانۋ جانە قۇجاتتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر دە كەلدى.
جازعى مەكتەپتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەربول اداەۆ ءسوز سويلەپ, پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى باقىتجان ساريەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزدى. باقىتجان ساريەۆ ءوز قۇتتىقتاۋىندا ارحيۆتەردى تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزىنا باسا نازار اۋدارىپ, بۇل ءۇردىستىڭ «اشىق ارحيۆ» قاعيداسىن ىسكە اسىرۋعا جانە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ وتكەن.
سونىمەن قاتار رەسەي مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جانە جوبالىق جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى و.پاۆلەنكو, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ن.الپىسباەۆا, ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ر.ءالي, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ۋزارحيۆ» اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى ۋ.يۋسۋپوۆ, بۇكىلرەسەيلىك قۇجاتتاما جانە ارحيۆ ءىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى پ.كيۋنگ ءسوز الىپ, ىزگى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى.
فورۋمدا قازاقستان مەن شەتەلدەن كەلگەن جەتەكشى عالىمدار مەن ارحيۆشىلەر ءدارىس وقىدى. ماسەلەن, ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ۆيتسە-ءمينيسترى ج.ءدۇبىروۆا مەن «كيبەرقاۋىپسىزدىك» سالاسىنداعى مامان ر.بيعاري ءوز باياندامالارىندا تسيفرلىق داۋىردەگى ۇيىمداردى ترانسفورماتسيالاۋدىڭ نەگىزگى جولدارىن اتاپ, ءوز تاجىريبەلەرى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعان «iKomek 109», «ەلەكتروندىق ۇكىمەت», «تسيفرلىق قازاقستان» جوبالارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
بۇعان قوسا رەسەيلىك ارىپتەستەر – رەسەي مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح جانە ارحيۆ ينستيتۋتىنىڭ باسقارۋدى قۇجاتتامالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.لارين جانە وسى كافەدرانىڭ دوتسەنتى و.بۋكرەەۆا تسيفرلاندىرۋ جاعدايىندا رەسەيدە قۇجات اينالىمىن باسقارۋدىڭ نورماتيۆتىك بازاسىن دامىتۋ جانە ارحيۆتەردە ەلەكتروندىق ارحيۆتەرمەن جۇمىستى ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ال ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن اعا وقىتۋشىسى ب.نۇرپەيىسوۆا ەلىمىزدەگى تسيفرلىق تەحنولوگيالار جاعدايىنداعى ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمى مەن ەلەكتروندىق ارحيۆتەر تۋرالى باياندادى. وتاندىق IT سالاسىنىڭ ماماندارى – «Astana IT University» «Artificial Intelligence» عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ب.ابدىكەنوۆ پەن وسى ورتالىقتىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى م.مۇقىشەۆ ارحيۆ ىسىندە «VLM» (Vision Language Model) جانە «DLM» (Deep Learning Model) مودەلدەردى قولدانۋ مەن ونىڭ تيىمدىلىگىنە توقتالدى.
سونىمەن بىرگە باعدارلاما بارىسىندا پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى ارحيۆ ىسىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتار جانە ۇلتتىق نورمالار, ارحيۆتىك ۇدەرىستەردى تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ بويىنشا ءدارىس وقىپ, قۇجاتتاردى تسيفرلاۋ بويىنشا تاجىريبەلىك ساباق وتكىزدى. وندا قولدانىلاتىن تەحنيكالىق ستاندارتتار, قۇجاتتاردىڭ قانداي فورماتتاردا سكانەرلەنەتىنى جانە ولاردىڭ ەلەكتروندىق بازاعا قالاي جۇكتەلەتىنى كورسەتىلدى. كەيىننەن زەرتتەۋشىلەردىڭ تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلگەن قۇجاتتارعا قالاي قول جەتكىزەتىنى جانە ونى پايدالانۋ ەرەجەلەرى دە ايتىلدى. ءارحيۆتىڭ جاڭا عيماراتىنا الىنعان زاماناۋي قۇرىلعىلار تانىستىرىلىپ, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ ەرەجەلەرى كورسەتىلدى. مۇنداي جابدىقتاردى ءارحيۆتىڭ جاس ماماندارى مەڭگەرىپ, ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ۇزاق ءارى ساپالى ساقتالۋىنا اتسالىسىپ كەلەدى.
جازعى مەكتەپتىڭ باعدارلاماسى ءداستۇر بويىنشا دارىستەر, ينتەراكتيۆتى سەسسيالار, ترەنينگتەر مەن پراكتيكالىق ساباقتاردى قامتىدى. قاتىسۋشىلار ارحيۆ سالاسىنداعى تسيفرلىق تەحنولوگيالار, جاساندى ينتەللەكت, ماشينالىق وقىتۋ ادىستەرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. سونداي-اق كوماندانى ءتيىمدى باسقارۋ بويىنشا ترەنينگكە قاتىستى.
پرەزيدەنت ءارحيۆى بىرنەشە جىل بويى قۇجاتتاردى تسيفرلىق نىسانعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جانە جۇيەلى تۇردە كوشىرىپ كەلەدى. بيىلعى ءبىرىنشى توقساننىڭ وزىندە پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ماماندارى 4514 ءىستى, ياعني 842 000 ارحيۆتىك پاراقتى تسيفرلىق نىسانعا كوشىرگەن. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 26 پايىزعا جوعارى. جالپى, بۇگىنگى تاڭدا ارحيۆتە تسيفرلانعان قۇجاتتار كولەمى 25 ميلليوننان اسىپ وتىر. وسى تۇستا زەرتتەۋشىلەرگە وقۋ زالىندا ۇسىنىلعان ىستەردىڭ 90 پايىزى ەلەكتروندىق فورماتتا بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل – ارحيۆ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن كورسەتەدى.
بۇل كورسەتكىشتى ودان ءارى ۇلعايتۋ ماقساتىندا جاڭا ءىت شەشىمدەر ازىرلەنىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا ەلەكتروندىق باسقارۋ جۇيەسى (ەيپسەا), ۆيرتۋالدى وقۋ زالى, eGov-پورتالى جانە موبيلدىك قوسىمشالارمەن ينتەگراتسيا جۇمىستارى بار. «E-ارحيۆ» جۇيەسىن ءارحيۆتىڭ جيناقتاۋ كوزدەرى سانالاتىن بارلىق ۇيىمعا ەنگىزۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر.
تسيفرلىق ورتاعا كوشۋ تەحنولوگيامەن شەكتەلمەيتىنى تۇسىنىكتى, ول ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى دە بار. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ جازعى مەكتەپ جۇمىسىنا تىكەلەي قاتىستى. سەبەبى بۇگىندە بۇل شارا ارحيۆ سالاسىنداعى مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ءبىلىم بەرۋ جوبالارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ارحيۆشىلەردىڭ جاڭا بۋىنى وسى زامان تالابىنا ساي جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ, قۇجاتتىق مۇرانى ساقتاۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋ ۇستىندە.
پرەزيدەنت ءارحيۆى بۇل باستاما ارقىلى تەك قۇجاتتاردى ساقتاۋدى عانا ەمەس, ونى ءتيىمدى باسقارۋ مەن تسيفرلىق ءداۋىر تالابىنا بەيىمدەۋدى كوزدەيتىن جاڭا بۋىن ارحيۆشىلەرىن قالىپتاستىرۋ ميسسياسىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
