2001 جىلدىڭ كوكتەمىندە اۋعانستاننىڭ باميان اڭعارىندا ادامزات وركەنيەتىنىڭ اسىل مۇراسى – ەكى الىپ بۋددا ءمۇسىنى جەرمەن-جەكسەن ەتىلدى. تاليبان رەجىمى VI عاسىردا تاستان قاشالىپ جاسالعان بيىكتىگى 38 جانە 55 مەترلىك ەسكەرتكىشتى ديناميتپەن جارىپ جىبەردى. سويىلقۇمار سودىرلار جادىگەرلەردى شاريعات شارعىسىنا قارسى دەپ ءتۇسىندىردى. الايدا بۇل ساياسي-يدەولوگيالىق دەمونستراتسيا, ءدىني ءفاناتيزمنىڭ كورىنىسى ءارى الەمدىك قاۋىمداستىققا باعىتتالعان قاساقانا قۇقايدان باسقا ەشتەڭە ەمەس ەدى. يۋنەسكو بۇل ارەكەتتى «مادەني ۆانداليزم» جانە «رۋحاني گەنوتسيد» دەپ ايىپتاعانمەن, ەسكەرتكىشتىڭ وپىرايعان ولقىسىن وڭداي المادى. وسىلايشا تاريحي جادىگەردىڭ ون بەس عاسىرلىق شەجىرەسى ءۇزىلىپ تىندى. مۇنداي سوراقى قادام – كەزدەيسوق ارەكەت ەمەس, جۇيەلى تۇردە باعىتتالعان يدەولوگيالىق جانە دەسترۋكتيۆتى اگرەسسيانىڭ كورىنىسى.
بۇل دۇنيە 2022 جىلعى «قاڭتار وقيعاسىنىڭ» موتيۆىمەن دە بەك ۇندەسەدى. راديكالدى كۇشتەر قوعامدىق نىسانداردان بولەك, الماتىداعى بەس بىردەي تەلەارناعا شابۋىل جاسادى. ەڭ اۋىرى, ۇلتتىق تەلەجۋرناليستيكانىڭ ۇلىق ۇستىنى سانالاتىن «Qazaqstan» تەلەارناسىنىڭ جىلدار بويى جيناعان مۇراعاتتىق جازبالارىنىڭ اسا قۇندى, تۇپنۇسقاداعى اۋديو-بەينە قورىنىڭ ءبىراز بولىگى جويىلىپ كەتتى. اقىلمەن اڭداساق, بۋددا ەسكەرتكىشىن جارۋ, تاريحي تاسپالاردى تالقانداۋ سەكىلدى ب ۇلىكتەر – دەسترۋكتيۆتى نيەتتەن تۋىنداپ, ساياسي مۇددەنى كوزدەگەن ءوزارا مازمۇنداس قىلمىستىق ارەكەت ەكەنىن تۇسىنەمىز.
وسىنداي قاسىرەتتىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن قوعامدا توزىمدىلىك پەن تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن مادەني سانا قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. تىنىشتىق پەن تاتۋلىق – جاي ۇران ەمەس, وركەنيەتتى ەلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىن باستى قۇندىلىقتار. ءارتۇرلى كوزقاراستار مەن پىكىرلەر توعىساتىن كوپ ءۇندى زاماندا تولەرانتتىلىققا باسىمدىق بەرۋ – اگرەسسيا مەن ارانداتۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. بايىپتى كوزقاراس پەن پاراساتتى مامىلە – كەز كەلگەن جانجالعا قارسى تۇرا الاتىن مىقتى قالقان.
ۆانداليزم – ادامنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى مەن ماعىناسىزدىقتان تۋعان كۇيرەۋىنىڭ سىرتقى بەلگىسى. نەمىس فيلوسوفى ءارى الەۋمەتتانۋشىسى ەريح فرومم ءوزىنىڭ «ادامنىڭ دەسترۋكتيۆتىلىك اناتومياسى» اتتى ەڭبەگىندە بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ارىدەن ىزدەيدى. ء«ومىرى وزىنە تىم جايباراقات كورىنگەندە, ادام وعان ءبىر دراما قوسقىسى كەلەدى. ەگەر تىرشىلىكتەن شىنايى ءمان تابا الماسا, ىشكى بوس كەڭىستىكتى ءوزى ويلاپ تاپقان جاساندى قيىندىقپەن, بۇزاقىلىقپەن, بىردەڭەنى قيراتۋمەن تولتىرعىسى كەلەدى. سول ارقىلى ءوزىنىڭ ءتىرى ەكەنىن, بولمىس رەتىندە بار ەكەنىن سەزىنگىسى كەلەدى», دەيدى عالىم.
سوندىقتان جەتەسىز سانا مەن جەتىمسىز تاربيەنىڭ ىرقىمەن جاسالعان ءۆانداليزمنىڭ ىلكى سەبەبى رۋحاني كەمتارلىقتان تۋىندايتىن اڭعارىپ وتىرمىز. «كەلدىم قايدان؟ قايتسەم پايدام؟ ولگەننەن سوڭ نە بولام؟» دەگەن شاكارىم ساۋالىنا جاۋاپ تاپپاي داعدارعان ءححى عاسىردىڭ ادامى سايكەسىنشە اينالاسىنا دا نەمقۇرايلى كوزقاراستا. بۇل فرانتسۋز فيلوسوفى البەر كاميۋدىڭ «بوگدە» پوۆەسىندەگى مەرسونىڭ بولمىسىن ەسكە تۇسىرەدى. الجيردە تۇراتىن, فرانتسۋز وتارىنداعى كەڭسە قىزمەتكەرى – سەزىمدەرىن اشىق بىلدىرمەيتىن, ءومىردى بەيجاي ۇعاتىن ادام. پوۆەستىڭ باسىندا مەرسو اناسىنىڭ ولىمىنە دە سالقىنقاندى قارايدى. «بۇگىن انام قايتىس بولدى. الدە كەشە مە, بىلمەيمىن...», دەيدى ول. ءتىپتى ءبىر ارابتى ءولتىرىپ قويعانى ءۇشىن ءولىم جازاسىنا كەسىلسە دە, ول ءوزىنىڭ «كىناسىن» تەرەڭ سەزىنبەيدى. سالدارىمەن قانشا كۇرەسسە دە, جاڭبىردان سوڭعى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتايتىن ۆانداليزم ارەكەتتەرىنىڭ شىعۋ توركىنى وسىعان سايادى.
ءوزىن قوعام الدىندا, ادام الدىندا جاۋاپتى سەزىنبەگەن كەي جانداردىڭ كەسىرىنەن تابيعاتىمىزدىڭ تاڭعاجايىپ بايلىقتارى كوزگە وعاش, كوڭىلگە قوراش قالىپتا تۇر. سوندىقتان مەمەلەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ول اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ءۆانداليزمدى الەۋمەتتىك كەسەل دەپ اتاپ, ونىڭ وڭتايلى شەشىمىن تەز ارادا تابۋدى تاپسىرعان ەدى.
بۇعان دەيىن قابىرعاعا جازۋ قالدىراتىندار وزىنشە ءبىر وي ايتقىسى كەلەتىن جاندار ەكەنىن اتاپ وتتىك. استانا قالاسى مۇنداي شىعارماشىل جاندارعا وڭتايلى شەشىم ۇسىنىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىرعى جىلدان باستاپ ەلوردادا «Astana Graffiti» فەستيۆالى ءوز جۇمىسىن باستادى. وندا كاسىبي جانە اۋەسقوي گراففيتي سۋرەتشىلەرىنە ارناۋلى قابىرعالار قۇراستىرىلىپ, بايقاۋ جاريالانادى. ۇيىمداستىرۋشىلار فەستيۆالدى جىل سايىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل باستاما ارقىلى جاستار زاڭدى تۇردە ءوز ونەرىن كورسەتە الاتىن مۇمكىندىككە يە بولادى. ەڭ باستىسى – مۇنداي شىعارماشىلىق الاڭدار قوعاممەن مادەني ديالوگ ورناتۋعا جول اشتى. ءار سۋرەت ءادىل باعالانىپ, فەستيۆال شىنايى ونەر باسەكەسىنە اينالدى. بۇل – ءۆانداليزمنىڭ ورنىنا شىعارماشىلىقتى ۇسىنۋدىڭ وزىق ۇلگىسى. ەلوردادا باستالعان بۇل ءۇردىس وزگە قالالارعا دا ۇلگى بولسا يگى.
سونىمەن ءۆانداليزمنىڭ تابيعاتىن بىرجاقتى ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. ول كەي جاعدايدا قىلمىستىق نيەتپەن جاسالسا, كەيدە ىشكى كۇيزەلىس پەن الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋدىڭ بەلگىسى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل قۇبىلىسقا تەك جازالاۋ تەتىكتەرى ارقىلى ەمەس, قوعامداعى پسيحولوگيالىق, فيلوسوفيالىق, مادەني جانە تاربيەلىك فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, كەشەندى كوزقاراسپەن قاراۋ قاجەت. ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرىن ۇعىنۋ – ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋدەن ماڭىزدى. جاستار اراسىندا رۋحاني قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ, بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ, شىعارماشىلىق الەۋەتىن اشۋعا جاعداي جاساۋ – دەسترۋكتيۆتى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدى.
