جازۋشى – ادامزاتتىڭ جاناشىرى

بەس جىل بۇرىن قازىرگى قازاق ادە­بيە­تىن تەرەڭ زەرتتەپ جۇرگەن جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك وسى اڭگىمە تۋرالى پىكىرىمدى سۇرادى. بۇل جازبامدى 2020 جىلدىڭ 25 تامىز كۇنى جازىپپىن:

«اڭگىمە اللەگوريالىق سارىندا, اڭىز­دىق ەلەمەنتتەردى, ەسكى كۇن مەن جاڭا زاماندى ۇشتاستىرىپ, رۋحىن ءبىرتۇتاس قىلىپ, استارلاۋ يشاراسىمەن جازىلعان.  ۇلتتىق قولتاڭباسى ايقىن ءبىلىنىپ تۇرادى. قازاقتىڭ كوركەم ءتىلىن تەكستكە جازۋشى ارينە, مۇدىرمەي سالادى. سۋرەتتەۋلەرىندە ەرتەگىلىك, ۋاعىز-ناسيحاتتىق سارىن, گرادا­تسيالىق سيپات بار. جانرىن انتيۋتوپيا دەسە بولار. ەمشى شالدىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن ءبىر تايپانىڭ قۇرۋى تۋرالى اڭگىمەنىڭ كونتسەپتسياسىن قابىلداماعانىمدى بىردەن ايتايىن. مۇنداعى ديداحمەت اعانىڭ زار كۇيىن وياتقان يدەيا – تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ قۇرىپ كەتۋى عوي. جازۋشى جاھاندانۋ ءورشىپ بارا جاتقان قازىرگى زاماندا ۋربانيزاتسيانىڭ ۇكىمىنە كونىپ, كەي ادامداردىڭ ءوز تەگىنەن الىستاۋىنا جانە جات ىقپالعا ىلەسىپ, قۇت-بەرەكەسىن, ەلدىك دۇنيەتانىمىنىڭ التىن قازىعىن جوعالتىپ العانىنا كۇيزەلگەن. قالالانۋ كەرەك, بىراق اۋىلدى تەڭ ۇستاۋ كەرەك. جازۋشى جاتقا يدەولوگيالىق تىزگىن بەرىپ قويعان, ۇلتسىزدانعان, ساناسى وزگەرگەن  حالىقتاردىڭ كورەر كۇنى وسى دەگىسى كەلەدى. قارا كەمپىردىڭ ايناسى كورسەتەتىن عاجاپتار – سۇرىقسىزدى سۇلۋ, جاماندىقتى ىزگىلىك, سايتاندى پەرىشتە قىلىپ كورسەتۋدىڭ قاس شەبەرى تەلەديدار, ءموبيلدى تەلەفون, گادجەتتەر, ونداعى ءجيى كورىنىس تاباتىن پەدوفيليا, پورنوگرافيا, كريمينال, ەردىڭ ەزگە اينالىپ, سۇسى قايتۋى, ايەل زاتىنىڭ وڭ-سولىن ايىرماي ەسىرۋى, ماتەريالدىق بايلىققا اربالۋ مۇنىڭ ءبارىن اۆتور يشارامەن, تۇيسىككە بەرگەن. مۇندا ءوز ورمانىن ورتەۋ سۇمدىعى بار, بۇل وتە اۋىر ءتۇڭىلىس.

اڭگىمەدەگى قويشىنىڭ 11 جاسار بالاسى اۋىرىپ جاتىپ, ساندىراقتاپ كورگەن تۇسىندە قىپ-قىزىل كۇن شىعىستان ەمەس, باتىستان شىعادى. بۇل ەندى مۇسىلماندىق ەسحاتولوگيادا اقىرزاماننىڭ بەلگىسى. جەر بەتىندە ءوز مۇددەسىن تاستاي ەتىپ مالدانعان كورشى تايپالار – ورمان, وبىر, جەبىر اتاۋلارىنا دا كوپ ماعىنا, انىق سىلتەمە سىيىپ تۇر. ال قۇرىپ كەتكەن بەيقام تايپانىڭ اتاۋى – «الاس», سوڭعى ءبىر ءارپىن وزگەرتسە, بۇل اتاۋدان قازاق ەتنونيمىنىڭ  ءبىر ءسينونيمى «الاش» شىقپاي ما؟ مىنە, جازۋشىنىڭ باردى ۇقساتپاي قور قىلعان كەمشىلىكتەرگە, قوعامدى جايلاپ العان جەمقورلىققا  جا­نى كۇيىپ, اشىنىپ وتىرعانى قارعىسقا ۇشى­­­راعان ءولى حالىققا اينالمايىق دەگەن ۋايىم­نان تۋعان. اباي حاكىم «ۋايىم – ەل قورعانى, ەسى بارلىق» دەپ تەگىن جازبايدى.

ديداحمەت اعانىڭ يشارالى اڭگىمەسى قازاق ويلانسىن, ساندالمامەن كۇن كەشپەي, تەكتىلىگىنە ورالىپ, وڭالسىن دەگەن اق نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. اتتەڭ, ءۇمىتتى ولتىرمەيتىن ءبىر تەگەۋرىندى دەتالدى ديداحمەت اعا اڭگىمەنىڭ سوڭىنا قوسقاندا قاتىپ-اق كەتەر ەدى! ءۇمىتى ولگەن حالىق ءتىرى ولىكپەن تەڭ. جالعان, كەسىر قۇندىلىقتاردان ءسوز قۇدىرەتى ارقىلى ساقتاندىرعان جاقسى,  شىعارماشىلىق ادامىنا بۇل پارىز, ايتكەنمەن, بۇل الاس تايپاسىنىڭ كۇنى باتقانىن ءبىزدىڭ وزىمىزگە تەلي جونەلۋگە بولمايدى. سوندىقتان بۇل اڭىز-اڭگىمەنىڭ سيمۆولدىق ماعىناسىن ەسكى ءبىر زاماندا جوعالىپ كەتكەن ءبىر قورعانسىز تايپانىڭ تاريحى دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. ونداي الاستالعان تايپالار جەر بەتىندە وتە كوپ. ادەبيەتتىڭ مىندەتى ۇكىم شىعارۋ ەمەس. اسىرەسە ءبىزدىڭ قازاققا ۇلتتىق يدەولوگيانى نىعايتا بەرەتىن ساۋلەلى پروزا, كۇن شۋاعى مول, قۇلازۋ-ءتۇڭىلۋسىز جارىق پوەزيا اۋاداي قاجەت دەپ بىلەمىن. ءبىز پوتەنتسيالى مىقتى, جىنشا يەكتەپ العان كەسىر-ناداندىعىمىزدى ءتۇبى جەڭەتىن, شىنىندا, قۇداي  ەشكىمنەن قور قىلىپ جاراتپاعان ەڭسەسى بيىك ەلمىز. ونى ايعاقتايتىن ساۋلەلى تۇسپال-نىشاندار دا جەتىپ ارتىلىپ جاتىر».

ارادا بەس جىل وتكەن سوڭ بۇل اڭگىمەنى قايتا سالماقتادىم. جانرى پريتچا, استارلى اڭىز, اۋليە ءسوز, ونىڭ ەرەكشەلىگى مازمۇنىن, وسيەت-ونەگەسىن ءبىر عانا زامانعا تەلي المايسىڭ.

جازۋشىلار ءوز ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى ادامزاتتىڭ ەڭ باستى جاناشىرلارى ەكەنىن ايقىن ۇقتىم. جامان ايتپاي جاقسى جوق. راسىندا, جازۋشىنىڭ جان ايقايى ءبىر ۇلتتى عانا مىسال ەتىپ تۇرماعانىن ءتۇسىندىم. بۇل اڭگىمە تۇتاس السا, جەر پلانەتا­سىنداعى ءيسى ادامزاتتىڭ ەرتەڭىنە ەرەكشە الاڭداۋدان, ءوز باسىن ەمەس, تۇتاس ەلدى ويلايتىن اسان قايعى قۇبىلىسىنان شىققان شىندىققا جاناساتىن ءتۇبى تۇڭعيىق  زور ۋايىم بولىپ شىقتى. قازىرگى گەوساياسات, ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي ارەنادا ءوزىن ۇستاۋى, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق پروبلەمالار اقىل-پاراساتتى تەڭ جۇمساۋدى قاجەت ەتەدى. گەگەموندىق باقتالاس قاۋعا تۇسكەن ورتتەي ءورشي بەرەتىن قۇبىلىس پا؟! يادرولىق سويقان سالۋ مۇمكىندىگى ءبىر تەتىككە سىيادى. مۇنىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرىپ, جازۋشى جانى قالايشا قينالماسىن؟

اڭگىمە ءبىرىنشى جاقتان باياندالادى. التايدىڭ اقسورە شىڭىنان كاپيتان گرانتتىڭ اق جەلكەندى كەمەسىن كورەتىن وقۋشى بالا بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى جيۋل ۆەرن, مارك تۆەننىڭ ءدال ءوزى سياقتى ءجاسوسپىرىم كەيىپكەرلەرىنىڭ باستان كەشكەن شىتىرمان وقيعالارىن سۇيسىنە وقىپ, ەسكى قىستاۋ, يەن جەرگە سىيماي, بالالىق قيالىمەن الەمدى ويشا كەزىپ كەتەدى. ءوزى سونداي باۋىرمال بالا, ءىنىسىن ەلجىرەپ جاقسى كورەدى. اكە-شەشەسى مال باعادى, ولار ۇيگە ورالسا, ۇلكەن بالاسى قىزۋى كوتەرىلىپ, قۇلاپ قالادى, ساندىراقتاپ شىعادى. ەمشى شال بالاعا جەل تيگەن, شايتان ۇرعان دەپ باقسىلىقپەن ەمدەيدى. مىناۋ اڭىز سول شالدىڭ ايتقان ءاپساناسى.

اڭگىمە XIX عاسىردا پروزا جانرىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالعانىن ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى ايعاقتاپ, شاعىن كولەمگە روماننىڭ جۇگىن ارقالاتىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى. راسىندا, مۇنداعى ءارتۇرلى تايپا اتاۋ­لارى كورشىلەس وتىرعان حالىقتار­دى يشا­را­لاعانىمەن بولىپ جاتقان قۇبى­لىستاردىڭ سيپاتى عالامدانۋعا ۇرىن­عان جالپىادامزاتتىق جازمىشتى انىق سۋرەتتەپ تۇرعانى داۋسىز.

جەل مەتافوراسى ءوزىنىڭ جويقىن استارىمەن عالامدى تۇتاس ورايدى. مۇنداعى جىندى جەل – وركەنيەت تۇسپالى, بىرتەكتىلىككە ۇرىنعان قوعامنىڭ بەت پەردەسىن سىپىرىپ تاستايدى. جازۋشى ونىڭ استارىندا نەبىر قۇبىلۋلار بارىن مەگزەپ, وقىرمان ساناسىن ساقتاندىرادى. تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيا, قاناعاتتى بىلمەيتىن ماتەريالدىق بايلىققا تويماۋ, التىن كورسە, ار-ۇياتتان بەزىپ, جىنداناتىن الاماندىق اڭگىمەدە گروتەسك, پاروديا, مىسال, سونداي-اق قازان­نان قاقپاق كەتۋ سياقتى قازاقى مەنتاليتەت ارقىلى ورنەكتەلگەن. وركەنيەتتىڭ دامۋى ۇدەي تۇسكەنىنىڭ ءتۇبى نە بولماق, ول نەگە اپارىپ سوقتىرماق, عاجاپ اينا – تەلەەكراننان كورگەنىن ىستەيتىن ۇرپاق نەدەن ۇتىلادى؟! ەندى وعان ۇلكەن-كىشىنىڭ قولىنان كۇنى-ءتۇنى تۇسپەيتىن گادجەت قوسىلدى. مۇنىڭ ءبارىنىڭ جاۋابىن الداعى ۋاقىت كورسەتپەك. بىراق كوركەم ادەبيەتتىڭ اسىل مۇراتى ادامدى ويلاندىرۋ, جاماننان جيرەندىرۋ بولسا كەرەك.

ەجەلگى كوسموگونيالىق ۇعىمدا دۇنيەنىڭ نەگىزگى سيپاتى ءتورت ستيحيانىڭ ءبىرى – جەل. مال باققان قازاق حالقى «جەلدىڭ قۇتى», «جەل­دىڭ جۇتى» دەپ جەلدىڭ وڭ نەمەسە تەرىس اسەرىن ايىرعان. جەل سيمۆوليكاسىن قازاق ادە­بيەتىندە اباي ءجيى قولدانعان. قازاق حالقىن­دا ماقتان, ماداق, اتاق قۇمارلىقتى ابايدان اسىرىپ سىناعان, گروتەسك, پاروديا جازعان, ابايدان اسىرىپ جەك كورگەن كىسى جوقتىڭ قاسى. باسى «نە ىزدەيسىڭ, كوڭىلىم, نە ىزدەيسىڭ؟» دەپ كەلەتىن ولەڭدە اباي ماقتاننىڭ اسەرىن جەل سوزگە تەڭەيدى.

«ماقتاۋ – جەل ءسوز جانعا قاس,

قوشامەتشىل شىعارعان.

ءبىر ماقتاسا بوقتاماس

ەل تابىلسا, قۇمارلان».

«جەل ءسوز» دەپ وتىرىك, بەكەر, وسەك-اياڭ, قاڭقۋ ءسوزدى ايتادى. اباي «ماقتاۋ – جەل ءسوز» دەپ تاسقا تاڭبا باسقانداي تانىپ تۇر.

ديداحمەت اعا ادەبيەتتەگى كەيىنگى بۋىنعا ەرەكشە قامقور بولاتىن. جاستاردى كورىپ-بىل­گىسى كەلمەگەندەي مەنسىنبەيتىن مىنەز ءىشى­نارا ادەبيەتتە بولا بەرەدى. بۇعان تۇك رەن­جىمەۋ كەرەك. ويتكەنى ۇلكەن بۋىن وزدە­رى­نەن كەيىنگى بۋىننان جارىپ شىقسا سوندا كورە جاتادى. ول دا ءومىر تالابى, قالت جىبەرمەي بارشانى تۇگەندەۋگە ۋاقىت جەتپەيدى. 

قازىر رۋحانيات – ادەبيەت پەن ونەردىڭ قادىر-قاسيەتى قايتا كۇشەيىپ كەلە جاتىر. بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىرگەلى ەلگە اينالا باستاۋدىڭ بەلگىسى. بۇل ءۇردىس ۇزىلمەي كۇشەيە بەرگەن سايىن مەملەكەتتىڭ مارتەبەسى وسە بەرەدى. ادەبيەتكە ەندى كەلگەن جاس بۋىن, مىنا بىزدەر – جازۋ سوقپاعىنا 1980 جىلى تۇسكەنىممەن, ادەبي ورتادا 1994 جىلدان باستاپ ۇزبەي جاريالانا باستاعان مىنا مەن جانە ءولارا قامالىن بۇزىپ-جارىپ شىققان مارالتاي, ناق وسى ءبىزدىڭ بۋىن ولمەستىڭ كۇنىن كورسەك تە, ادەبيەتتەن بەزىپ كەتپەدىك. كادىربەك سەگىزباەۆ, ساپار بايجانوۆ, روللان سەيسەنباەۆ, مەدەۋ سارسەكە, ىرىسحان مۇسا ۇلى, سۇلتان ورازالين, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, نۇرلان ورازالين, مۇرات اۋەزوۆ, اۋەزحان قودار, ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى, جۇماباي شاشتاي ۇلى, تەمىرحان مەدەتبەك, نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, ۇلىقبەك ەسداۋلەت, مەيىرحان اقداۋلەت, الىبەك اسقاروۆ سياقتى ءبىزدىڭ اسىل اعالارىمىز كەيىنگى بۋىنعا قولدان كەلگەن قامقورلىعىن جاساپ باقتى. جاقسىدان شاراپات بولعانى قانداي جاقسى. ۇلتتىق سانا وسىلاي نىعايادى, بارلىق ءىرى حالىقتار وسىنداي رۋحاني جولدان وتۋگە ءتيىس.

ايگۇل كەمەلباەۆا,

جازۋشى