ازاماتتاردىڭ ىرگەلى قۇقى – مەملەكەت نازارىندا

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلدان بەرى قاراي ادام قۇقىقتارى سالاسىندا ەكىنشى جارلىققا قول قويىپ, بۇل سالاداعى رەفورمالاردى كەڭەيتە تۇسۋگە ۇيىتقى بولدى. وسى­لايشا, 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا اتا زاڭىمىزعا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتى تۋرالى جاڭا باپ ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار ۋاكىلدىڭ قۇقىقتىق جاعدايى مەن قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدى ايقىندايتىن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ­دىڭ, ولاردى ساقتاۋ مەن قۇرمەت­تەۋدىڭ مەم­لە­كەت­تىك كەپىلدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرە­گەي قۇزىرەتىن بەلگىلەيتىن ارنايى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى.

ءدال وسى جىلى ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىندە, استانا, الماتى, شىم­كەنت قالالارىندا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆتىڭ وكىلدەرى العاش رەت تاعايىندالىپ, ءوز جۇ­مى­سىن باستادى. ونىڭ جەرگىلىكتى وكىلدىكتەرى مەن ورتالىق كەڭسە ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى مەن قورعالۋى بويىنشا زاڭمەن بەلگىلەنگەن قۇزىرەتى شەگىندە اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى.

ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ارقىلى بۇزىلعان قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, ءتۇرلى ازاماتتاردى ۋاقىتشا نە تۇراقتى ۇستاۋ مەكەمەلەرىنە, ونىڭ ىشىندە ءىىم قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنە قاراستى مەكەمەلەرگە, مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالارعا, بالالارعا, قارتتار مەن الەۋمەتتىك كومەك­كە مۇقتاج باسقا دا ادامدارعا ارنال­عان جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە قاراستى جا­بىق مەكەمەلەرگە كەدەرگىسىز كەز كەلگەن ۋاقىتتا كىرۋ ارقىلى ونداعى ادام قۇ­قىقتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ, ادام­نىڭ ىرگەلى قۇقىقتارى تۋرالى قۇقىقتىق-اعارتۋشىلىق تۇسىندىرمە جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋ, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا ادام قۇقىقتارى تۋراسىندا ديالوگ قالىپتاستىرۋ سياقتى جۇمىستار قار­قىندى ءجۇرىپ جاتىر.

وسىلايشا, سالىستىرمالى تۇردە 2022 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ۋاكىل كەڭسەسىنە باس-اياعى 4 مىڭداي شاعىم مەن ارىز تۇسكەن بولسا, وتكەن مۇنداي ارىزداردىڭ سانى ەكى ەسەدەي ارتىپ, 6 748-ءدى قۇرادى. مىسال ءۇشىن, وسى شاعىمدارمەن جۇمىس اياسىندا اقتوبە قالاسىنىڭ بۇتىندەي ءبىر كوشەسىنە سۋ كىرگىزىلدى, ءۇش ازاماتقا مۇگەدەكتىك تاعايىندالىپ, بەس ازامات پەن ءبىر ۇجىم­نىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى قالپىنا كەل­تىرىلدى, سەگىز ازاماتتىڭ دەنساۋلىعىنا كەلگەن نۇقساننىڭ ورنى تولتىرىلدى.

جابىق رەجىمدەگى مەكەمەلەرگە كەدەرگىسىز كىرۋ جانە مونيتورينگىلەۋ بو­­­­يىنشا بىلتىر ۋاكىلدىڭ اقتوبە وبلى­سىن­داعى وكىلى ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىن جويۋ تۋرالى 170 ۇسىنىم شى­عار­عان بولسا, ونىڭ 157-ءسى تولىعىمەن ورىندالىپ, ادام قۇقىقتارىن بۇزعان 25 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەر­­شىلىككە تارتىلدى, سونداي-اق 1 قىلمىس­تىق ءىس قوزعالدى.

بۇل سانداردىڭ ارتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ارەكەتى مەن ارەكەتسىزدىگى ارقىلى ىرگە­لى قۇقىقتارى بۇزىلعان جانە ۋاكىل ينستيتۋتىنىڭ ارالاسۋىمەن قۇقىقتارى قال­پىنا كەلتىرىلگەن ادامداردىڭ ناقتى ماسەلەلەرى جاتىر. مىسال ءۇشىن, وتكەن جىلى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل وكىلىنىڭ ارالاسۋىمەن اقتوبە وبلى­­­سىنىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا قاراستى ومىرلىك قيىن جاعدايعا دۋشار بولعان بالا­لارعا ارنالعان «ايالا» قولداۋ ورتا­لىعىندا بالالاردىڭ تازا اۋادا سەر­­­ۋەندەۋ, دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەن باسقا دا قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن مەكەمەنىڭ التى لاۋازىمدى تۇلعاسى جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىلدى. سونى­مەن قاتار سوت­تال­عانداردىڭ ۇستالۋ جاعداي­لارىنىڭ تالاپتارعا ساي كەلمەۋىنە بايلانىستى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ №8 مەكە­مە­سىندەگى قاتاڭ ۇستاۋ جاعدايىنداعى جاساق ۋاكىلدىڭ ىقپالىمەن جوندەۋدەن وتكىزىلگەن ءۇي-جايعا كوشىرىلدى.

قۇقىقتىق اعارتۋ شارالارى اياسىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ, مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە, ءتىپتى زەينەتكەرلەرگە دەيىن ادامنىڭ ىرگەلى قۇقىقتارى تۋرالى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدا دارىستەر مەن ءىس-شارالار, كەزدەسۋلەر مەن تالقى الاڭدارى ۇيىمداستىرىلدى. وسىلايشا, 2024 جىلى مۇنداي تۇسىندىرمە جۇمىستارىمەن رەسپۋبليكا كولەمىندە 1 260 اعارتۋ شاراسى اياسىندا 667 741 ادام قامتىلدى.

بۇل رەتتە ادامنىڭ ىرگەلى قۇقىقتارى تۋرالى تۇسىندىرمە بەرىپ ءوتۋ قاجەت. ادام­نىڭ ىرگەلى قۇقىقتارى اركىمگە تۋعان­نان باستاپ تيەسىلى جانە ادام ومىر­دەن وتكەنگە دەيىن ساقتالادى. مۇنداي تابيعي جانە اجىراماس قۇقىقتارعا ادام دۇنيەگە كەلگەننەن-اق يە دەپ ەسەپ­تەلەدى. ىرگەلى تابيعي قۇقىقتارعا ءومىر سۇرۋگە, دەنساۋلىققا, جەكە باسىنا قول سۇعىلماۋشىلىققا, ار-وجدان مەن ءدىن بوستاندىعىنا دەگەن قۇقىقتار جانە باسقا دا نەگىزگى بوستاندىقتار جاتادى. بۇل قۇقىقتار امبەباپ, ياعني ولار بارلىق ادامعا جانە بارلىق جەردە بىردەي قولدانىلادى: قارت پەن نارەستەگە, ايەل مەن ەر ادامعا, ءدىندار مەن اتەيسكە, ازاماتتار مەن شەتەلدىكتەرگە, ەلىمىزدە جانە الەمنىڭ كەز كەلگەن باسقا بولىگىندە قولدانىلۋعا جاتادى. سوندىقتان ىرگەلى ادام قۇقىقتارى ونشا كوپ ەمەس, ۇزىن سانى 40-قا جۋىق ىرگەلى تابيعي قۇقىق ءتۇرى بار.

بۇل قۇقىقتار بارلىق ەل ءۇشىن بىردەي جانە ولار نەگىزگى حالىقارالىق قۇجات­تار – «ادام قۇقىقتارىنىڭ جال­­پى­عا ورتاق دەك­لارا­­تسياسىندا» جانە «ازامات­تىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرا­لى» حالىق­­­ارالىق پا­كەتتە, سونداي-اق «ەكو­نو­­­­ميكالىق, الەۋ­مەت­­تىك جانە مادە­ني قۇقىق­تار تۋرا­لى» حا­لىقارالىق پاكەتتە بەكىتىلگەن. وسى ءۇش قۇجات ادام قۇقىق­تارى تۋرا­­لى حالىق­ارا­لىق ءبيللدى قۇ­­­راي­دى.

تابيعي, ياعني ىرگەلى ادام قۇقىقتارى­نان باسقا, ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى بارىسىندا جۇرە-بارا پايدا بولاتىن قۇقىقتار دا بار. ولاردىڭ سانى جۇزدەپ سانالادى. بىراق بۇلاردىڭ ادامنىڭ ىرگەلى تابيعي قۇقىقتارىنان ايىرماشىلىعى – ولار بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا عانا پايدا بولادى. مىسالى, ادامعا كولىك جۇرگىزۋ قۇقىعى تۋعاننان باستاپ بەرىلمەيدى, بىراق ارنايى وقۋدى مەڭگەرىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن العاننان كەيىن پايدا بولادى.

وسى جەردە ايقىنداپ وتەتىن ءبىر جاي – ادامنىڭ ىرگەلى, تابيعي قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلعانىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ مىنا مىسالدى قاراستىرايىق. ادام مەرزىمى وتكەن تاۋاردى ساتىپ الىپ, الدانىپ قالدى دەلىك. بۇل جاعدايدا تۇتىنۋشى قۇقىقتارى, ياعني جۇرە پايدا بول­­­عان قۇقىقتى بۇزۋ ورىن الدى, دەگەنمەن ادام­نىڭ ىرگەلى, تابيعي قۇقىقتارى بۇزىل­­عان جوق دەپ ەسەپتەلەدى. بىراق, ەگەر ادام مەرزىمى وتكەن تاۋارمەن ۋلانىپ, دەنساۋلىعىنا زيان كەلسە, وندا بۇل جەردە ادامنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا دەگەن ىرگەلى, تابيعي قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى ايتۋعا بولادى. ياعني ءدال وسى تابيعي قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋى بويىنشا ازاماتتاردىڭ شاعىمى نەگىزىندە ۋاكىلدىڭ قۇزىرىنا ساي ماقساتتى جۇ­مىستار جۇرگىزىلەدى دەگەن ءسوز.

ۋاكىلدىڭ جانىندا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اسا­تىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ايشىق­تاي تۇسەتىن بەلسەندى ازاماتتىق قو­عام وكىلدەرىنەن عانا قۇرالعان 2 كەڭەس­شى ورگاننىڭ – ساراپشىلار كەڭەسى مەن ۇيلەس­تىرۋ كەڭەسىنىڭ بار ەكەنىن بولەك اتاعان ءجون. ساراپشىلار كەڭەسىنە بەلگىلى زاڭ­گەرلەر, ءتۇرلى سالادا زەردەلەۋ جاساپ جۇرگەن ساراپشى ماماندار مۇشە, ولار ۋا­كىلدىڭ جۇمىسىنا ادىسنامالىق قولداۋ جا­سايدى. ال ۇيلەستىرۋ كەڭەسى – ءار ەكى جىل سايىن قۇرامى كونكۋرستىق نەگىز­­­دە جاڭار­تىلىپ وتىراتىن, جوعارىدا اتالعان جابىق مەكەمەلەرگە كەدەرگىسىز كىرىپ, ازاپ­­تاۋ مەن ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن قاتى­گەز قارىم-قاتىناستىڭ الدىن الۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن قوعام بەل­­­سەن­­­­دىلەرىنەن قۇرالعان ارنايى «ۇلت­­­تىق الدىن الۋ تەتىگىنىڭ» جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتى­راتىن ورگان.

ۋاكىلمەن تىعىز جۇمىس جۇرگىزەتىن ساراپشىلاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنا مىسال رەتىندە كەلەسى جايدى اتاپ كورسەتۋگە بولادى: مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بۋرابايدا وتكەن IV وتىرىسىندا سوتتالعان ايەل­دەر­دىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن جاقسار­­­تاتىن زاڭنامالىق نور­ما­­لاردى جاساقتاۋدى پار­لا­­­مەنت دەپۋتات­تارى مەن قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپ­­سىر­­عانى كوپشىلىگىمىزگە بەل­گىلى. پرەزيدەنت بۇل باستامانى قۇقىق­­قور­­­عاۋ­شى ساراپشى ايمان وماروۆادان حات العاننان كەيىن ويعا تۇيگەنىن ۇلتتىق قۇرىلتايدا اتاپ كور­سەتكەن ەدى. ال ايمان وماروۆانىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل كەڭ­سەسىنىڭ باس­تاماسىمەن بىلتىر سوتتالعان ايەلدەردىڭ حال-احۋالىن جانە قۇقىقتىق مارتەبەسىن تەرەڭ زەرتتەگەنىن جانە ونىڭ ۋاكىلدىڭ جانىنداعى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ بەلدى مۇشەسى ەكەنىن ەسكە سالامىز.

ايتا كەتسەك, زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قىلمىس جاساعان ايەلدەردىڭ قۇقىقتىق جاعدايى, قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىندەگى ايەلدەرگە ارنالعان 6 مەكەمەدەگى, ونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىنىڭ جاۋعاشتى ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان 3-4 جاسقا تولماعان بالالارى بار ايەلدەرگە ارنال­عان №10 مەكەمەدەگى ايەلدەردىڭ كوڭىل كونشىتپەيتىن جاي-كۇيى انىقتالدى. بۇل – ادام قۇقىقتارىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىگىنىڭ ۋاكىل ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتى ارقىلى ساقتالۋىن عانا كورسەتىپ قوي­مايدى, سونىمەن قاتار ازاماتتىق قوعام­نىڭ ءۇنىن ەستۋگە قابىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى جاسالىپ جاتقان جۇمىس­تارىن ايعاقتايدى.

ۋاكىل ينستيتۋتىنىڭ باستاماسىمەن جاسالعان زەردەلەۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارى وتكەن جىلى سوتتالعان ايەلدەردىڭ قۇقىق­تارىنا قاتىستى عانا ەمەس, جاي-كۇيدى جاقسارتۋ ءۇشىن ۇسىنىلاتىن شارالار اۋقىمىن ايقىنداۋ ءۇشىن كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ, قىلمىستىق اتقارۋ جۇيە­سىن­دەگى مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتىلۋ جاي-كۇيى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەرگە دە جۇر­­گىزىلدى.

وسىلايشا, جايلى قوعام, تولىق­­­قاندى قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ باعىتىندا ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋدىڭ, ولاردى ساقتاۋ مەن قۇرمەت­­­تەۋدىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىگىن بىلدىرەتىن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەن ونىڭ جەر-جەردەگى وكىلدەرى زاڭمەن بەلگىلەنگەن قۇزىرەتى شەگىندە شىنايى قۇقىق قورعاۋشىلىق قىزمەتتى ازاماتتىق قوعام­­­­مەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.

اققالقا بايدۋللينا,

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ اقتوبە وبلىسى بويىنشا وكىلى