– ەرالى لۇقپان ۇلى, اۋىلدا جۇمىس ورىنىن قۇرىپ, حالىقتى تۇراقتاندىرۋ ءىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋگە ارنالعان «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بار. ول پرەزيدەنت باقىلاۋىندا. باعدارلاما مەن ونداعى ۇتىمدى جوبالاردى مۇلتىكسىز ىسكە اسىرۋدى ۇكىمەت باسشىسى ولجاس اباي ۇلى ءجىتى قاداعالاپ وتىر. تاپسىرما ورىندالسا اۋىل مەن قالانىڭ كوپ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تابادى.
اۋەلى اۋىل ادامىنىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ءلازىم. جۇمىس ورىنىن اشىپ, اۋىل مۇمكىندىگىنە قاراي ءونىم شىعارۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كوپ بولىگىن سىرتتان اكەلەمىز. شەتەلدەن يمپورتتاپ ءجۇرمىز. وزگە ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەپ, بوتەن ەلدە جۇمىس ورىنى قۇرىلۋىنا, ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە كومەكتەسىپ وتىرمىز. ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋدى دۇرىس جولعا قويماساق, اۋىلىمىزدا اينالۋعا ءتيىستى اقشا وزگە ەلگە كەتە بەرەدى. بۇدان كىم ۇتتى؟ ەڭ ءارىسى, باستى قاۋىسىزدىك – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قالاي قورعاپ وتىرمىز؟
ءبىر عانا اقتوبە وبلىسىندا جىل سايىن 150 ملرد تەڭگە سىرتتان ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋعا جۇمسالادى. تىزىمگە قاراساق, كۇندەلىكتى تاعامنىڭ 65 ءتۇرىن 65 تاعامنىڭ ىشىندە 100 پايىز قامتىلعانى 15-كە جەتپەيدى. كەيىنگى 50 ءتۇرلى تاعامنىڭ كوبىنىڭ قامتىلۋى 20% بولمايدى. دەمەك ەل تۇتىناتىن تاعامنىڭ 80%-دان استامى تىس ەلدەن كەلەدى. ەسەپكە زەر سالساق, جىل سايىن يمپورت تاعامعا 3 ترلن تەڭگە جۇتىلادى.
ءبىزدىڭ ەل قيار مەن قىزاناق, تاعى باسقا باقشا ءونىمىن ءوسىرۋدى بىلمەيدى مە؟ جوق الدە, اتا كاسىپ – ءتورت ت ۇلىك مالدى ورگىزە المايدى ما؟ ەجەلدەن ەڭبەكقور ەلمىز. ءجونىن تاپساڭ جۇمىس ىستەيتىن ازامات ءار اۋىلدا بار. مىسالى, اقتوبە وڭىرىندە جۇماعاليەۆتەر وتباسىنا 500 تاۋىق الىپ بەردىك. تاۋىق ءبىر ايدا 360-قا جۋىق جۇمىرتقا تابادى. ءبىر جۇمىرتقا 50-60 تەڭگە تۇرادى. سوندا 500 تاۋىعى بار ادام كۇنىنە 20-25 مىڭ تەڭگە اقشا ىستەيدى. ول ءبىر ايدا 600-650 مىڭ تەڭگە بولادى. مۇنداي جالاقىنى قالادا دا بەرە قويمايدى. ۇيدە وتىرىپ وسى تابىسقا قول جەتكىزۋ...
وبلىستىڭ بايعانين اۋىلىندا قۇتىم قاسەنوا اتتى جاسى 80-گە تاياعان اقساقال بار. جىلىجايدان جىل سايىن 15 ملن تەڭگە پايدا تابادى. جۇمىسكەرلەرىمەن بىرگە 7 توننا قيار, 2 توننا قىزاناق, سونداي-اق 100 شاقتى قاز وسىرەدى. قاز باعۋىنىڭ ءمانىسى بار. «قياردىڭ پايداسىن كورىپ, پالەگىن نەگە تاستايمىن دەگەن وي كەلدى. سۇراستىرسام قيار جاپىراعى قازعا جاقسى ازىق ەكەن. ەندى قاز باعىپ, ونىڭ دا يگىلىگىن كورىپ جاتىرمىز», دەيدى اقساقال.
ەڭ باستىسى اۋىلدا وندىرىلگەن ءونىمدى ءوزىمىز ساتىپ الساق, اقشا سىرتقا شىقپايدى. اقشا اۋداندا اينالىپ جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولادى. ءسويتىپ حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇزەلەدى. مىسالى, تاڭىربەرگەن اۋىلىندا مەدەت بەكجانوۆ دەگەن ازامات ءبىر جىلدا 30 شاقتى ءونىم ءتۇرىن شىعارىپ 368 ملن تەڭگە تابىس تاپتى. تابىستى اۋىلدىڭ قاجەتىنە ىستەتىپ جاتىر.
قازىر بىرقاتار اۋىلعا وسى جۇيە ەنگىزىلگەن. اۋىلدا جۇمىس ورنىن قۇرىپ, اقشانى ءوز اۋدانىندا اينالدىرادى. جەرگىلىكتى بيلىك جۇيە جاساپ, باعدارلاما ءتۇزىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسىپ, ءار ءىستى كۇندەلىكتى قاداعالۋى ءتيىس. ونى جاساي الماعان اكىم, ول ورىنعا لايىقتى ەمەس. بىلگەنگە, يگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا اقتوبە وبلىسىندا جۇمىسسىزدىق ءبىر جىلدا 24%-عا قىسقاردى. جاردەماقىعا قول سوزعانداردىڭ سانى 18%-عا ازايدى.
– تاۋارلىق نەسيە جوباسى ەل اراسىندا تەز تارالىپ, ءوز-وزىنەن سالالانىپ بىرقاتار باعىتتا دامي باستادى. جوبا ماقساتى تۋرالى اق ايدىن ايتىپ بەرسەڭىز.
– «اۋىل اماناتى» قاعيداسىمەن اۋىل ادامدارىنا 2,5%-بەن نەسيە بەرىپ ءجۇرمىز. ونى الۋعا ادام قولىندا بىرنەشە قۇجات بولۋى ءتيىس. الدىمەن كەپىلگە قوياتىن م ۇلىك كەرەك. ودان كەيىن نەسيەلىك تاريحىنا قارايدى. شىنىن ايتقاندا, كەيبىر ازاماتتا وسى جاعداي دا جوق. مۇلكى بار, بىراق نەسيەلىك تاريحى دۇرىس ەمەس, ايتپەسە كەرىسىنشە. اۋىلدىقتاردىڭ 70-80%-ى ءتۇرلى نەسيەگە كىرىپ, سودان شىعا الماعان سوڭ «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنا قاتىسا الماي وتىر.
سوندىقتان «تاۋارلىق نەسيە» جوباسىن ويلاپ تاپتىق. ازاماتقا ەشبىر كەپىلسىز, پايىزسىز مۇمكىندىك جاساۋدى قاراستىردىق. اۋەلى ادامدار دۇرىس تۇسىنبەدى. ەكونوميكانىڭ ەشبىر زاڭىنا سايكەس كەلمەيتىن نە تىرلىك دەپ قارادى. ەشبىر كەپىلسىز, پايىزسىز قانداي نەسيە دەپ تۇسىنبەدى. بىراق اۋىل حالقىنىڭ 70-80%-ى «اۋىل اماناتىنان» سىرتتا قالعانداي بولعاندا كرەاتيۆتى يدەيالىق جوباعا مۇقتاج ەدىك.
اۋىل-اۋدانداعى كاسىپكەر-فەرمەردىڭ باسىن قوستىق. مەملەكەتتەن كومەك الىپ, وسى جاعدايعا جەتكەنىن, ءالى دە سۋبسيديا مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەرى بارىن ايتتىق. ەندى اۋىلداسقا كومەكتەسەتىن كەز كەلدى. تالابى بار, قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتقا كەپىلسىز, پايىزسىز مال تاراتىپ بەرۋگە قالاي قارايتىنىن سۇرادىق. ارينە, بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە مال باسىن قايتارادى. كاسىپكەرلەر قايتارىمى قالاي بولاتىنىن تاپتىشتەدى. وعان مەملەكەت كەپىل بولاتىنىن ۇقتىردىق.
بۇل جاعدايدا مال بەرىپ وتىرعان فەرمەردە ەشقانداي تاۋەكەل بولماۋعا ءتيىس. ەكى جاق كەلىسىم جاساعاندا جەرگىلىكتى اۋىل اكىمى 3-ءشى جاق رەتىندە قول قويادى. ىقتيمال جاعدايدا وبلىس اكىمدىگىنە نەگىزدەمە بولۋى ءۇشىن. ماسەلەن قارعىن سۋ تاسقىنى كوپ شارۋانى شىعىنعا ۇرىندىردى. امىسە اۋىل ادامدارى دا ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ەمەس. كىمنىڭ مۇمكىندىگى قانداي, پيعىلى قاي تۇستا ەكەنىن ءبىلۋ قيىن. مەملەكەتتىك كەپىلدىك, اكىمدىك جاۋاپكەرشىلىك وسى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋعا كەرەك.
اۋىل اكىمى كىمنىڭ كىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. شارتقا ءوزى قول قويعان سوڭ ءىستىڭ دۇرىس ءجۇرۋىن كۇندەلىكتى قاداعالايدى. اۋىل ادامى وبلىس نە اۋدان اكىمى الدىندا جالتارۋى مۇمكىن, ال جەرگىلىكتى اۋىل اكىمىن ەشقاشان سازعا وتىرعىزا المايدى. اۋىلدا ءبىر-بىرىنە تۋىستىق, جەكجاتتىق, كورشىلىك بايلانىسى تاعى بار. سوندىقتان, باستى جاۋاپكەرشىلىكتى اۋىل اكىمى العانى دۇرىس. ارينە ونى اۋىل اكىمى جەكە دارا شەشپەيدى. اۋىلدىق كەڭەسپەن بىرگە بارلىق جاعدايدى زەرتتەپ, زەردەلەپ بارىپ ءبىر شەشىمگە كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلگەندە مال العان ادام تۇتاس اۋىل كەڭەسىن الداۋعا ءداتى بارمايدى. ويتكەنى ولار اۋىلدا, اۋماقتا نە بولىپ جاتقانىن تۇگەل كورىپ, ءبىلىپ ءجۇر.
اۋىل ادامدارىنىڭ دەنى اق ادال ازاماتتار. سوندىقتان بۇل ىستە ءالى كۇنگە دەيىن بىردە ءبىر كەلەڭسىزدىك ورىن العان جوق. نەسيە قاعيداسىنا قايتا ورالساق, مىسالى 10 سيىر بەردى مە, ءبىر جىل دەمالىس. تەك كەلەسى جىلدان 3-4 باستان قايتارا باستايدى. سەبەبى وعان 10 بۋاز مال بەرىلسە, قارا كۇزدە قوراسىندا 20 مال بولادى. كەلىسىلگەن ۋاقىتتان باستاپ 4 مالدان قايتارعاندا مال يەسىنە 3 جىلدا 10 مال ورنىنا 12 مال قايتادى. ول 4 جىل بويى جەم-ءشوپ دايىندامادى, مالشى ۇستامادى, 10 مالعا ءبىر تيىن شىعىن شىعارماي, وسىمىمەن قايتارىپ الدى. ەگەر كەلىسىم 5 جىلعا جاسالسا 16 باس مال قايتادى. بىلگەنگە بۇل ۇلكەن پايدانىڭ كوزى.
جاقسى جوبا جەردە جاتقان با! ول ءارى قاراي داميدى. جوباعا كىرگەن جۇرت جاڭا ۇسىنىس تاستادى. مال اقىسىن باسقا جولمەن قايتارساق بولادى ما دەپ سۇرادى. ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى بولسا, ارينە! سويتسەك, 10 سيىردىڭ قۇنىن 1,5-2 جىلدا سۇتپەن-اق تولەپ قۇتىلۋعا بولاتىن كورىنەدى.
جىلتىر اۋىلىنداعى كامشات تولەۋوۆا ەسىمدى كاسىپكەر 120 باس ءىرى قارانى 12 كوپبالالى وتباسىنا تاراتىپ بەردى. العان تاراپ مال اقىسىن 2 جىلدا سۇتىمەن قايتارسا, مال تۇگەل وزىندە قالادى. باسىندا 10 مال العان ادامنىڭ قوراسىندا 5 جىلدان كەيىن 30-عا جۋىق مال بولادى. بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن اقشا الماي, وسى جوبا ارقىلى ءبىر اۋىلدىڭ ازاماتتارى ءبىر بىرىنە كومەكتەسىپ, اياققا تۇرادى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنا نەسيەلىك تاريحى ناشارلىعىنان قاتىسا الماعان ادام ءوز كۇشىمەن نەسيەدەن قۇتىلادى.
– كاسىپكەر-فەرمەرلەر جوبا جۇمىسىن قالاي باعالاپ وتىر؟
– كاسىپكەر-فەرمەرلەر كەڭەسە كەلە تاۋارلىق نەسيە ارقىلى ۇلكەن جوباعا جول اشتى. ءسويتىپ كادىمگى بيزنەس جوباعا اينالىپ بارادى. مىسالى ايتكە بي اۋدانىندا 500 قويى بار ازامات قويىن تۇگەل 3 شوپانىنا بەرۋگە دايىن. شوپاندار ونىڭ قولىندا بىرنەشە جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيدى. سەنىمدى ازاماتتار. شارتپەن 5 جىلعا 500 قويدى بەرەدى. جىل سايىن 150 قوزى قويشىلار مەنشىگىنە ءوتىپ تۇرادى. سوندا 5 جىلدا 3 جىگىتتىڭ 750 قويى بولىپ, قىسقا مەرزىمدە ءبىر وتارى بار فەرمەرگە اينالادى. ال كامشات 4 مىڭ قويدى 50-دە 50 شارتىمەن تاراتىپ بەردى. وعان سولاي ءتيىمدى كورىنەدى. ءتورت مىڭ قويدى ءبىر جىل باعۋعا تابىستىڭ 30%-دان استامى قويشى ەڭبەكاقىسى مەن جەم-شوپكە كەتەدى ەكەن. سوندىقتان بەيعام ءجۇرىپ تازا پايدانىڭ 50%-ىن الىپ وتىرعاندى ءجون سانايدى. ءبىرىنشى جىلى 2000, كەيىنگى جىلى 3000 قوي پايدا كورەدى. ءارى قاراي باسپاقتاپ ەسەلەنە بەرەدى.
قازىر قويشى تابۋ دا ۇلكەن ماسەلە. قوي باعۋعا ەشكىمنىڭ بارعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان وسى جولمەن ۇلكەن حالىقتىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل تەك اقتوبە وبلىسىندا عانا ەمەس, تاعى بىرقاتار وڭىردە جۇزەگە اسا باستادى. بۇگىندە باتىس قازاقستان, اتىراۋ, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارى جوبا بويىنشا ىسكە كىرىسكەن.
مەملەكەتتەن ءبىر تەڭگە اقشا جۇمساماي, اۋىلدىڭ مىقتى ازاماتتارىنىڭ مۇمكىندىگى مەن تاجىريبەسىن, اقىل-كەڭەسىن, اسىرەسە اۋىلداسىن مالدى ەتۋگە جاساعان جومارتتىعىن دۇرىس پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا جۇزدەگەن قاراپايىم ادام ءبىر قورا مال ايداعان فەرمەر-كاسىپكەرگە اينالىپ جاتىر. جاعدايى تومەن, كوپبالالى وتباسىلارعا وسىنداي يگى باستامامەن تالاي ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋگە بولادى.
پاۆلوداردىڭ اقسۋ اۋدانىندا ايگۇل ەسىمدى جالعىز باستى انا بار. ول وسى جوبا ارقىلى 11 سيىر العان. ءسويتىپ 6 ايدا 8 ملن اقشا تاپتى. ءۇش بالاسى بار. ءارى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى سول جالعىز انا, مالعا قاراۋعا 2 ادامدى جۇمىسقا الىپ, سيىرىن ساۋىپ, قايماعى مەن مايىن جانە قۇرتىن كوكشەتاۋ, قاراعاندى, پاۆلودار, باياناۋىل قالالارىنا ساتىپ, وسىنداي تابىس تاۋىپ وتىر
ماڭعىستاۋدا «7 لاق» دەگەن جەكە كاسىپكەرلىك بار. ونى ورىس قىزى جاساپ وتىر. شاعىن عانا شارۋاشىلىق. سويلەستىم, رەسەيدەن كوشىپ كەلگەن. ءبىزدىڭ جىگىتكە تۇرمىسقا شىققان. كارى تۇبەكتەگى كوپ ادامنىڭ ويلاعانى دا, ايتاتىنى دا مۇناي جانە ونىڭ كومپانيالارى عوي. ال بۇل ايەل ءشوپ تىم سيرەك وسەتىن, تىكەن-جانتاعى عانا بار تاقىر جەردە ەشكى باعىپ وتىر.
«كەنجە بالام اۋىردى. ۇلكەن اپا بۇل بالانى ەشكىنىڭ سۇتىمەن اسىراۋ كەرەك دەدى. دارىگەر ەمى قونباعان بالامدى 2-3 ايدا ەشكى سۇتىمەن ەمدەپ, دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىردىم. مەن ءۇشىن ەشكى ءسۇتى قاسيەتتى دارۋمەنگە اينالدى. بالا ساۋلىعى تولىق تىكتەلگەندە, توتەن ءبىر وي كەلدى. نەگە ءوزىم سياقتى انالارعا كومەكتەسپەيمىن؟ وسى ءىستى جاساپ كورەيىن دەدىم. ءتۇپ ناتيجەسى وسى كاسىپكەر-فەرمەرلىككە اكەلدى», دەيدى.
قازىر ورىس كەلىنشەكتە 40 ەشكى بار. ونى تاۋارلىق نەسيە جوباسى ارقىلى ساتىپ العان. ءبىر كۇندە 40 ەشكى 150 ليتر ءسۇت بەرەدى. ول جاقتا ەشكىنىڭ 1 ليتر ءسۇتى 1300 تەڭگە. سوندا ول ءبىر ايدا شيكى ءسۇت ساتقاننىڭ وزىندە 6 ملن تەڭگە تابادى. بىراق ول ءسۇتتى قايتا وڭدەپ, 9 ءتۇرلى تاعام شىعارىپ جاتىر. يوگۋرت, ىرىمشىك تاعى باسقالارى بار. ول جاعى كومەرتسيالىق قۇپيا.
ماڭعىستاۋ مۇنايشىسى ءبىر ايدا 1 ملن تاباتىن شىعار. ال ورىس كەلىن ميلليونداعان تابىسىنان تىسقارى, ەڭ باستىسى قانشاما مۇقتاج انا مەن بالانى ءدارۋى مول ەشكى سۇتىمەن قامتىپ وتىر. مۇنايدا بەلاۋىردان ماي-ماي بولىپ جۇرگەن كەيبىرەۋ ەشكى تىرلىگىن كوزىنە ەلەستەتە دە المايدى. بىراق شىندىعى, ورىس كەلىن بالا-شاعا قاسىندا وتىرىپ-اق كوپ مۇنايشىدان 5-6 ەسە مول تابىس تاۋىپ وتىر. ەندى مۇنى ءبىز ايتپاي-اق, اۋىلداعى اۋقاتتى ازاماتتار وزدەرى ۇيلەستىرىپ الىپ كەتىپ جاتىر.
– ايتۋلى جوبا ۇلكەن بيزنەسكە جول اشقان بولسا, قوسىمشا تالاپ, تىلەكتەر پايدا بولعان شىعار؟
– بۇعان دەيىن كەلىسىمگە كەپىل رەتىندە اۋىل اكىمدەرىن تارتىپ وتىردىق قوي. ەندى «تاۋارلىق نەسيە» جوباسىنا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى وزدەرى تارتىلا باستادى. ولار بەرىلگەن 10 مالدىڭ ساقتاندىرۋىن ءبىز موينىمىزعا الامىز دەپ وتىر. دەسەم دە, كەلىسىم باسىندا اكىم تۇرۋى كەرەك, دەپ ويلايمىن. ءبارىن ۇيىمداستىرۋشى ءبارىبىر اكىم بولۋى ءتيىس.
قىزىلوردا دا ۆيتسە-پرەمەر تامارا قاسىمقىزى مەن ءماجىلىس توراعاسى ەرلان جاقان ۇلى قاتىسقان ۇلكەن جيىن بولدى. «اۋىل اماناتىنا» قورىتىندى جاسادىق. تاۋارلىق نەسيە جوباسى بويىنشا ىرگەلى جۇمىس ىستەلدى. بۇكىل وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاتىستى. قولدارىنا ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ بايلانىس تەلەفونىن ۇستاتتىق. ەندى تەك ۇيىمداستىرۋ ءىسى عانا قالدى.
ءاربىر جاۋاپتى ورىنباسار تاۋارلىق نەسيەنى ەشكىمگە جالتاقتاماي جۇزگە اسىرۋى ءتيىس. حالىق ءۇشىن قولىنداعى بيلىكتى ۇتىمدى پايدالانىپ, اۋىل ادامىنا جاڭا مۇمكىندىككە جول اشىپ بەرۋى كەرەك. ءىستىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى ءۇشىن ءاربىر وبلىس اكىمى تاۋارلىق نەسيەنىڭ تابيعاتى مەن ءتۇپ ماقساتىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى ءلازىم. سونداي-اق ءاربىر اۋىل-اۋدان اكىمى وسى ىسپەن تىكەلەي اينالىسۋى شارت.
– اۋىل-اۋدان اكىمدەرىنىڭ قىزمەتى نەمەسە مىندەتى تۋرالى تاعى نە ايتاسىز؟
– اۋىل اكىمى جوبا بويىنشا باعدارلاما جاساۋى ءتيىس. ۇكىمەتتە, وبلىستا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسى قۇرىلعان, بىراق اۋدان-اۋىل دەڭگەيىندە دامۋ باعدارلاماسى جوق. ەندى قابىلداپ جاتىر. باعدارلاما تىزىمىندەگى 65 تاعامنىڭ ءبارىن اۋداندا شىعارۋى كەرەك. جىل وتكەن سايىن ءوزىمىزدى بىرتىندەپ قامتاماسىز ەتەمىز. جىل سايىن نەشە تاعام ءتۇرىن شىعارا الامىز؟ يمپورتتى قالاي شەكتەيمىز؟ اكىم باعدارلاما بويىنشا مىندەتتەمە الىپ, ەرتەڭ حالىق الدىندا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. وسى ويدى جۇزەگە اسىرا العان اكىم, قولىنان ءىس كەلەتىن اكىم. ءبىر اۋىلعا باعدارلاما تۇزە بىلمەسە, دەمەك ول ورىنعا لايىقتى ەمەس.
ەلدەگى 15 وبلىستى ارالاعاندا اۋىل اكىمدەرىنە ەكى سۇراق قويدىم. بىرەۋى دە جاۋاپ بەرە العان جوق. «اۋىل ماسەلەسىن بىزدەن ارتىق كىم بىلەدى دەپ ويلايسىز. راسىندا سولاي. اۋىل ماسەلەسىن سىزدەن ارتىق ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى ءسىز سول اۋىلدا تۇراسىز. اۋىل ادامدارىمەن قويان-قولتىق ءومىر سۇرەسىز. سوندىقتان بۇكىل ماسەلەنى جاقسى بىلەسىز.
ءبىرىنشى سۇراق, اۋىلىڭىزدا ەكى مىڭ ادام تۇرادى. وسى ەكى مىڭ ادام ءبىر جىلدا قانشا تاماق جەيدى؟ جاۋاپ جوق. سوندا قالاي, ءوز وتباسىڭ تۇتىناتىن تاماق كولەمىن بىلەسىڭ دە, نەگە اۋىلعا قانشا تاماق كەرەگىن بىلمەيسىڭ؟
ەكىنشى سۇراق, اۋىلداعى ەكى مىڭ ادام ءبىر جىلدا نەشە تاعام ءتۇرىن تۇتىنادى؟ بۇعاندا جاۋاپ جوق. اۋىلعا تاعامنىڭ 65 ءتۇرى كەرەك. تۇرعىندار قانشاسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, قامتاماسىز ەتىلمەگەننىڭ سالدارىنان قانشا اقشا بوتەن ەلگە كەتكەنىن بىلەسىز بە؟ وسى ەسەپ-كىتاپتى جاساپ شىققان كۇنى اۋىل ماسەلەسىن جاقسى بىلەتىن اكىمگە, ءتىپتى اۋىلدىڭ اكەسىنە اينالاسىڭ. باعدارلاماڭا اۋىل يلانىپ, ازاماتتىعىڭا سەنىم ارتتى ما, دەمەك اكىم عانا ەمەس, اكەسىندەي قامقور, قورعانى بول. سوندا عانا اۋىل گۇلدەنەدى, دامۋ جولىنا تۇسەدى», دەدىم.
سوندىقتان اۋىل اكىمى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىن جاساۋى كەرەك. مۇمكىن ونى اۋداندىق ءماسليحات بەكىتۋى قاجەت شىعار. وسىلاي حالىق الدىندا مىندەتتەمە الۋى ءتيىس. سول مىندەتتەمە بويىنشا حالىققا ەسەپ بەرەدى. مىسالى ءبىر اۋىلدا قيار 20%-عا عانا قامتاماسىز ەتىلگەن. دەمەك قالعان 80%-دى دا ءوزىمىز تولتىرۋعا تىرىسقانىمىز ءجون.
جۇرىن دەگەن اۋىلدا تۇراتىن جادىرا ەسىمدى قارىنداسىمىز 20 توننا قيار شىعارادى. الماتىداعى بۇكىل رەستوراندى قيارمەن قامتاماسىز ەتەدى. ويىل اۋىلىنداعى ءبىر قارىنداس 18 توننا قيار وسىرەدى. ءبىر اۋلادان 18 توننا شىعارعاندا, تۇتاس اۋىل قانشا قيار وندىرە الادى؟ نەگە ءبىز ونى سىرتتان اكەلۋىمىز كەرەك؟
كەيبىرەۋ وزىمىزدە وسىرگەن ءتيىمسىز دەيدى. سىرتتان اكەلىنگەننىڭ قۇنى تومەن كورىنەدى. كەدەن مەن باسقا دا كەدەرگىلەردى ايتپاعاندا, سىرتتان اكەلەتىن تاۋاردىڭ جولىنا قانشا اقشا كەتەدى؟ ول ءونىمنىڭ 30-40%-ى جول اقىسىنا جۇمسالادى. سوندىقتان اۋىلدىق ءونىمنىڭ باعاسى ەشقاشان سىرتتان اكەلگەننەن قىمبات بولمايدى. تەك ءوندىرۋ مەن ستاۋ مەحانيزىمدەرىن قاناعاتپەن جاساپ, اۋىلداسقا باۋىرمالدىقپەن قاراساڭ بولدى. اۋىل اكىمى وسى بويىنشا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. كووپاراتيۆ قۇرعان ءجون. ءبىر اۋىل – ءبىر كووپەراتيۆ. اۋىل ادامدارى بىرىگۋى ءتيىس. ءبىر تراكتوردى ءبىر وتباسى السا, 1-2 اي عانا پايدالانعان سوڭ 10 اي بوسقا تۇرۋى ىقتيمال. ال ەگەر ونى ءبىر اۋىلعا السا, جىل بويى توقتاماي جۇمىس ىستەيدى.
كەيبىر كاسىپكەر وتىرىك كووپەراتيۆ قۇرعان. الماتىدا 43 كووپەراتيۆ قۇرعان كاسىپكەر بار. اربىرىندە 3 ادامنان عانا. ول جەكە ءبىر ادامنىڭ بيزنەسى. مەملەكەت كومەگىن قوماعايلىقپەن قارا باسىنا پايدالانادى. كووپەراتيۆكە 30 ملن اقشا بولىنەدى. جالعان بيزنەسمەن توبەدەگى تامىر-تانىس ارقىلى سول مايشەلپەككە ارام قولىن سۇعۋ ءۇشىن وسى جالماۋىز جۇيەنى جاساپ العان.
جەرگىلىكتى بيلىك اۋىلدىڭ شىن قامقورى بولسا, مۇنداي جالماۋىز جونسىزدىككە توسقاۋىل قويعانى ءجون. ايتپەسە جالماۋىزبەن اۋىز جالاسقان با دەگەن كۇمان تۋادى. سەبەبى كووپەراتيۆ 3-4 نەمەسە 7-8 ادامنىڭ عانا جاعدايىن ەمەس, تۇتاس اۋىل تۇرمىسىن جاقسارتاتىن ۇيىم بولۋى كەرەك. ويتكەنى وعان ارنايى اقشا بولىنەدى عوي.
باتىس قازاقستاندا قوسكول دەگەن اۋىل, ءبىر اۋىل – ءبىر كوپەراتيۆ جوباسىن ىسكە اسىردى. بىرنەشە بريگاداسى بار. ۆيتسە-پرەمەر تامارا قاسىمقىزى دا بولدى. ءبىرىنشى ءسۇت وندىرەتىن ءبولىم ىسىمەن تانىستىق. ءۇش توننالىق مۇزداتقىش قويعان. اۋىل ادامدارى ساۋعان ءسۇتىن سوندا اكەلىپ وتكىزەدى. قوراسىندا 120 سيىرى بار. مۇزداتقىش باسسەيىندەگى ءسۇتتىڭ 20%-ى عانا قوراداعى مالعا تيەسىلى. قالعان 80%-ىن اۋىل ادامدارى تولتىرادى. اۋىلدا جالقاۋ ادام جوق. ءبارى تىنباي ەڭبەكتەنۋگە بەيىل. تەك ءىستىڭ كوزىن تابۋعا كەڭەس بەرسەڭ بولدى. تاڭەرتەڭ جانە كەشكە تاپسىرعان ءسۇت اقىسىن سول كۇنى الادى.
ەكىنشى ءبولىم ءشوپ شابادى. ءبىر دەستە ءشوپ كووپەراتيۆ مۇشەسىنە 3 مىڭ تەڭگە. وعان كىرمەگەن ادامعا ەكى ەسە باعاعا ساتادى. سوندىقتان ءبارى كوپەراتيۆكە قوسىلعىسى كەلەدى. ءۇشىنشى ءبولىم كوكونىس, ءتورتىنشىسى ەتپەن اينالىسادى. ءتىپتى ناۋبايحانادا نان جاۋىپ جاتقانى بار. اۋىل ءوزىن سۇتپەن, ەتپەن, باسقا دا قاجەتىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. اۋىلدىڭ بارلىق تۇرعىنى ءبىر كوپەراتيۆتە. بىراق ءاربىرى جەكە زاڭدى تۇلعا. كىمدە تابىس قالاي, سوعان وراي اۋىلعا پايداسى تيەدى. مەملەكەت كومەككە بەرگەن قارجىنى ورتاق قاجەتكە ىستەتەدى.
بۇگىندە ءاربىر اۋىل اكىمى كووپەراتيۆ قۇرۋى كەرەك. ۇلكەن جيىندا ناقتى تاپسىرما بەرىلدى. وتىز جىل قالىپتاسقان جۇيەنى ءبىر كۇندە وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس, ارينە. بىراق حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, وسى ءتيىمدى جۇيەگە اكەلۋ كەرەك. ويتكەنى بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەن بارىنە ءتيىمدى. تۇركىستاندا «تۇركىستان اگرو» دەگەن كووپەراتيۆتە 112 ادام بىرىكتى. ناتيجەسىندە, جارتى جىلدا تابىسى 2 ەسەگە وسكەن. كووپەراتيۆ ءار اۋلاداعى باۋ-باقشا مەن اۋىل ماڭىنداعى ەگىس القاپتارىندا وندىرىلگەن ءونىمدى ءتيىمدى ساتۋدى ۇيىمداستىرۋى كەرەك. اۋدانعا, وبلىسقا ءونىم وتكىزۋدىڭ جولىن تاۋىپ, حالىقتىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي جاساۋى كەرەك.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
