وسىناۋ ەسكەرتكىشتىڭ قاسىنان وتكەن ادام زارلاعان انا, جىلاعان بالا, ۋھىلەگەن اتانىڭ دىبىسىن ەستىگەندەي. كەشە عانا ەلدى ەل قىلىپ, حالىقتى اقىل-ويىمەن, ابىرويىمەن ۇيىتىپ ۇستاعان قۇرمەتتى ادام اتاۋلىنىڭ ءبارىن «باي» دەپ بالا-شاعاسىمەن, كارى-قۇرتاڭىمەن بىرگە بۇرىن تۇمەن اۋىلى دەپ اتالعان وسى جەرگە ايداپ اكەلىپ, مال قۇساتىپ ىستىك تەمىرلى سىمدارمەن قورشالعان اشىق اسپاننىڭ استىنداعى اراننىڭ ىشىنە قاماعان. ونى وزدەرى «كونتسەنتراتسيالىق لاگەر» دەپ, ال حالىق «باي قالا» دەپ اتاعان. بۇل وقيعا ءىرى بايلاردى تاركىلەپ, جەر اۋدارعاننان كەيىن, قىزىل كوميسسارلاردىڭ 1930-1931 جىلعى ۇجىمداستىرۋدى قولعا العان تۇسى دەپ بولجاۋعا بولادى. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا مۇندا 105 باي مەن ورتاشانىڭ وتباسىلارى قامالعانى تۋرالى دەرەكتەر تابىلعان. ق.مۇقانوۆتىڭ جازۋىنا سايكەس, ولاردىڭ سانى 200-دەن اسادى. ءاربىر داۋلەتتى ادامنىڭ وتباسىندا كەمىندە 7-8 ادام بولسا بۇل جەردە كەم دەگەندە 700-800-دەي ادام ازاپ شەككەن.
قامالعان حالىقتىڭ كىمدەر ەكەنىن جازىپ, سانىن كورسەتكەن قۇجات تا تولتىرىلماعان. العاشقى كامپەسكەدە ادامداردىڭ اتى-ءجونى, تاركىلەنگەن مال-م ۇلىكتىڭ سانى كورسەتىلگەن بولسا, بۇل جولى ەشقانداي قاعاز تولتىرۋدى دا ەشكىم قاجەت دەپ ساناماعان. بۇل – قىزىل كوميسسارلاردىڭ ەشكىمگە ەسەپ بەرمەي, شەكتەن شىققان ايۋاندىعىنىڭ اسا تۇسكەنىنىڭ بەلگىسى. جاپا شەككەندەردىڭ ەسىمدەرى تۋعان-تۋىستارى ارقىلى بەرىلىپ, حالىقتىڭ ەسىندە قالعان. قانىشەرلەر بۇل ءىستىڭ قاتەلىگىنە تەك ءبىر سوزبەن قارسىلىق بىلدىرگەن ادام بولسا, سۇراۋسىز-تەرگەۋسىز اتىپ تاستاپ وتىرعان. ەسىلبايدىڭ شايمەردەنى دەگەن كىسىنى «مىنالار اشتان ولەدى عوي» دەگەنى ءۇشىن عانا نكۆد-نىڭ جەندەتتەرى كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە اتىپ تاستاعان. ءتىپتى ارتىنان ىزدەپ كەلگەن اعايىن-تۋعاندارىنا مارقۇمنىڭ ءمايىتىن دە بەرمەي, «وسى جەردە ءشىرىپ قالسىن» دەپ قورقىتقانىن ەستىگەن ءبىر ءىنىسى كەيىنگىلەرگە جەتكىزگەن. ال شايمەردەننىڭ ءمايىتىن تۋىستارى ارتىنان ۇرلاپ اكەتىپ قانا كومگەن ەكەن.
وسىناۋ قاسىرەتتى جەردىڭ ورنىنا ەسكەرتكىش-تاس قويۋدى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءجۇسىپ جۇماعۇلوۆ, تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ اكىمى ەرلان جاروۆ قولداپ, كومەك قولىن سوزدى. ال لاگەردىڭ ورنىن تاۋىپ, تاعىلىق قىلمىس جاسالعان جەردى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى داستەن بايمۇقانوۆ اقساقالداردىڭ ايتۋىمەن انىقتاعان. ودان بۇرىن تاريحشى قايروللا مۇقانوۆ مارقۇم دا بۇل تۋرالى ماقالا جازعان. ون توننالىق الىپ تاستى ەسىل بويىنان جەتكىزىپ, ونى ورناتۋعا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر كومەك قولىن سوزدى. سولاردىڭ ىشىندە وزدەرىنىڭ دە تۋىستارى وسىندا قامالعان ناعاشىباي بارلىباەۆ, سەرىك بايقۋانىشەۆ سياقتى ازاماتتار بار.
ەسكەرتكىش تاستىڭ اشىلۋ راسىمىندە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ سويلەپ, بۇل لاگەردىڭ «قازاقستانداعى كىشى قازان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بايلار مەن كۋلاكتاردى, نەگىزىنەن ولاردىڭ وتباسىلارىن باسقا جاققا كوشىرۋگە دەيىن قاماۋدا ۇستاۋ ءۇشىن جاسالعانىن ايتتى.
«بايلار مەن ورتاشالاردىڭ وزدەرىن مال-مۇلكىن تاركىلەگەن سوڭ تۇتقىنداپ, قىزىلجارعا ايداپ اكەتىپ وتىرعان. وندا, ەشقانداي سانكتسياسىز, سوتسىز, دۇرىس تاماقتاندىرىلماي, بىرنەشە اي بويى قاماۋدا ۇستاعان. كەيبىرەۋلەرى اشتىقتان, اۋرۋدان سول جەردە قايتىس بولعان, ءتىرى قالعاندارى سوتسىز اتىلعان, وزگە ايماقتارعا جەر اۋدارىلعان. ءبىزدىڭ دەرەكتەر بويىنشا, «باي قالادا» نەگىزىنەن بايلاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى – ايەلدەرى, بالالارى, ولارمەن بىرگە تۇراتىن باۋىرلارى مەن اپكە-قارىنداستارى, باسقا دا جاقىن تۋىستارى قاماۋدا بولعان. ءبىز قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى قازاق وتباسىلارى كورگەن تراگەديانى, ادام شىعىنىن ءالى ىرگەلى زەرتتەگەن جوقپىز. اسىرەسە جازىقسىز قىرىلعان بالالاردىڭ سانىن ءالى كۇنگە دەيىن انىقتاي الماي وتىرمىز», دەدى زاڭگەر.
زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا كونتسەنتراتسيالىق لاگەرلەردى بولشەۆيكتەر ۇلان-عايىر ەلدىڭ بارلىق جەرىندە اشقان. سابىر قاسىموۆ بۇرىن اشقىزباعان ارحيۆتەردەن مەملەكەتتىك كوميسسيا وسىنداي باسسىزدىقتارعا قۇرىق بەرگەن قۇپيا قۇجاتتاردى تاپقاندارىن اتاپ بەردى. ولاردىڭ ءبارى «باي-قۇلاققا» جاتقىزىلعان ادامداردىڭ ءبارىن اياماي جازالاۋدى كوزدەيدى.
ازىرگە مەملەكەتتىك كوميسسيا سول جىلداردا 801 مىڭنان اسا ادامنىڭ تاركىلەۋدەن جاپا شەككەنىن, سونىڭ كوبى ءالى كۇنگە اقتالماعانىن انىقتاعان. 161 مىڭنان اسا باي مەن ورتاشانىڭ شارۋاشىلىقتارى كامپەسكەلەنگەن. مۇنى بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىكتىڭ حالىقتى توناۋىنىڭ ءبىر فورماسى, جۇگەن-قۇرىقسىز قۋدالاپ, اتىپ-اسۋ قىلمىسى دەۋگە بولادى.
ءوزىنىڭ سوزىندە وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى كەمەل وسپانوۆ «باي قالانىڭ» ورنى قايعى-قاسىرەتتىڭ مەكەنى ەكەنىن اتادى.
«قويىلعان ەسكەرتكىش-تاس – ستاليندىك-بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ حالىققا قارسى جاساعان سۇمدىق ارەكەتتەرىن ۇمىتتىرمايتىن بەلگى. وندايدىڭ بولاشاقتا ەشقاشان دا بولماۋى كەرەكتىگىن كورسەتىپ تۇراتىن ەستەلىك», دەدى ول.
وسى جەردە استانا قالاسىنداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ فيليالىنىڭ باس مامانى, پروفەسسور گۇلنار مۇقانوۆا قۇراستىرعان «باي قالا» كونتسلاگەرى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. وندا «باي قالا» تۋرالى كوز كورگەندەر مەن ەستىگەن جانداردىڭ ەستەلىكتەرى, زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرى, سونداي-اق ادامگەرشىل-گۋمانيستىك قاعيداتتاردى اياققا باسىپ, ادامداردى اياماي جانىشتاپ, قورلاۋعا قۇرىق بەرگەن قۇجاتتار جاريالانعان. سوڭىنان ارۋاقتاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تيميريازەۆ اۋدانى,
جارقىن اۋىلى
