كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
بۇل تۋىندى تۋرالى تالداپ-تولعاپ جازىلعان ەڭبەك جوققا ءتان. تەك قانا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇراتبەك يمانعازينوۆتىڭ «رۇستەم قىرعىنى» داستانى قازاق حالقى ومىرىندەگى جاۋگەرشىلىك كەزەڭدى – قالماققا قارسى كۇرەستى, فەودالدىق ءداۋىردىڭ كەرتارتپا قاقتىعىستارىن, ازاتتىق, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستى, رۋلىق كەزدەگى ادامعا, مالعا بايلانىستى كۇرەس-تارتىس ەسكىلىك كوزقاراستاردى, سونىڭ سارقىنشاقتارىن تانىتادى. اسىرەسە نايمان مەن ءۇيسىن رۋلارىنىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس, ادام تاعدىرى, ەل نامىسى تەزىنە تۇسەدى», دەگەن پايىمىنان باسقا ءسوز جوق.
داستاننىڭ «رۇستەم قىرعىنى» اتالۋىنا سەبەپ, حVII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە پاتشالىق رەسەي جەتىسۋ ءوڭىرىن وتارلاۋ ساياساتى سالدارىنان قونىس-ءورىسى تارىلعان قازاق رۋ-تايپالارى ءارى-بەرى بوسىپ كوشكەندىكتەن جايىلىمعا تالاس, بارىمتا-سىرىمتا ورىستەپ, ونىڭ اقىرى قىرعىنعا ۇلاسقانى ايتىلادى. وسى قىرعىندى ۇيىمداستىرعان ادام – رۇستەم تورە.
وسى ورايدا «رۇستەم تورە كىم؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. وسىدان عاسىر بۇرىن جازىلىپ, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتالعان اتاقتى بولىس قۇدايبەرگەن تۇرىسبەك ۇلىنىڭ دەرەگىندە بۇل ادامدى «نان اتقان تورە» دەپ بايانداپتى. زەرتتەۋشى ق.احمەتوۆ «كەنەسارى حاندى جاۋعا تاستاپ كەتكەن قاي رۇستەم؟» اتتى ماقالاسىندا: «وڭتۇستىك وڭىردە ارىس وزەنى بويىندا رۇستەم تورەنىڭ ۇرپاقتارى قونىستانعان. ولار وزدەرىن «نان اتقان تورەمىز» دەپ ايتادى» دەسە, اباي اتامىزدىڭ شاكىرتى كوكباي اقىننىڭ ء«تورت تورە» اتتى داستانىندا: «رۇستەم كەنەمەنەن نەمەرە ەدى, قولىنان ءبىر كىسىنىڭ نە كەلەدى؟ استىرتىن ءجۇرۋشى ەدى حابارلاسىپ, اقىل مەن قايراتى مول كەمەل ەدى» دەگەن شۋماقتار بار. وسىدان رۇستەم تورە كەنەسارىنىڭ اتالاس اعايىنى ەكەنىن اڭعارامىز. بۇل ءسوزىمىز شوقان ءۋاليحانوۆ جازبالارىنداعى: «رۇستەم تورە ابىلايدىڭ قاشقار بەگىنىڭ قىزى باباق حانىمنان تۋعان التى ۇلدىڭ ەكىنشىسى» دەگەن مالىمەتىن ناقتىلاي تۇسەدى.
سونداي-اق شىعىستانۋشى ءھام اق پاتشانىڭ قۇپيا كەڭەسشىسى 1830 – 1846 جىلدارى رەسەي يمپەرياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ازيا دەپارتامەنتىندە قىزمەت اتقارعان نيكولاي ءليۋبيموۆتىڭ «شىعىسقا ساپار» اتتى جازباسىندا: «رۇستەم تورە اۋەلى قوقان يەلىگىندە كوشىپ جۇرگەن, كەيىن ولارمەن ارازداسىپ, الىسىراق ۇلكەن ورداعا قونىس اۋدارعان. قىستىگۇنى ول قۇلجاعا جاقىن ماڭدا كوشىپ جۇرەدى» دەيدى. بۇل تورەنىڭ قۇلجا ماڭىنا ويىسۋىنا سەبەپ «ناعاشىسى قاشقارلىق» ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق.
* * *
شىعارماداعى قىرعىندا شابىلعان ەل – جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەن ەتكەن نايمان-ماتاي جۇرتى. وسى توپىراقتا تۋىپ-ءوسىپ تۇلەگەن ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ 20-جىلدارى وسى وقيعانى جازۋ ءۇشىن ەل ىشىنەن دەرەك جينايدى. كوزىقاراقتى ەل-جەر تاريحىن بىلەدى-اۋ دەگەن ادامدارعا ارنايى حات جازىپ, ولارعا «رۇستەم قىرعىنى» تۋرالى ەستىگەن-بىلگەنىن جازىپ, بەرۋدى وتىنەدى.
اقىننان وسىنداي ءوتىنىش العان ادامنىڭ ءبىرى قۇدايبەرگەن بولىس ەكەن. بۇل كىسى اتاقتى مامان باي قالقاباي ۇلىنىڭ نەمەرەسى ءھام بايىرعى جەتىسۋلىقتار ءسۇيسىنىپ ايتاتىن «قۇيساڭ تولمايتىن, توكسەڭ ورتايمايتىن, مامان – تۇرىسبەكتىڭ بايلىعىن بەرسىن!» دەيتىن قۇندى باتادا اتى ايتىلعان تۇرىسبەكتىڭ بەل بالاسى.
وتكەن جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 8 قاراشا كۇنگى №217 سانىندا جاريالانعان «رومانوۆتار تويىنا قاتىسقان قازاق» اتتى ماقالادا: «قۇدايبەرگەن بولىس ءوز تۇسىندا الاش ارىستارىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعان ءھام عاسىر باسىندا ۇلتتىق اعارتۋشىلىق باعىت ۇستانعان قازاق باسىلىمىنا كومەكتەسىپ تۇرعان. الاش قايراتكەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆپەن دوس بولعان. تاريحشى عالىم «قىرعىز-قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگىن جازۋ كەزىندە وعان قۇدايبەرگەن بولىس ەل اراسىنان دەرەك جيناپ كومەكتەسكەن» دەلىنىپتى.
* * *
ەندى مىنا دەرەككە نازار اۋدارايىق. جازۋشى-اقىن ىلياسقا جازعان قۇدايبەرگەننىڭ حاتى – الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا (قور 1368, تىزىمدەمە 1, ءىس 2, پاپكا 117-121) ساقتاۋلى تۇر. حاتقا «قۇدايبەرگەن تۇرىسبەك بالاسىنان – ىلياسقا» دەپ تاقىرىپ قويىلىپ, حات اراب قارپىندە جازىلعان. ياعني ءىلياس اقىن قۇدايبەرگەن بولىسقا جازباشا تۇردە بىرنەشە سۇراق جولداپ, ەستىگەن-بىلگەنىن حاتقا ءتۇسىرىپ بەرۋدى وتىنگەن. قۇدايبەرگەن بولىس بولسا, اقىننىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاماي جاۋاپ حات جازعان. وسى حاتتا باياندالعان وقيعالاردى اقىن كەيىن داستان جازعاندا دەرەك رەتىندە پايدالانىپ, حاتتى مەملەكەتتىك ارحيۆكە تاپسىرعان. ءسويتىپ, بۇل حات بىزگە جەتىپ وتىر.
وسى حاتتى ارحيۆتانۋشى ءابىلحان ءابىلاسان كيريلليتسا جازۋىنا ءتۇسىرىپ, كوپشىلىككە ۇسىنعان ەكەن. ءجۇز جىل بۇرىن قارىنداشپەن جازىلعان ءماتىننىڭ كوپ تۇستارى وشۋگە اينالعان. كەيبىر ءارىپ, سوزدەرى ءوشىپ تە كەتكەن. «حاتتىڭ سوڭعى بوس جەرىنە اقىن قىرعىن بولعان جىلداردى مولشەرلەپ «اق تىشقان – 1868 جىل» نەمەسە «جەتى اياز – 1872 جىل» دەگەن سوزدەر جازىپتى», دەيدى ارحيۆتانۋشى مامان ءا.ءابىلاسان مىرزا.
* * *
سول ءداۋىر وقيعاسىن بىلگىسى كەلگەن نەمەسە رەسەيلىك وتارلاۋ داۋىرىندە قازاق رۋ-تايپالارى باستان كەشىرگەن قيىندىقتار تۋرالى دەرەك ىزدەۋشى ماماندار ءۇشىن بۇل حات قۇندى ەكەنى انىق. حاتتىڭ قىسقاشا ءماتىنى مىناداي:
«قۇدايبەرگەن تۇرىسبەك بالاسىنان – ىلياسقا
ارداقتى ءىنىمىز ىلياسقا!
ءسىز ماعان جازعان ەكەنسىز. سوعان جاۋاپ قايتارا الماعان سەبەبىم: الا جازداي بەزگەك بولىپ جازا المادىم. ايىپقا بۇيىرماڭىز! ەندى بىلگەنىمىزشە جازىپ كورەيىك. ءبىز بۇرىنعى ەسكى وقۋمەن وقىعانبىز. جازۋىمىز ۇعىمسىز بولسا دا, اقيداعا سالىپ وقىرسىز. ءسىزدىڭ سۇراعان ءسوزىڭىز:
- رۇستەم تورەنىڭ قىرعىز ءھام قاي ناسىلدەن ەكەنى;
- ءبىزدىڭ ەلدىڭ (نايمان-ماتاي ەلىن ايتادى) كوبىسىنىڭ اۋعانى;
- بىزدەن باسقا اۋعان ەل بار ما؟
- ءبىزدىڭ ەلدى قاراتقان ورىستىڭ باستىعى كىم؟
بۇل سۇراقتارىڭىزعا حالىمشە جاۋاپ قاتايىن. رۇستەم تورە وسى كۇننەن (1924 جىلدى ايتادى) ءجۇز جىل شاماسىندا بۇرىن تۋعان. حانداردىڭ تۇسىندا زەكەتشىلەرىن ءولتىرىپ, اۋىلىمەن كوشىپ قاشىپ شۋ مەن ىلەنىڭ اراسىنداعى جولمەن قۇدىق-قۇدىققا يت ءولتىرىپ تاستاپ, ءبىزدىڭ ەلمەن جاپسارلاس جالايىر ەلىنە كەلىپتى. قۇدىققا يت ءولتىرىپ سالعان سەبەبى, ارتتان قۋعان كىسى بولسا, قۇدىقتا يت جاتقانىن كورىپ, سۋ ىشە الماي قايتىپ كەتسىن دەگەن امالى ەكەن. اقىرىندا سول اقىلى دۇرىس كەلىپ, قۋعان ساربازدار قۇدىقتاعى ءيتتى كورىپ, جولدان كەرى قايتىپ كەتىپتى.
رۇستەم تورەنىڭ انىق قاي تۇقىمنان ەكەنىن بىلە المادىم. ءبىر شالداردان سۇراپ ەدىم «ناناتقان تورەنىڭ تۇقىمى» دەدى. ول «نان اتقان تورەنى» ەشبىر تاريحتان كورگەنىم جوق. ءبىزدىڭ قازاققا ءدال حان بولعان ەسىمحان ەدى. ونىڭ بالاسى قانىشەر ابىلاي. ونىڭ بالاسى ءۋالي, باقى دەگەن ەكەۋ ەكەن. سونىڭ بىرەۋىنىڭ بالاسى ءماشھۇر ابىلاي حان. ەسىمحاننىڭ كىشى قاتىنىنان تاۋكە حان بالاسى ابىلمامبەت, ونىڭ بالاسى ءابىلفايىز بولار دەدىك. ىشىندە «ناناتقان» تورە جوق.
بىراق شىڭعىس حاننىڭ ءتورت بالاسىنىڭ بىرەۋىنىڭ تۇقىمىنىڭ جۋاسىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر كىم بولسا ول بولسىن, جالايىر ىشىنە كەلىپ تورە بولىپ تۇرىپتى. ول زاماندا ءۇيسىن-نايمان ءبىر-بىرىنەن مال قۋىپ, بارىمتا, قۋعىن-سۇرگىن قىلىپ جۇرەدى ەكەن.
سونان سوڭ رۇستەم تورە ءبىزدىڭ ەلدەن دە, ۇيسىننەن دە كىسى شاقىرتىپ: «مەن ءدام-تۇزىم اۋىپ بۇل جەرگە كەلىپ قالدىم. سىزدەردىڭ تاتۋ بولىپ تۇرۋلارىڭىزدى تىلەيمىن. ەگەر دە وسىدان بىلاي بىرەۋدىڭ بىرەۋدە اقىسى بولسا مال قۋماي, ءاسىلى ەل جاقسىلارىنا ايتىپ, سويلەسىپ السىن! ەگەر سويلەسپەي مال قۋىپ, بارىمتا السا, ەكى ەلدىڭ جاقسى ازاماتتارى, بي-تورەلەرى سول مال قۋعان تەنتەكتەردىڭ وتەۋىندە بولىپ, ايىپ سالىپ جازالى قىلالىق» دەپ, بوز بيە الىپ كەلىپ, ايتىپ سويىپ, باتا قىلىپ ەكى جاق ۋاعدا قىلىپ تارقاپتى.
سونان سوڭ ءبىزدىڭ ەل تاعى مال قۋىپ, بارىمتا الىپ قويسا كەرەك. رۇستەم تورە ەكى جاقتان ەل جيناپ, بۇرىنعى ۋاعدا بويىنشا مال العان ادامدارعا ايىپ كەسىپ, قاتتى جازا قىلماق بولسا, ءبىزدىڭ ەل وعان (نايمان – ماتاي ەلى) كونبەيدى. سونان سوڭ تورە ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاقسىلارىنا, باتىرلارىنا وكپەلەپ, ۋاعداسىز ەل ەكەنسىڭ دەپ ارتىنا كەك ساقتاپ قالادى. ءسويتىپ, ارازداسىپ تۇرعان مەزگىلدە, ورىس كەلىپ كىشى ءجۇزدى ءھام ارعىندى الىپ كەلە جاتىر دەگەن سوڭ ءبىزدىڭ ەل سويلەسىپ, «بۇل كاپىرگە قايتىپ قارايمىز, ايتەۋىر سارت بولسا دا مۇسىلمان عوي, ەندى قوقان حاندىعىنا قارايىق, ءۇيسىن دە قاراپ تۇر» دەپ كوشىپ ءۇيسىن ىشىنە بارىپتى.
ءبىزدىڭ تانەكە باتىردىڭ ارتىنان ەرگەن ەل بوتپاي تويشىبەك باتىردىڭ قاسىنا بارىپتى. تاستامبەك باتىردىڭ ارتىنان ەرگەن ەل تاعى ءبىر جەرگە بارىپتى. سول ەكى بولىستاي ەلگە باس بولعاننىڭ بىرەۋى قىدىرالى تانەكە باتىر, بىرەۋى قۇلشان تاستامبەك باتىر. ەكەۋى ءبىر بوربايدىڭ (تۋىس دەگەن ماعىنادا) بالاسى جانە دە ەكى باتىر ءوزارا اراز بولسا كەرەك. ال ەندى ول جەرگە بارعان سوڭ قوقان حانعا بارىپ بىلىنۋگە, كورىنۋگە كەرەك بولعان سوڭ تارتۋعا ات ايداپ, ەكى كىسى باسشى بولىپ ءبىزدىڭ جاقتان مەنىڭ ۇلكەن اتام قالقاباي, ەكىنشى جاقتان تاستامبەك باتىر ەكەۋى بارىپ حانعا كورىنىپ, تارتۋ-تارالعىسىن بەرىپ, قانشا ەل كەلگەنى حاقىندا ەسەپ-قيسابىن بەرىپ قايتىپتى.
حان ءبىزدىڭ اتامىز قالقابايعا قوداستىڭ قۇيرىعى تۋ بەرىپتى. «ەلدەرىڭە ايت: ۇرلىق قىلىپ, وتىرىك ايتپاسىن جانە كورشى بولىپ تۇرعان ەلدەرىڭمەن تاتۋ تۇرىڭدار!» دەپ جارلىعىن ايتىپ قايتارىپتى. ولار امان-ەسەن ەلگە كەلىپتى. ال ەندى ادام بالاسى ۇيرەنگەن ءىسىن قويا ما. تاعى دا تىنىش تۇرماي وزدەرىنىڭ ۇركىپ قاشىپ جۇرگەنىن ۇمىتىپ, سول ەلدەن مال ۇرلاي باستاپتى. سونان سوڭ ءۇيسىننىڭ ادامدارى حانعا بىلگىزىپتى. مىنا قاشىپ كەلگەن ەل مالىمىزدى ۇرلاپ مازامىزدى كەتىردى دەپ».
* * *
جوعارىداعى حاتتا جازىلعان وقيعانى اقىن ىلەكەڭ «رۇستەم قىرعىنى» داستانىندا بىلاي دەپ جىرلاپتى:
جەتىسۋ ءۇيسىن, نايمان قونىستانعان,
كەزىندە ورتا ءجۇزدى ورىس العان.
قارادى تۇگەلىمەن ارعىن, نايمان,
قالپىمەن قاراكەرەي بودان بولدى,
كۇنى ەدى سادىردىڭ دا قاراپ قالعان.
قوقاننىڭ ول ۋاقىتتا قۇلقىنىندا ەد,
ۇلى ءجۇز – ءۇيسىن, سۋان, دۋلات, البان,
ورىستاعى ورتا ءجۇز بولەكتەنىپ,
وتە ۇرىكتى ماتاي بىتكەن
قاراتالدان.
ەل ءىشى قاشان امان داۋ-شاتاقتان,
بارىمتا, باسىپ الىس بولىپ جاتقان,
ارادا نەشە ءتۇرلى ادام ءولىپ,
جاۋلاسىپ رۋ-رۋ قانعا باتقان.
وسى ىزا ءۇيسىن-نايمان اراسىندا,
سوزىلىپ ءبىرتالايدان كەلە جاتقان,
ارادا نەشە ءتۇرلى ادام ءولىپ,
جاۋلاسىپ رۋ-رۋ قانعا باتقان.
كەلگەندەر ءبىتىم ىزدەپ رۇستەمگە,
قاپىدا قولعا ءتۇسىپ بولدى پەندە,
سىپىرىپ اتىن, تونىن جالاڭاشتاپ,
ماسقارا قىلدى ابدەن ايگىلى ەلگە.
* * *
حات ءماتىنى ودان كەيىن بىلاي دەپ جالعاسىپتى: «سونان سوڭ حان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادامدارىن شاقىرتىپتى. وعان بارۋعا تاعى قورقىپ, ءوز جەرىمىزگە بارامىز دەپ كوشپەك بولسا, (ۇيسىندەر) جاقسى ات, جاقسى تۇيە, سۇلۋ قىزدارىن [الىپ] قالماق بول[ىپ], وعان ءبىزدىڭ ەل كونبەي سوعىس سالىپتى. سول سوعىستا شاپىراشتى ساۋرىق باتىردىڭ بالاسى ىستامبەك دەگەن ءولىپ قالعان سوڭ, ەل الدىن الا كوشىپ قاشا بەرىپتى. تانەكە باتىردىڭ سوڭىنا ەرگەن ەل امان-ەسەن ءوز جەرىنە جەتىپتى. اناۋ ءبىر بولەك ەل كوشىپ كەلە جاتىپ, رۇستەم تورەنىڭ اۋىلىنا كەز كەلىپتى. سونان سوڭ رۇستەم تورە «قۇداي بەردى» دەپ الداپ قوناققا شاقىرىپ, قۇلجاننان تاستامبەك, بەكتاس ەكەۋىن, ءتورتسارى دەگەن ەلدەن ەستەمەس دەگەن باتىردى جانە قاسىنداعى ءۇش-ءتورت جولداسىمەن باۋىزداپ ءولتىرىپتى دەپ ۇلكەن اكەمىز قالقابايدان ءوزىم ەستىدىم جانە ءوزىم بولىس كۇنىمدە سول باتىرلارمەن بىرگە بارىپ, بايلاۋدان قاشىپ قۇتىلعان كۇرجۇمان دەگەن شالدان «قانداي قىلىپ ءولتىردى» دەپ سۇراپ ەدىم, ماعان ايتقانى مىناۋ:
– تىشقان بۇرقان دەگەن ۇزىن سۋدىڭ بويىندا تورەنىڭ اۋىلىنا جاقىن كەلىپ قونىپ جاتىر ەدىك. «باتىرلاردى قوناققا شاقىردى» دەپ ءبىر ادام كەلگەن سوڭ, قاستارىنا مەنى ءبىرىنشى قىلىپ تاستامبەك, بەكتاس ەكى باتىر جانە ەكى-ءۇش كىسى الىپ رۇستەم تورەنىڭ اۋىلىنا كەلدىك. ەستەمەس باتىر كەلگەن جوق ەكەن, سونى توسقان سياقتانىپ وتىردى. سودان كەشكە جاقىن ەستەمەس باتىر كەلدى. قاسىندا ەكى-ءۇش جولداسى بار. ولار كەلگەن سوڭ كەشىكپەي-اق ءبارىمىزدىڭ قول-اياعىمىزدى بايلاپ, ءبىر بوس ۇيگە كىرگىزىپ قويدى. ءتۇن بولدى. بايلاۋ وتكەن سوڭ, ارقايسىسىمىز ويبايلاپ ەدىك, ەستەمەس باتىر ء«اي, يتتەر, كىمگە ەركەلەپ ويبايلايسىڭدار؟ ولار ونىڭدى بىلمەي وتىر ما؟ بۇل قان يشارات. ءبىزدى ولتىرمەي جىبەرمەيدى. ويبايلاپ دۇشپاننىڭ كۇڭكىلىن وسىرگەنشە, قۇدايعا سەنىپ ۇندەمەي جاتا بەرىڭدەر. ءبىز ولسەك تە نايماننىڭ تۇقىمى قۇرىپ قالعان جوق. قۇنىمىزدى سۇرايتىن كىسى تابىلار», دەدى.
سونان سوڭ ۇندەمەي جاتتىق. تۇندە بىرەۋ كەلىپ مەنى ءتۇرتىپ قالىپ: «ەستەمەس قايسىڭ, ءبىر كىسى ونى بوساتىپ جىبەر دەدى» دەگەن سوڭ مەن «ەستەمەس مەن ەدىم» دەدىم. سونان سوڭ قول-اياعىمدى بوساتىپ, «ال ەندى قاش بىرەۋ كورمەسىن» دەپ مەنى قويا بەردى» دەدى. ۇيدەن شىعا كەلسەم, تاڭ اتىپ كەلە جاتىر ەكەن. جۇگىرگەن كۇيدە تىشقان بۇرقاننىڭ سۋىنا ءتۇسىپ كەتىپ, سۋدىڭ استىمەن سۇڭگىپ اعىپ بارىپ, اۋىلدان ۇزاعان سوڭ ءبىر جەردەن شىعىپ, ءال-دارمەنىم كەتىپ, ءبىر اعاشتىڭ تۇبىنە جاتىپ, كىشكەنە ەسىمدى جيعان سوڭ اۋىلعا زورعا جەتىپ جىعىلدىم, – دەدى. – سونان سوڭ كەشىكپەي حابار ەستىدىك, رۇستەم تورە ءبارىن ءولتىرىپ تاستادى دەپ. سونان سوڭ سول كوپ ءتۇتىن ۇركىپ كوشىپ, جولعا كوپ توقتاماي ءوزىمىزدىڭ جەرگە كەلدىك, دەپ ءسوزىن ءتامام قىلدى...».
* * *
جوعارىداعى حاتتا باياندالعان وقيعا «رۇستەم قىرعىنى» داستانىندا بىلاي دەپ جىرلانىپتى:
«ەستەمەس ەسىل ساباز ولەدى-اۋ» دەپ,
سىرتىنان اشىعانى قىزدىڭ جانى,
ماتايدى ماڭىراتپاي اعىتۋعا,
ءتۇن اۋا قىزدىڭ وسى كەلگەن شاعى.
باقىلاپ قىز جىلىستاپ ەسىككە كەپ,
اقىرىن ەسىك اشىپ كىردى ەپتەپ,
قالتىراپ ونە بويى قورقىپ قىزدىڭ,
اقىرىن دىبىستادى «ەستەمەس» دەپ,
ەڭ شەتتە كوگەندەۋلى كۇرجۇمان قۋ,
كۇڭك ەتتى «مەن ەستەمەس... نەمەنە» دەپ.
مەيىرىمدى دىرىلدەگەن جىلى قولمەن,
بۇرشاقتى قىز اعىتتى «جونەلگىن» دەپ,
كۇرجۇمان جالعىز جانىن ولجا كورىپ,
بوسانىپ جالعىز باسى كەتتى «شۋ» دەپ.
پا, شىركىن, قۋلىقپەنەن قۇتىلعاندا,
كۇرجۇمان بولا قويار كىمگە تۇلعا,
تاۋدى ورعان تىشقان بۇرقان وزەنى بار,
كۇرجۇمان جانتالاسا جەتتى مۇندا.
كۇرجۇمان جاعاداعى دوڭبەكتى الدى,
جىلجىتىپ يتەرمەلەي سۋعا سالدى,
بەت تۇزەپ ەلگە تامان جونەلمەككە,
ۇستىنە اتتاي قارعىپ ءمىنىپ الدى,
كۇن شىعا كۇرجۇمان قۋ سۋ ۇستىندە,
كوبىكتەي كوتەرىلىپ كەتە باردى.
* * *
ودان كەيىن حات بىلاي دەپ جالعاسادى: «قوش, سونىمەن رۇستەم قىرعىنىن, ەلدىڭ اۋعانىن, قاشىپ كەلگەنىن جازدىق. ەندى وسىعان قانشا جىل بولعانىن مولشەر قىلىپ جازايىن: مارقۇم ۇلكەن اكەمىز مامان دەگەن كىسى بيىل 103 جاسقا كەلەر ەدى. سول كىسى ايتىپ ەدى: «سوندا مەن 16 جاستا ەدىم» دەپ (بۇل قىرعىن 1840 جىلدار شاماسىندا بولعان وقيعا). بىراق ەل اۋعانداعىسى ەكەنى, جوق باتىرلاردى رۇستەم تورە ولتىرگەندەگىسى ەكەنى ەسىمدە جوق. بىراق اراسى جاقىن. ول جاقتا ەكى جىلدان ارتىق تۇرماستان, باتىرلاردى ولتىرگەن سوڭ كوك شىعىپ كەلە جاتقاندا كوشىپ كەلىپتى.
سول جىل ەكەنىن, جوق كەلەر جىلى ەكەنىن بىلمەدىم. ابىلفەيىز تۇقىمى سولتابايدىڭ بالاسى باراق تورە باتىر قاراكەرەيدەن, سادىردان قول جيناپ كەلىپ ءھام ەلدەن كوپ كىسى قوسىلىپ, بارىپ البان-دۋلاتقا جەتە الماي, جالايىردى شاۋىپ, مالىن قىز-قاتىنىن الىپ قايتىپ, جونعا كەلگەندە ارتىنان بەيبىت تورە ساۋعا سۇراپ كەلىپتى. سالەمدەسىپ بولعان سوڭ باراق باتىر بيگە:
– جولىڭىز بولسىن, – دەيدى. بي:
– جول قىلماق سىزدەن بولسىن, – دەيدى.
– تورە بولعاندا ابىلفەيىزدىڭ باراعى ەدىڭ, قۇس بولعاندا ورال تاۋدىڭ اقيىعى ەدىڭ. سول اقيىق ۇشتى دەگەندە ويلاپ ەدىك, تاۋدا جاتقان ءتورت ءبورىنىڭ ءبىرىن الادى دەپ. ونى الا الماي, ەتەكتە جاتقان سارىشۇناق تىشقانعا ءالىڭ كەلدى, تورەم, – دەپ جۇمباقتاپ سويلەپتى. ايتۋى «ماعان ساۋعا بەرىڭىز» دەيدى. سوندا تورە:
– جارايدى, قالاعانىڭدى ال, – دەيدى. بي:
– جارايدى, راحمەت. «ەكى اياقتىدا ساتۋ جوق, ءتورت اياقتىدا قايتۋ جوق» دەگەن دەپ بەيبىت تورە بارشا ەركەك, ۇرعاشى جەسىر-جەبىرلەردى الىپ قايتىپتى.
رۇستەم تورە باراقتان قاشىپ قۇتىلىپ كەتىپتى...
سونان سوڭ ءۇش-ءتورت جىلدان كەيىن ورىس كەلىپ سادىردى (نايماننىڭ ىرگەلى رۋى) الىپتى. جولان تورەنىڭ تۇسى ەكەن, ۇرىسپاي-سوعىسپاي وزدەرى قاراپتى. سودان ءبىزدىڭ ەلگە (ماتايلاردى ايتادى) كەلگەن سوڭ ءۇش-ءتورت كۇن سوعىسىپ, قاۋمالاپ, ورىستى ساستىرىپ تۇرعاندا زەڭبىرەكتىڭ وعى كەلىپ, ءبىر كىسىنىڭ باسىن ج ۇلىپ كەتكەن سوڭ, قورقىپ, ءبىزدىڭ شامامىز كەلمەيدى ەكەن دەپ وزدەرى قارايدى. ورىس اسكەرىنىڭ باستىق تورەسىن بىلە المادىم. تۇركىستان جاعىن قاراتقان چەرنياەۆ پەن كاۋفمان, كولپاكوۆسكيلەر ەدى. ولار ەمەس. بۇل اسكەر سەمەي جاقتان كەلىپتى. اركىمنەن سۇراپ ەدىم, ءبىلۋشى بولمادى.
جازىپ بەرگەن قۇدايبەرگەن تۇرىسبەك بالاسى. 1924 جىل, 19 نويابر».
