«كاسپي» تاۋار بيرجاسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, تاۋەلسىز ديرەكتور جانە ESG باعىتىنىڭ كۋراتورى سەرگەي تسوي Zakon.kz-كە بەرگەن سۇحباتىندا ESG قاعيداتتارى – اشىقتىق, ەكولوگيا جانە كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ESG ءتاسىلى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ فاكتورى رەتىندە تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, جاھاندىق دەڭگەيدە دە ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
– سەرگەي, الدىمەن ءوزىڭىز جايلى ايتا وتسەڭىز. تۇراقتى دامۋ سالاسىنا قالاي كەلدىڭىز؟
– مەنىڭ مانساپ جولىم ەكولوگيا جانە الەۋمەتتىك سالاعا بايلانىستى بولدى – مەملەكەتتىك ورگانداردا, اكىمدىكتەردە, ەكولوگيا مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەدىم. 7 جىل بۇرىن تۇراقتى دامۋ ترەند ەكەنى ايقىندالدى. قازاقستان وسى باعىتتا دامىپ جاتىر, ال بيزنەس ESG ەكولوگيا, الەۋمەتتىك سالا جانە كورپوراتيۆتىك باسقارۋعا ءمان بەرە باستادى. قازىر مەن بۇل قاعيداتتاردى «كاسپي» بيرجاسىندا ىسكە اسىرىپ ءجۇرمىن.
– ESG – قازىرگى زامانعى بيزنەستىڭ اجىراماس بولىگى مە؟
– ESG بيزنەستىڭ بارلىق سالالارىنا قاتىستى – بۇل ەندى must have. الەم تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋدا, ال قازاقستان بۇل ماقساتتاردى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا بەكىتتى. بيرجالىق ساۋدا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق وسۋگە تىكەلەي بايلانىستى. بيرجا نەعۇرلىم اشىق جۇمىس ىستەسە, ەكونوميكا دا سوعۇرلىم ورنىقتى بولادى.
– ESG اشىقتىقپەن تىكەلەي بايلانىستى ما؟
– ارينە. ساۋداعا قاتىسۋشىلار باعا قالاي قالىپتاساتىنىن, قانداي راسىمدەر بارىن ءتۇسىنۋى كەرەك. بۇل – قارجىلىق ەمەس ەسەپتىلىك: ەكولوگيا, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, باسقارۋ. ءبىز بۇل اقپاراتتى ESG ەسەبى ارقىلى قولجەتىمدى ەتەمىز. وتكەن جىلى 2023 جىلدىڭ ەسەبىن جاريالادىق, قازىر 2024 جىلعا ارنالعان ەسەپتى دايىنداپ جاتىرمىز.
– بيرجا ەكولوگيالىق كۇن تارتىبىنە قالاي اسەر ەتەدى؟
– ءبىزدىڭ كليماتقا اسەرىمىز از, بىراق ءبىز ارقىلى ساۋدا جاسايتىن كومپانيالار – قورشاعان ورتاعا ۇلكەن اسەر ەتەتىن ءىرى كاسىپورىندار. ءبىز ءوز مىسالىمىز ارقىلى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ قاجەتتىلىك ەكەنىن كورسەتكىمىز كەلەدى. قازىرگى تاڭدا Greenhouse Gas Protocol ادىستەمەسى بويىنشا پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ەسەپتەدىك جانە تاۋەلسىز اۋديتتەن (ۆەريفيكاتسيادان) وتتىك.
– ساۋدا قاتىسۋشىلارىنا ەكولوگيالىق تالاپ قويىلا ما؟
– ءيا, ءبىز بۇل ستاندارتتاردى كليەنتتەرىمىز بەن سەرىكتەستەرىمىزگە بىرتىندەپ ەنگىزەمىز. كومپانيالاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن بىلگىمىز كەلەدى. بۇل – ESG مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى. ەرتە مە, كەش پە, بارلىق ەكونوميكالىق قاتىسۋشىلار ESG ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولادى, سوندىقتان ءبىز قازىردەن باستاپ ارىپتەستەرىمىزدى وسىعان دايىنداعىمىز كەلەدى.
– حالىقارالىق تاجىريبە بيرجا جۇمىسىنا اسەر ەتە مە؟
– ەو-دا بارلىق جەتكىزۋ تىزبەگى بويىنشا كومىرتەك كورسەتكىشتەرى قاداعالانادى. مۇنداي تالاپتار ساۋدا الاڭدارىنا دا قاتىستى. قازاقستاندا بۇل مىندەتتى تالاپ ەمەس, بىراق ءبىز ءوز ارەكەتىمىز ارقىلى ۇلگى كورسەتىپ, بۇل قادامدى سەرىكتەستەرىمىزدەن دە كۇتەمىز.
– ەكولوگيا تاۋار نارىعىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– ارينە. مىسالى, قۇرعاقشىلىق, سۋ تاسقىنى سەكىلدى كليماتتىق تاۋەكەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ماسەلەن, جاقىندا باتىس قازاقستاندا بولعان سۋ تاسقىنى سالدارىنان بۇل وڭىرگە ارنايى كومەك, قۇرىلىس ماتەريالدارى, ازىق-ت ۇلىك جانە ت.ب. جەدەل جەتكىزۋ قاجەت بولدى. بيرجا وسى تاۋەكەلدەردى ەسكەرەدى.
– ESG-دا قاندايدا ءبىر سۇزگى بار ما؟
– بۇل جەردە تەك تابىس تابۋ ەمەس, قوعامعا, تابيعاتقا اسەردى ەسكەرۋ, اشىق بولۋ ماڭىزدى دەر ەدىم. بۇل جاڭا كورپوراتيۆتىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرادى.
– ESG بويىنشا ىسكە اسىرىلعان ناقتى مىسالدار بار ما؟
– ءيا, ناقتى كەيستەر بار. پاندەميا كەزىندە اكتسيونەرلەردىڭ ءبىرى جارناما جاساماي, مۇقتاج جاندارعا كومەككە قارجى ءبولدى. بۇل – الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك. تاعى ءبىر اكتسيونەر وسىدان 15 جىل بۇرىن كومىرتەك كۆوتالارىمەن ساۋدانى دامىتۋ باستاماسىن كوتەردى. ال بۇل كۇردەلى, كوپ ءبىلىم مەن ينۆەستيتسيانى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپ بولاتىن. بۇل مىسالدار بۇكىل جۇمىستىڭ باعىتىن ايقىندادى. ءبىز سونىمەن قاتار جەمقورلىققا جانە كەمسىتۋشىلىككە قارسى قاتاڭ ستاندارتتار ەنگىزدىك. ءبىزدىڭ ESG ەسەبىمىز S&P Global CSA نۇسقاسى بويىنشا 100 بالدان 42 بالل الدى, ال الەمدىك ورتاشا دەڭگەي 30 بالدى قۇرايدى.
– ىشكى ينفراقۇرىلىم قالاي ۇيىمداستىرىلعان؟
– بيرجا – بۇل تسيفرلىق پلاتفورما. بىزدە ISO 27001 جانە 27002 ستاندارتتارى بويىنشا سەرتيفيكاتتاۋ بار, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا تاۋەلسىز اۋديت جۇرگىزىلدى. ءبىزدىڭ باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋلەر مەملەكەتتىك جۇيەلەرمەن, اتاپ ايتقاندا مۇناي ونىمدەرىن ەسەپكە الۋ جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى ساتىپ الۋ جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانعان.
– ESG قاي ەلدەردە قالىپتى جاعدايعا اينالدى؟ جەكە ادام تۇراقتى دامۋعا قالاي قاتىسا الادى؟
– ازىرگە تولىقتاي تۇراقتى دامۋ ەشبىر ەلدە تولىق جۇزەگە اسپاعانىمەن, ەۋروپالىق وداق بۇل باعىتتا كوشباسشى سانالادى. ءار ادام بۇل ۇدەرىسكە قاراپايىم ارەكەتتەر ارقىلى قاتىسا الادى: زاتتاردى ۇنەمدەپ پايدالانۋ, قوقىستى سۇرىپتاۋ, سۋدى جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ, سونداي-اق ادامدارمەن قۇرمەتپەن قاراۋ.
– كومىرتەك بىرلىگى مەن وفسەتتەر ساۋداسىنىڭ پەرسپەكتيۆاسى قانداي؟
– كومىرتەك بىرلىكتەرى – ەكولوگيالىق كورسەتكىشتەردىڭ جالعىز مونەتيزاتسيالاناتىن ءتۇرى. ءبىز قازاقستاندا بۇل باعىتتا العاشقىمىز جانە ازىرگە جالعىزبىز. رەتتەلەتىن نارىق ەكوكودەكستە بەلگىلەنگەن: كۆوتالاردى مەملەكەت بەرەدى, ساۋدا تاۋار بيرجالارىندا جۇرگىزىلەدى. قازىر بۇل جۇيە ۋاقىتشا توقتاتىلعان جانە زاڭنامالىق جاڭارتۋ ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز ەرىكتى كومىرتەك نارىعىن دامىتۋدى بەلسەندى تۇردە قولعا العىمىز كەلەدى جانە قازاقستاندىق كومىرتەك بىرلىكتەرىن ەكسپورتتاۋدى ىنتالاندىرامىز.
– كۆوتا ساۋداسى قانشالىقتى ەكونوميكالىق ءتيىمدى؟
– بۇل وتە ءتيىمدى. ەگەر كومپانيا كۆوتادان كوپ شىعارىندىلار جاساسا, تونناسىنا 5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل تولەيدى. ال كۆوتانىڭ نارىقتاعى باعاسى 1-1,5 دوللار ارالىعىندا. ايىرماشىلىق 10-15 ەسەگە دەيىن.
– ESG الەۋمەتتىك ماڭىزدى تاۋارلاردى جەتكىزۋشىنى تاڭداعاندا ارتىقشىلىق بولىپ سانالا ما؟
– ءيا, بۇل – تەك ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ەمەس, زاماناۋي باسقارۋ ءتاسىلى. ەگەر تەندەردە ەكولوگيا مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تالاپتارى بەكىتىلسە, بۇل ۇلكەن جەتىستىك بولادى. ءبىز بارلىق بيرجالاردى ESG بويىنشا تاۋەلسىز تەكسەرۋدەن وتۋگە شاقىرامىز.
– ESG-ءنىڭ باستى ماقساتى قانداي؟
– ەڭ الدىمەن, جەمقورلىقپەن كۇرەس. بيرجادا قاتىسۋشىلار كوپ, بەيرەسمي كەلىسىمدەرگە بارۋ ىقتيمالدىعى بار. ءبىزدىڭ جەمقورلىققا قارسى ساياساتىمىز قاتاڭ, وتكەن جىلى ەشقانداي زاڭبۇزۋشىلىق بولعان جوق.
– قازاقستان جاسىل ەكونوميكاعا دايىن با؟ قالاي ويلايسىز؟
– دايىن, بيرجالار كولەمى از بولعانىمەن, ولار – سەنىم ينفراقۇرىلىمى. ءبىز قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەكولوگيانى جاقسارتۋ باعىتىنداعى وزگەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسۋعا دايىنبىز.
– ESG باعالاۋى قانشا ۋاقىت الادى؟
– دايىندىق 4-5 اي, رەيتينگ 2,5-3 اي كولەمىندە. بارلىعى كوماندا جۇمىسىنا بايلانىستى. ءبىز Standard & Poor’s Global كومپانياسىنىڭ جوعارى ستاندارتتارىن تاڭدادىق. ولاردىڭ رەيتينگى حالىقارالىق بيرجالىق يندەكستەردە مويىندالعان.
– ESG دامۋىنا نە كەدەرگى؟
– قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتارىندا تۇراقتى دامۋعا ءوتۋ ناقتى كورسەتىلگەن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ادام رەسۋرستارىنا باعىتتالعان ساياساتقا باسىمدىق بەرىپ, ESG تاسىلدەرىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە, ەكونوميكاعا جانە وڭىرلەرگە ەنگىزۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىت ازاماتتىق قوعام, قارجى سەكتورى جانە باسقا دا نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا بەكىتىلگەن.
دەگەنمەن, ESG تاقىرىبى ءالى كۇنگە كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن تەرمينگە اينالمادۆ. كوپشىلىگى ءۇشىن بۇل ماڭىزدى, بىراق تولىق تۇسىنىكسىز بولىپ وتىر. بۇل – قالىپتى جاعداي. تۇراقتى دامۋ ۋاقىت, ديالوگ جانە تاجىريبەنى تالاپ ەتەدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى مىندەتىمىز – كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنى كوپشىلىككە, بيزنەسكە تۇسىنىكتى ەتۋ.
2030 جىلعا دەيىن بەس جىل عانا قالدى. سوندىقتان تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بيزنەستىڭ دەڭگەيىندە دە ىسكە اسۋى ءتيىس. بىراق ءالى كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى مەن پراكتيكالىق قادامدار جەتىسپەيدى. ءبىز ناقتى قۇرىلىمداردى ايىپتامايمىز – بۇل ورتاق مىندەت. سوندىقتان ووزىمىزدەن باستاپ, بەلسەندى تۇردە ارەكەت ەتىپ, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
بيىل شىلدە-تامىز ايلارىنان باستاپ قازاقستان بانكتەرى ESG-مەتريكالارىنا كوشۋدە: ەندى نەسيە بەرۋ كەزىندە كليەنتتەردىڭ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە باسقارۋ كورسەتكىشتەرى ەسكەرىلەدى. بۇل ەندى تەك كونتسەپتسيا ەمەس, ناقتى كورىنىس. بۇل جۇيە جۇمىس ىستەي باستاعاندا بيزنەس پەن قوعام تاراپىنان ESG دەگەن نە, ونى قالاي قولدانۋ كەرەك, جاڭا تالاپتارعا قالاي ساي بولۋ تۋرالى ناقتى سۇرانىس پايدا بولادى.
قارجى اعىندارى ESG جولىنا تۇسسە, ەلدى باسقارۋدىڭ فيلوسوفياسى دا وسى باعىتتا داميدى. بۇل – ۇلكەن سىناق, ء بىر جاعىنان زور مۇمكىندىك تە. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پراگماتيكالىق جانە اعارتۋشىلىق جۇمىس قاجەت.
