«جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى ايقىنداۋ جونىندەگى جاڭا تاسىلدەر» اتتى جيىنعا ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا توراعالىق ەتتى. وتىرىسقا دەپۋتاتتاردان بولەك, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا مۇشەسى, بەيىندى مينيسترلىكتەردىڭ ۆيتسە-مينيسترلەرى, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى قاتىستى.
ەسكە سالساق, كۇزدە ءماجىلىس الداعى ءۇش جىلدىق «جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر تۋرالى» جانە «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭداردى قارايدى. بۇل قۇجاتتار وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پرەزيدەنت قول قويعان جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ نورمالارى ەسكەرىلە وتىرىپ, دايىندالادى. ال قازىر ۇكىمەت جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى, ياعني رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە جىبەرىلەتىن سۋبۆەنتسيالاردى ايقىنداۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن ازىرلەپ جاتىر. باسقوسۋدا د.ەسپاەۆا وسى جاڭا تاسىلدەر بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى شەشۋگە, وزەكتى سۇراقتاردى انىقتاۋعا قانشالىقتى مۇمكىندىك بەرەتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى كەمشىلىكتەر بولسا, ۇكىمەت جاڭا شارالاردى ازىرلەپ ۇلگەرۋگە ءتيىس.
– جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرى كەيىنگى 6 جىلدا 3 ەسەگە وسكەنىنە قاراماستان, رەسپۋبليكادان وڭىرلەرگە بەرىلەتىن سۋبۆەنتسيالار كولەمى دە ارتىپ وتىر. مىسالى, ەگەر 2014 جىلى سۋبۆەنتسيالار كولەمى 978 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, 2024 جىلى 5,3 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ياعني 10 جىل ىشىندە 5 ەسەدەن اسقان. بۇدان باسقا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ سياقتى وڭىرلەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا جۇمسالاتىن نىسانالى دامۋ ترانسفەرتتەرى دە بار. دەگەنمەن وڭىرلەردى ينفراقۇرىلىم جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى, ياعني تەڭەستىرۋ بولماي وتىر, – دەدى د.ەسپاەۆا.
جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قازىرگى قارقىنى تۋرالى كەڭىنەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە 20 ءوڭىردىڭ 17-ءسى سۋبۆەنتسيالىق, ورتالىققا تاۋەلدىلىك 49% دەڭگەيىندە ساقتالىپ وتىر.
سونداي-اق ول كەيىنگى بىرنەشە جىل بيۋدجەت ءۇشىن داعدارىس جىلدارى بولعانىنا قاراماستان, ياعني 2020 جىلدان باستاپ كوروناۆيرۋس پاندەمياسى, گەوساياسي جاعداي جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىنە قاتىستى سانكتسيالار ەنگىزۋى بيۋدجەت كىرىستەرىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەنىمەن, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر كىرىسىنىڭ ءوسۋى بايقالعانىن مالىمدەدى.
– داعدارىس كەزىندە حالىققا جانە بيزنەسكە قولداۋ كورسەتىلدى. اتاپ ايتقاندا, بيۋدجەتتىك سالا جۇمىسكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ۇلعايتۋ, بىرجولعى جاردەماقىلاردى تولەۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جانە باسقا دا شارالار. وسىعان بايلانىستى داعدارىس جىلدارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى قىسقارعان جوق, كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن وسۋىنە سەرپىن بەردى. جۇمىس جالعاسىپ 2026 جىلدان باستاپ جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە جىل سايىن قوسىمشا 100 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا كىرىس بەرۋ كوزدەلگەن. ودان بولەك, جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە كىرىستەردىڭ نىسانالى باعىتى بار «ارنايى تۇسىمدەر» دەگەن جاڭا سانات كوزدەلگەن. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ وسى ساناتىنا قولدانىستاعى كىرىستەر, سونداي-اق جاڭا كىرىستەر كىرەدى. وسىلايشا, 2026 جىلدان باستاپ تۇراقتى كىرىستىڭ شامامەن 40 پايىزى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە جينالادى, – دەدى س.جۇمانعارين.
وتىرىسقا قىزىلوردا جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنىڭ وكىلدەرى ارنايى كەلىپ, جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ نورمالارى قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن, ءوڭىردىڭ پروبلەمالارى جانە ولاردى شەشۋ جونىندەگى كوزقاراستارىمەن ءبولىستى.
– جەزقازعان مەن ساتباەۆ قالالارىندا جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋ دەڭگەيى 55%-دان اسادى. ودان بولەك, وسى قىستا ساتباەۆ قالاسىندا قار قارا ءتۇستى دەپ ەلىمىز شۋلادى. ونداعى جىلۋ قازاندىعىنىڭ 86%-ى توزعان. جەلىلەردى جاڭعىرتۋ تۋرالى ءتيىستى ءوتىنىم ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ەنگىزىلدى. وسىنداي جىلداپ قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ سالدارىنان حالىق كۇيەمەن تىنىس الۋدا. توزۋ دەڭگەيى جوعارى ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمى بار وڭىرلەر ءۇشىن كليماتتىق جانە تەحنيكالىق وسالدىقتى ەسەپتەۋگە قوسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى سۇرايمىز, – دەدى ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك ءنوپىروۆ.
تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار ساۋالدارىن قويدى. ءوز كەزەگىندە دەپۋتات رينات زايىتوۆ الەمدەگى ەكونوميكالىق احۋال كۇردەلەنە تۇسكەن ساتتە ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە نە اسەر ەتكەنىن سۇرادى.
– بايانداماڭىزدا جەرگىلىكتى بيۋدجەت كىرىسى داعدارىس جىلدارى وسكەنىن ايتاسىز. بىراق 2006 جىلدار مەن قاتەلەسپەسەم, ەلدە 12 دونورلىق ايماق بولدى. 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 4-كە ءتۇستى. سول كەزدە دونورلارعا الماتى وبلىسى قوسىلۋى ىقتيمال ەكەنى, 5-ءسى پايدا بولاتىنى ايتىلدى. الايدا 2023 جىلى 3-كە بىراق قىسقاردى. ءسىزدىڭ بايانداماڭىزبەن نەگە بۇل كورسەتكىش سايكەس كەلمەي وتىر؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات.
س.جۇمانعارين پاندەميا مەن گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىسى ۇلتتىق قور ەسەبىنەن كوبەيگەنىن ايتتى. ياعني دونورلار ازايعانىمەن, وڭىرلەرگە قاراجات كوپتەپ بولىنگەن. بۇل ورايدا ۇكىمەت قور قاراجاتىن «اياماي» جۇمساعان.
– پاندەميا كەزىندە بيۋدجەت شىعىستارى 7-8 ترلن تەڭگەگە ءوستى. نەبارى 2-3 جىلداعى دەفيتسيت كولەمى وسىنداي بولدى. ياعني دەفيتسيتتى وسىردىك, سودان كەيىن ۇلتتىق قوردان قاراجاتتى اياماي الدىق. 2020 جىلدان باستاپ قوردان الىناتىن قاراجاتى 5 ترلن تەڭگەدەن تۇسپەدى. كەلەسى جىلدان باستاپ قوردان نىسانالى ترانسفەرتتەر الىنبايدى, قوردان قاراجات الۋ زاڭمەن شەكتەلەدى. ياعني جىل سايىن الىناتىن 3,2 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى نىسانالى ترانسفەرت ۇلتتىق بانكتە قالادى. ترانسفەرتتەر كولەمى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا نەگە سونشالىقتى كوبەيىپ كەتتى؟ سەبەبى پاندەميا كەزىندە وڭىرلەردە جارتى جىل بويى ەشتەڭە دۇرىس ىستەمەي, ەكونوميكا توقتاپ قالدى. سودان ازاماتتاردى قولداۋ ءۇشىن بارىمىزدى شاشتىق. سونىمەن قاتار 2022 جىلى كەي سالالاردا ايلىق ءوستى. ينفلياتسيا 22%-عا كوتەرىلىپ, جالاقىمەن يندەكساتسيالاندى. بۇعان قوسا ينفراقۇرىلىمعا دا كوپ قاراجات بەردىك. ەكونوميكانىڭ دامۋ بيۋدجەتىنە قانشا قاراجات سالساڭ, ءىجو سونشالىقتى وسەدى. قازىر بيۋدجەتتىڭ جاعدايى وتە قيىن. ءبىز قازىر ءبارىن قويىپ, 1 ترلن تەڭگەنى «بايتەرەكتىڭ» كاپيتاليزاتسياسىنا سالىپ جاتىرمىز. «بايتەرەك» سول اقشانى 8 ترلن-عا ءوسىرىپ, زايمعا اينالدىرىپ جاتىر. بۇل اقشانىڭ بارلىعى ەكونوميكاعا بارادى. بۇلاي جاساماسا, ەكونوميكالىق ءوسىم بولمايدى, – دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.
وسىلايشا قىزۋ تالقىدان سوڭ, دەپۋتاتتار ءار ءوڭىر باسشىلارىنا كوبىرەك تابىس تابۋدىڭ جولىن ىزدەۋ كەرەك ەكەنىن باسا ايتتى. ال وتىرىستى قورىتىندىلاعان ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا ۇكىمەت ساعاتىندا ايتىلعان ۇسىنىستار ەسكەرىلىپ, جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى ايقىنداۋ جونىندەگى جاڭا تاسىلدەر ءالى دە پىسىقتالاتىنىن جەتكىزدى.
