ەلدىك جيىنعا وبلىس اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ باستان-اياق قاتىستى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋى تانىستىرىلىپ, ءوڭىردىڭ سماعۇلتانۋ باعىتىنداعى ءىس-شارالارى ايقىندالدى. كونفەرەنتسيادا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, «قاھارماندار» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياسى جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆ, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زارقىن تايشىباي, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريحشى امانجول كۇزەمباي ۇلى, ع.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولات قابدوشەۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, پروفەسسور گۇلنار مۇقانوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, اقىن, دراماتۋرگ بايانعالي ءالىمجانوۆ, استاناداعى س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى №78 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قارلىعاش جانعازاقوۆا, سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە مالىكوۆا, ت.ب. بايانداما جاسادى.
«سماعۇل سادۋاقاس ۇلى – ەل جاڭارۋىنداعى تەمىرقازىق تۇلعا» اتتى بايانداماسىندا ديحان قامزابەك ۇلى جاس سماعۇلدىڭ الەۋمەتتىك, ساياسي ىستەردىڭ كوشباسشىسى بولۋىنىڭ نەگىزى تۋمىسىنان, جاقسى ورتا, تەكتى تاربيەسىنەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «سولاقاي تاپشىل ساياسات ءورشىپ تۇرعان 20-جىلدارى «قازاققا اباي كەرەك پە؟» دەگەن سۇراق تا تۋعان. سول كەزدە سماعۇل ۇلتقا ءبىلىم قانداي كەرەك بولسا, اباي دا سونداي كەرەك. اباي – اقىل-ويدىڭ قايناعان قازانى, ءسوز شەبەرلىگى جاس قالامگەرلەرگە ۇلگى دەپ, اقىندى جالادان قۇتقارعان. ماعجانعا دا اراشا بولىپ, ونىڭ اقىندىعى مەن شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاعان», دەدى اكادەميك.
سونىمەن قاتار عالىم سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سول كەزدىڭ وزىندە كوركەم ادەبيەت پەن تاريحتىڭ ارا-جىگىن ايىرىپ بەرگەنىن ايتتى. بۇل ەكى سالانىڭ ءوز ولشەمى بار ەكەنىن جاس سماعۇل ءجىتى تۇسىنگەن.
سونداي-اق قايراتكەردىڭ قازاق ۇكىمەتىنىڭ حالىق اعارتۋ حالكومى بولىپ جۇرگەندەگى قىزمەتىنە دە توقتالدى.
«العاشقى كاسىبي ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋى, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ومىرگە كەلۋى, كوركەم ادەبيەتتىڭ ساپالانۋى, مەكتەپتەردىڭ, ءباسپاسوزدىڭ قاۋلاپ ءوسۋى – وسى جىلدار. ايگىلى الەكساندر زاتاەۆيچكە قولايلى جاعداي تۋعىزعان دا – سماعۇل سادۋاقاس ۇلى», دەدى ول. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا: «ەگەر عاني مۇراتباەۆ – تۇركىستان جاستارىنىڭ ليدەرى بولسا, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى – قازاقستان جاستارىنىڭ العاشقى كوشباسشىسى. ول جاس كەزىندە ومبىنىڭ «بىرلىك» ۇيىمىنا, جالپى قازاقتىڭ «جاس ازامات» ۇيىمىنا ۇيىتقى بولدى. پەتروپاۆلدا تۇڭعىش جاستار گازەتى «جاس ازاماتتى» ۇيىمداستىردى. وسى ەڭبەگىن ەسكەرىپ, قىزىلجار قالاسىنداعى وقۋشىلار سارايىنا سماعۇل ەسىمىن بەرۋ – ەل زيالىلارىنىڭ ورتاق ۇسىنىسى», دەدى د.قامزابەك ۇلى.
زاڭگەر, قوعام قايراتكەرى سابىر قاسىموۆ قالىڭ ەلدى اشتان قىرعان ستاليندىك «كىشى قازان» ساياساتىنا قازاقستاندا تىرەپ, اشىق قارسى تۇرعان بىردەن-ءبىر ساياسي قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ەكەنىن ايتتى.
«كىشى قازان» قاسىرەتى – حالىق جۇرەگىندەگى جازىلمايتىن جارا. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 35 جىل تولسا دا, ءبىز وسى ۇلتتىق قاسىرەت, ۇلتتىق اپاتقا وبەكتيۆتى باعا بەرە الماي كەلەمىز. حالقىمىزدىڭ ناقتى قانشا قىرىلعانىن دا بىلمەيمىز. بۇل – بىزگە, قوعامعا ۇلكەن سىن. ەگەر تاريحي شىندىقتى بۇركەمەلەي بەرسەك, ءبىز توتاليتارلىق جۇيە قىلمىسىن جاسىرعان بولامىز. بۇل جازىقسىز قۇرباندار رۋحى الدىندا ۇرپاق ادىلەتتىلىگىنە وراسان نۇقسان», دەدى زاڭگەر.
قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعىمەن قۇرىلعان كوميسسيا جۇمىسىن تانىستىرعان شەشەن عالىمدار مەن زاڭگەرلەر جاڭا تاسىلدەردى قولدانىپ, قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, ادام مەن ونىڭ تاعدىرى, اسىرەسە تابيعي جانە اجىراماس ساياسي قۇقىقتارىن توتاليتارلىق رەجىمنىڭ جاپپاي بۇزعانىن قاپەردە ۇستاپ, تاريحي, قۇقىقتىق, ساياسي-الەۋمەتتىك, انتروپولوگيالىق, پانارالىق زەرتتەۋلەردىڭ جاڭاشىل ءادىسناماسىن پايدالانعانىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەتتىك كوميسسيا عالىمدارى مەن ساراپشىلارى جينالعان وراسان زور دەرەكتى جان-جاقتى سارالاپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدى: ف.گولوششەكين اينالاسىنا ءوزى سياقتى قاتىگەز توڭكەرىسشىلەر كومانداسىن توپتاستىرىپ, اپەرباقان قىزمەتكەرلەردى قازاقستاننان تىس جەرلەردەن دە شاقىرعان. سونىمەن بىرگە وسى توپقا ساۋاتى تومەن, ءبىلىمسىز, اتاققۇمار, تۋعان حالقىنىڭ مۇددەسىنە وپاسىزدىق جاسايتىن شولاق بەلسەندىلەردى ارنايى تارتقان. ءسويتىپ, رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردى جەلەۋ ەتىپ, قازاق اۋىلىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن شارۋاشىلىق تاسىلىنە قارسى جاريالانباعان سوعىس باستاعان. حالىقتىڭ كۇنكورىس كوزى تولىعىمەن جويىلعان. «كىشى قازان» ناۋقانى قارساڭىندا قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, كولىك, باسپانا قۇرىلىسى, ءۇي جيھازدارى, ت.ب. سالاسىندا قولدانىلعان 40,5 ملن مال بولسا, 1933 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ول ون ەسە قىسقارىپ, 4,5 ملن تۇياق قانا قالعان. بۇل كەزدە حالىق تۇتاسىمەن اۋىلدا ءومىر سۇرگەندىكتەن, زور ءناۋبات نەگىزىنەن قازاق حالقىنا باعىتتالدى», دەي كەلىپ, بۇل ف.گولوششەكين توبىنىڭ وشپەندىلىگى الاش ازاماتتارىنا, ولاردىڭ ءىزباسارى س.سادۋاقاس ۇلىنداي ىقپالدى قايراتكەرلەرگە باعىتتالعانىن ايتتى.
«سماعۇل كوزى تىرىسىندە-اق بولشەۆيزم وزبىرلىعىنا قارسى كۇرەستىڭ سيمۆولىنا اينالدى. قازاقستاندا, اسىرەسە قوستانايدا, پاۆلوداردا, سەمەيدە جانە باسقا جەرلەردە س.سادۋاقاس ۇلىن ۇلت كوشباسشىسى رەتىندە ايتا باستاعان. كورنەكتى تاريحشى ت.وماربەكوۆ «1929–1931 جىلدارداعى حالىق كوتەرىلىستەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «گولوششەكينگە قارسى شىعۋ ءۇشىن س.سادۋاقاسوۆتىڭ جۇرەگىندەي باتىل جۇرەك كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي, شىندىققا عانا جۇگىنگەن مۇنداي قاسيەت سول جىلدارداعى گولوششەكين توڭىرەگىندەگى قازاق پارتيا-كەنەس قايراتكەرلەرىنىڭ كوبىندە جەتىسپەي جاتتى» دەگەن». زاڭگەر كۇرەستىڭ العاشقى كەزەڭىندە سماعۇلدى جالاۋ مىڭباەۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ىدىرىس مۇستانباەۆ جانە باسقا دا قايراتكەرلەر قولداعانىن ايتتى.
سونىمەن قاتار س.قاسىموۆ پىكىرىنشە, گولوششەكيننىڭ قىلمىستىق توبى قازاق حالقىن اشتىقپەن قىرىپ جاتقانىن كورسە دە قازاق باسشى قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى ۇندەمەي, ءوزارا عانا ايتىپ نەمەسە ىشتەن تىنىپ جۇرگەن. «ەگەر سولار سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ۇستانىمدارىن بىرلەسىپ قولداعاندا, باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالارداعىداي ءبىرتۇتاس ساياسي كۇشپەن قارسى شىققاندا, جاعداي باسقاشا ءوربىر ەدى.
زاڭگەر وسى قايراتكەردىڭ قازواك-ءتىڭ سەمەي, قوستاناي وبلىستارىنداعى وكىلى بولعانىندا ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋداعى, رەسپۋبليكا شەكاراسىن بەلگىلەۋ جانە مەجەلەۋ جۇمىستارىنداعى ەرلىكتەرىن ەسكە الىپ, «ونىڭ ازاماتتىق ەرلىگى جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ەرلىگىمەن پارا-پار. ەكەۋى دە – ناعىز حالىق پاتريوتتارى, «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا لايىقتى تۇلعالار» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.
كونفەرەنتسيادا زارقىن تايشىباي, امانجول كۇزەمباەۆ, گۇلنار مۇقانوۆا, ت.ب. عالىمداردىڭ باياندامالارى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قىرلارىن جان-جاقتى اشا ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە ز.تايشىباي سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردى سماعۇلدىڭ ەسىمىمەن ارقاشان ماقتانۋعا شاقىرىپ, قايراتكەرگە ارنالعان بارلىق ءىس-شارانىڭ الدىندا ءجۇرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. ا.كۇزەمباي ۇلى سماعۇلدى مەكتەپ پەن جوو وقۋلىقتارىنا ەنگىزىپ, كەڭىنەن وقىتىپ, ناسيحاتتاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. گ.مۇقانوۆا سماعۇلدىڭ جاستار قوزعالىسىنداعى قايراتكەرلىگىن دايەكتەدى. ال سولتۇستىك قازاقستاندا جەمىستى قىزمەت ەتىپ, سماعۇلدىڭ اتىنا مەكتەپ بەرگىزگەن, قازىر الماتىداعى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ جۇرگەن عاني نىعمەتوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, بايانداما جاساعان پروفەسسور بولات قابدوشەۆ س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ رەسپۋبليكا جەرىن مەجەلەۋدەگى ەڭبەكتەرىنە تەرەڭىرەك توقتالدى. كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن اكادەميك د.قامزابەك ۇلى عالىمعا وسى تاقىرىپتا كىتاپ جازۋدى ۇسىندى. استاناداعى س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قارلىعاش جانعازاقوۆا ءبىلىم مەكەمەسىنىڭ باستامالارى جونىندە مالىمەت بەردى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا ارحيۆ قۇجاتتارى نەگىزىندەگى سماعۇلتانۋعا ءمان بەرۋدى كوتەردى.
«1919 جىلى س.سادۋاقاس ۇلى ومبىداعى باتىس ءسىبىردىڭ «تسەنتروسيبير» كووپەراتيۆتىك بىرلەستىكتەرىنىڭ وداعىندا نۇسقاۋشى بولىپ, ورىس تىلىندە ماقالالار جازىپ, وسى ۇيىمنىڭ ءۇنى – «ترۋدوۆايا سيبير» جۋرنالىندا زەرتتەۋلەر جاريالادى. 1920 جىلى ومبىدا جارىق كورگەن «كەدەي ءسوزى», بۇگىنگى «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا بەلسەنە ارالاستى», دەي كەلە, «ەڭبەك تۋى» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنە رەداكتور بولۋ جولىن ءتۇسىندىردى. سونىمەن قاتار قازاقستان مەن ءسىبىر رەۆكومى اراسىنداعى اۋماقتىق تالاس ماسەلەلەرىنە, ركفسر ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ۆ.لەنينگە ۇسىنىلعان اقمولا مەن ومبى گۋبەرنيالارىنىڭ شەكاراسى تۋرالى قازاق زيالىلارىنىڭ ەڭبەگىنە قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردى تانىستىردى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ رەسەيدەن ءبولىنىپ, قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كۇنى 1921 جىلعى 21 ءساۋىر سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتىلگەنى تۋرالى قۇجاتتار دا تابىلعان. جاڭا قۇرىلعان اقمولا گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسى بولىپ بەلگىلەنگەن. 1921 جىلعى 28 ءساۋىر كۇنى قواك توراعاسى س.مەڭدەشەۆتىڭ پەتروپاۆل حالقىنا قۇتتىقتاۋى جاريالانادى. ال 11 قىركۇيەكتە پەتروپاۆلدا گۋبەرنيالىق قۇرىلتاي سەزى بولىپ, ونى قازاق رەسپۋبليكاسى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن گۋبرەۆكوم اتىنان ءابدىراحمان ايتيەۆ اشادى. سەزگە قاتىسۋشىلاردى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى اتىنان سماعۇل سادۋاقاس ۇلى قۇتتىقتاعان. سول جىلدىڭ 23-28 جەلتوقسان كۇندەرى ارالىعىندا ماسكەۋدە وتكەن IX بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىندە سماعۇل سادۋاقاس ۇلى «و پولوجەني دەل نا مەستاح ۆ كيررەسپۋبليكە» اتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن بايانداما جاساپ, ءسىبىر رەۆكومنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قىسىمىن بايانداپ, جوعارى پارتيا-كەڭەس ورگاندارىنداعى كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ ورەسكەل ارەكەتتەرىن وتكىر سىنعا العان. «مىنە, وسى جانە باسقا دا قۇجاتتار س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ قايسار قايراتكەرلىك سيپاتىن اشا تۇسەدى», دەدى ارحيۆ باسشىسى.
كونفەرەنتسيا قارارىنا عالىمدار, قايراتكەرلەر ايتقان ۇسىنىستىڭ كوبى ەنگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە پەتروپاۆل قالاسىندا لايىقتى كوشە اتىن بەرۋ, ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ورناتۋ, دەرەكتى فيلم, كوركەم فيلم ءتۇسىرۋ ماسەلەلەرى دە ايتىلدى.
سول كۇنى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قالاداعى س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى №2 مەكتەپتىڭ الدىنداعى بيۋستىنە (يدەيا يەسى – ەرىك نۇراقاەۆ, ەسكەرتكىش اۆتورى – قازىبەك ساتىبالدين) گۇل شوقتارىن قويىپ, قايراتكەر رۋحىنا تاعزىم ەتتى. وسى شارادا اتاقتى اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ «سماعۇل ەسكەرتكىشىنە» اتتى ولەڭىن وقىدى:
تار زاماندا تارپاڭ بولىپ تۋعان ۇل,
جاننان كەشىپ, ەل نامىسىن قۋعان ۇل.
جانىپ كەتىپ, قايتا تۋعان فەنيكس
قازاعىڭنىڭ تورىندەسىڭ, سماعۇل!
تاۋداي بولىپ, كەۋدە توسقان ايازعا
تۋىپ-وسكەن جەرىڭدەسىڭ, سماعۇل!
وسى كۇنى كەشكە س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاتردا بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ «سماعۇل شىڭى» اتتى ءىزاشار دراماسىن رەجيسسەر بەكبولات قۇرمانعوجاەۆ ساحنالاپ, جۇرتشىلىققا ۇسىندى. بۇل پەسا جاي تاريحي شولۋ ەمەس, جاس ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق, وتانشىلدىققا باۋليتىن تەرەڭ ماعىنالى تۋىندى ەكەنىن دالەلدەدى. كورەرمەندەر درامانى كوزىنە جاس الىپ, شىن تەبىرەنىپ تاماشالادى.
پەتروپاۆل
