بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار نارىعى تسيفرلىق تاڭبالاۋ جۇيەسىنە كوشىرىلە مە

قان تالداۋلارىن جاساتىپ, قانداي دارۋمەنگە ءزارۋ بولىپ جۇرگەنىڭىزدى ءبىلىپ ىشسەڭىز, نا­رىقتا ساپالى, تابيعي ببق تابى­لادى. وسى تۇرعىدا عىلى­مي زەرتتەۋلەر نە دەيدى, كەرى كورسەتكىشتەر بار ما دەگەن ساۋالدارعا توقتالماس بۇرىن, جاعىمدى ءبىر جاڭالىق­پەن بولىسە كەتكەن ءجون. ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى پارمەنىمەن, بيولوگيالىق بەل­سەندى قوسپالاردىڭ تۇپنۇس­قالى­عىن تەكسەرۋگە بولاتىن تسيفرلىق تاڭبالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. قانات­قاقتى جوبا حالىقتى كونترا­فاكتىلىك ونىمدەردەن قورعاپ, ببق-نىڭ اشىق نارىعىن قۇرۋ ماقساتىندا قولعا الىندى. ءونىم قاپتاماسىنا «Data Matrix» ۋنيكالدى كود قولدانۋ ارقىلى ونى جەت­كىزۋ تىزبەگى بويىنشا تولىق با­قى­لاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيە ىسكە قوسىلدى. ءاربىر كودتا ءونىم­نىڭ اتاۋى, پارتيا ءنومىرى, ءون­دىرۋ­شى, جارامدىلىق مەرزىمى, باسقا دا ماڭىزدى اقپاراتتار شوعىرلانعان.

بۇعان دەيىن دە ەلىمىزدە ببق ءوندىرۋ, يمپورتتاۋ مەن ساتۋعا مەم­لەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن عانا رۇقسات ەتىلەتىن. بىراق ببق-نى جارنامالاۋ بارىسىندا ونىڭ دارىلىك زات ەمەس ەكەن­ى مىندەت­تى تۇردە ەسكەرتىلۋگە ءتيىس ەدى. تاڭبالاۋ كودتارى مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا قوس­پا­لاردى وندىرۋ­شى­دەن تۇپكى تۇ­تىنۋشىعا دەيىنگى قوز­ع­الىسىن قادا­عالاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, بۇل قا­دام كونترافاكت پەن جالعان, جاساندى ونىم­دەردىڭ سانىن ازايتۋعا سەپتەسۋگە ءتيىس.

قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىراتىن «Tanba» بىرىڭعاي تاڭ­با­لاۋ وپەراتورىنىڭ دارىلىك زات­­تاردى تاڭبالاۋ جوباسىنىڭ جە­تەكشىسى انار كارىباەۆا بۇل باس­تامانى ماڭىزدى دەپ باعالاپ وتىر. سەبەبى بيولوگيالىق بەل­سەندى قوسپالارعا ارنالعان تسيفر­لىق تاڭبالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ – تۇتى­نۋشىلارعا عانا پايدالى ەمەس, سون­داي-اق مەملەكەت پەن ادال بيز­نەسكە بىرقاتار ستراتەگيالىق ارتىق­شىلىق بەرمەك.

«تسيفرلىق تاڭبالاۋ ءاربىر تاۋار­ بىرلىگىنىڭ وندىرۋشىدەن تۇ­تى­نۋشىعا دەيىنگى قوزعالىسىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل فالسيفيكات­­تار­­دى تەز انىقتاپ, ولاردى نارىق­­تان جەدەل الىپ تاستاۋعا مۇمكىن­­دىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, وسى جوبا ­اياسىندا نارىقتى رەتكە كەلتىرۋ­گە بولادى. كولەڭكەلى نارىق وكىل­دەرى, ياعني زاڭدى جەتكىزۋ تىز­بەگىنەن تابىلماعان كاسىپكەر­لەر نارىقتان ىعىستىرىلادى. بۇل ادال باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ, بيز­نەس­تىڭ اشىق ءارى ءادىل دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ۇشىنشىدەن, كولەڭكەلى اينالىم­نان شىعۋ رەسمي ساتىلىمداردى ارتتىرادى, ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرى كو­بەيەدى. تورتىنشىدەن, تۇتىنۋشىلار­دىڭ سەنىمى ارتادى. ساتىپ الۋشىلار ءونىم­نىڭ تۇپنۇسقالىعىن تەكسەرىپ, تولىق اقپا­رات الا الادى. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك باقىلاۋ كۇشەيەدى. قۇزىر­لى مەكەمە ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ءون­دىرىس كولەمىن, يمپورتتى, ساتىلىم مەن قالدىقتار­دى باقىلاي الاتىندىقتان, ءونىم­نىڭ ءب ۇلىنۋى, ساقتاۋ شارتتارى­­نىڭ بۇزىلۋى نەمەسە كەرى قايتارۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان جاعدايدا جەدەل ارەكەت ەتە الادى», دەدى ا.كارىباەۆا.

تاڭبالانعان ونىمدەر قاجەتتى تەكسەرۋلەر مەن سەرتيفيكاتتاۋدان وتەتىندىك­تەن, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ارتا تۇسەدى. جوباعا وندىرۋشىلەر, يم­پورت­تاۋشىلار, ديستريبيۋتورلار, بولشەك, جەلىلىك ساۋدا وكىل­دەرى قاتى­سا الادى. كاسىپكەرلەرگە تاڭ­بالاۋ اقپا­رات­تىق جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تەگىن سىناپ كورۋگە مۇمكىندىك بەرىلگەن. تۇتىنۋشىلار ءونىمنىڭ تۇپنۇسقالىعىن بىرەگەي ساندىق كودتى Naqty Onim قوسىم­شاسى ارقىلى تەكسەرە الادى.

دەگەنمەن حالىقتى دا نارىقتى دا كونترافاكت پەن جالعان تاۋار­لاردان قورعاۋ وزەكتى دەسەك تە, ورايى كەلىپ تۇرعاندا توقتالا كەتۋ­گە ءتيىستى جايتتار بار. بۇل – ما­سە­لەنىڭ ەكىنشى جاعى, ياعني وتان­داستارىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى وزدىگىنشە ببق قابىلداۋعا اۋەس.

تانىمال پسيحوتەراپەۆت, مەدي­تسي­نا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جىبەك جولداسوۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشا­سىندا بىلاي دەپ جازدى: «2019 جىلى كەڭ كولەمدى زەرتتەۋلەر جاريالانىپ, 2023 جىلى اقش-تىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە ءدارى-دارمەك باسقارماسى (FDA) ببق تۋرالى انىقتامالىق شىعار­عان. وسى ەكى دەرەككوزدە ببق تۋرالى نازار اۋدارارلىق اڭگىمەلەر كوپ. مىسالى, كالتسي قوسپالار تۇرىندە قابىلدانعاندا, تاعامنان الىنعان كالتسيگە قاراعاندا الدەقايدا زياندى, ءارى ناشار سىڭەدى. سوندىقتان كاپسۋلا ىشكەننەن گورى كالتسيگە باي تاعامداردى تۇتىنعان دۇرىس. قوسپا كۇيىن­دەگى كالتسي قان تامىرلارىندا اتەروسكلەروزدى دا كۇشەيتىپ, ونكولوگيالىق ءولىم-ءجىتىم سانىن ارتتىرادى دەگەن دەرەكتەر بار. ماسەلەن, ماگني, مىرىش, ا, ك دارۋمەندەرى تابيعي اس ارقىلى اسقازانعا تۇسكەندە اجالدى الىس­تاتادى, بىراق ببق تۇرىندە ەمەس. D دا­رۋمەنى – ەڭ داۋلى تاقى­رىپ­تاردىڭ ءبىرى. ول بەلگىلى ءبىر مول­شەردە عانا پايدالى. ارتىق ىشسەڭ بۇلشىقەت اۋرۋلارىنا, كوڭىل كۇيدىڭ ناشارلاۋىنا, بۇيرەكتە تاس بايلانۋىنا دۋشار ەتۋى مۇمكىن. ينفاركت پەن ينسۋلت قاۋپىن ارتتىرادى, باسقا ءدارى-دارمەكتەردىڭ كوپشىلىگىمەن ۇيلەسپەيدى».

ماماننىڭ قىسقا عانا جازباسى كوپ جايتتان حابار بەرىپ تۇر. ببق زەرتتەۋلەرى تۋرالى مالىمەتتەردى ودان ءارى ىندەتسەڭىز, مىناداي دەرەككە تاپ بولاسىز. ببق قا­بىل­داۋ­عا قاتىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ­­لەرگە 40 مىڭ ايەل تارتىلىپ, ببق مەن پوليۆيتاميندەر قابىلداعان­دار قىز-كەلىنشەكتەر اراسىن­دا مەرزىمىنەن بۇرىن كوز جۇمعان­دار كورسەتكىشى جوعارىلاعانى انىق­تالعان. پوليۆيتاميندەر ولاردىڭ ەشقايسىسىن وبىردان, جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارى نەمەسە مەزگىلسىز اجالدان اراشالاي الماعان. سول سياقتى ا دارۋمەنى دە شى­لىم­قورلار اراسىندا وكپە وبى­رىنىڭ ورشىتە ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەن. دەگ­بىرسىزدىككە ءدارۋ دەپ ەسەپتەلىنە­تىن كاۆا ءشوبى دە تابيعي قۇرال رەتىن­دە تانىلعانىمەن, ۋلى گەپاتيتكە سەبەپشى بولۋى عاجاپ ەمەس, ياعني انتيدەپرەسسانتتاردان دا زياندى.

تاعى ءبىر الاڭداتاتىن دەرەك, 2018 جىلى 800 ءتۇرلى ببق-عا تال­داۋ جۇرگىزىلگەندە, ولاردىڭ 80%-ى­نىڭ قۇرامىندا ءبىر فار­ماكولوگيا­لىق پرەپارات بولعانى, 20%-ى ەكى پرەپارات, 33%-ى ءۇش ءتۇرلى پرەپاراتتان تۇراتىنى انىقتالعان. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل پرەپاراتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جاپپاي وندىرىستەن الىنىپ تاستالعانى ­نەمەسە مۇلدە رۇقسات ەتىلمەگەنى بەلگىلى بولعان. ەسەسىنە, ول قاپتامادا مۇلدەم كورسەتىلمەگەن نەمەسە بەيتاراپ اتاۋلارمەن جاسىرىلعان. سونىڭ كەسىرىنەن كەيبىر زەينەتكەرلەردىڭ ببق-نى ءدارى رەتىندە قابىلداپ, اۋرۋلارىن اسقىندىرىپ العان جاعدايلارى بار.

بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپا­لار­دى تۇتىنۋ دەڭگەيى ءار ەلدە ءارتۇرلى. جاپونيا, اقش, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەردە ببق نارىعى وتە دامىعان. تۇرعىن­دار دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەن اۋرۋ­لاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ءتۇرلى قوسپا­لاردى ءجيى پايدالا­نادى. ببق نارىعى بۇل ەلدەردە قاتاڭ باقىلانادى.

وزگە دە حالىقارالىق تاجى­ري­بەلەردى بەزبەندەيتىن بول­ساق, رەسەيدە 2023 جىلعى 1 قازان­نان باستاپ تاڭبالاۋ بارلىق نا­رىق قاتىسۋشىلارىنا مىندەت­تەل­گەن.  ناتيجەسىندە, نارىق قاتىسۋشى­لا­رى­نىڭ سانى 3 ەسەگە ارتىپ, يمپورتتاۋشىلار قاتارى 200-دەن بىردەن 1 500-گە دەيىن كوبەيگەن. كۇماندى جەتكىزىلىمدەر كولەمى 30%-عا قىسقارعان. يندونەزيادا ءونىم­نىڭ شىعۋ تەگى مەن زاڭدىلى­عىن باقىلاۋعا ارنالعان كودتاردى ەنگىزۋ جوباسى دايىندىق ساتىسىندا تۇر. قىتاي ەلىندە «Safe Food», «Smart Traceability» ستراتەگيالارى اياسىندا كەيبىر ببق سانات­­تارى تاڭبالاۋ كودتار ارقىلى باقى­لانىپ, جەكەلەگەن پروۆينتسيا­لاردا ەنگىزىلىپ جاتىر.

ءبىزدىڭ ەلدە دە وتانداس­تارى­­مىزدىڭ ببق-عا دەگەن قىزى­­عۋ­شى­لىعى, دەنساۋلى­عىن ساقتاۋعا دەگەن مۇددە­لىلىگى ارتىپ كەلە جات­قانى قۋانتادى. بۇگىندە ببق-عا قاتىستى زەرتتەۋلەر مەن رەتتەۋ جۇمىستارىن ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى اتقارادى. مەكەمە بيوتەحنولوگيا سالاسىندا ىرگەلى, قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ببق-نىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىن باقىلاۋعا جاۋاپتى بولعاندىق­تان, ببق-نى سايكەستەندىرۋ قۇرال­دارىمەن تاڭبالاۋ جونىندەگى قانات­قاقتى جوبانى ىسكە قوستى. مۇنان بىلايعى جەردە ببق ساتىپ الماس بۇرىن, ونىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە تىركەلگەنىن تەكسەرىپ الۋ وڭاي. قاراپايىم وقىرمانعا ايتارىمىز, سوزىلمالى اۋرۋلارىڭىز بولسا نەمەسە باسقا ءدارى-دارمەكتەر قابىل­داپ جۇر­سەڭىز, ببق ساتىپ الاردا الدىمەن ارا­داعى دەلدالدارعا ەمەس, دارىگەرلەرگە سەنىڭىز. «بۇكىل اۋرۋىڭىزدى جوق قىلاتىن» جارنا­مالارعا سىن كوزبەن قاراعانى­ڭىز ابزال.

الماتى