فوتو: National Geographic
ىبىقتى ساي- تابيعاتتىڭ ەرەكشە شەبەرلىگىمەن جاسالعان گەولوگيالىق ەسكەرتكىش. بۇل كانوننىڭ قابىرعالارى پوريستى اكتاس جىنىستارىنان تۇرادى, ولاردىڭ بەتىندە جەل مەن سۋدىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان ۇساق تەسىكتەر مەن ورنەكتەر بار. تۋريستەر بۇل كورىنىستى «پوريستى شوكولادقا», «مۇحيت كوراللدارىنا» نەمەسە «اجۋرلى شىلتەرگە» ۇقساتادى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ىبىقتى سايىنىڭ پايدا بولۋى شامامەن 60 ميلليون جىل بۇرىنعى پالەوگەن داۋىرىنە جاتادى. بۇل كەزەڭدە قازىرگى ماڭعىستاۋ اۋماعى نەوتەتيس مۇحيتىنىڭ ءتۇبى بولعان. كانون قابىرعالارىنداعى پوريستى قۇرىلىمدار ەجەلگى كورالل ريفتەرى مەن باسقا دا تەڭىز ورگانيزمدەرىنىڭ قالدىقتارى بولۋى مۇمكىن. ىبىقتى سايى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ مۇنايلى اۋدانىندا, اقتاۋ قالاسىنان 50 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. الايدا, جولدىڭ قيىندىعىنا بايلانىستى ناقتى ءجۇرىس باعىتى شامامەن 150 كم-گە دەيىن سوزىلادى. كانونعا جەتۋ ءۇشىن الدىمەن بەكي اۋىلىنا دەيىن 130 كم اسفالت جولمەن ءجۇرىپ, سودان كەيىن 30 كم قاتتى توپىراقتى جولمەن جالعاستىرۋ قاجەت.
ساۋرا شاتقالى –ءشولەيتتى وڭىردەگى ەرەكشە تابيعي جانە تاريحي نىسان. شاتقالدىڭ تۇبىندە سۋلى سازدى مەرگەل قاباتتارىنان اققان بۇلاقتاردان جينالعان تۇنىق سۋلى قاراكۇپ كولى ورنالاسقان. كولدىڭ تەرەڭدىگى 5 مەترگە دەيىن جەتەدى جانە ونىڭ اينالاسى جاسىل شوپتەرمەن كومكەرىلگەن.
ساۋرا كولى - ەرەكشە فلورا مەن فاۋناعا باي. مۇندا قازاق سيرەنى (تاماريكس), حوش ءيىستى جالبىز جانە گارمالا وسىمدىكتەرى وسەدى. كولدىڭ جاعاسىندا جانە ماڭىندا سۋ تاسباقالارى مەكەندەيدى, بۇل جەردىڭ ەكوجۇيەسىنىڭ بايلىعىن كورسەتەدى .
اقتاۋ قالاسىنان ساۋرا شاتقالىنا دەيىنگى جول شامامەن 80 شاقىرىمدى قۇرايدى. جولدىڭ ءبىر بولىگى اسفالتتالعان, بىراق سوڭعى بولىگىندە توپىراقتى جانە قيىرشىق تاستى جولدار كەزدەسەدى, سوندىقتان جول تالعامايتىن كولىكپەن نەمەسە ارنايى ۇيىمداستىرىلعان تۋرلارمەن بارۋ ۇسىنىلادى.
سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى - تۇركىستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت, تولە بي جانە تۇلكىباس اۋداندارىندا ورنالاسقان. پارك اۋماعى 149 000 گەكتاردى قامتيدى جانە باتىس تيان-شان تاۋلارىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيلەرىن, اتاپ ايتقاندا وگەم, قارجانتاۋ, بورالدايتاۋ جانە تالاس الاتاۋى جوتالارىن قامتيدى. شىمكەنت قالاسىنان شامامەن 30 كم وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي ورنالاسقان بۇل پارك وزبەكستانمەن شەكارالاس ايماقتا ورنالاسقان .سايرام-وگەم پاركى فلورا مەن فاۋنانىڭ بايلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. مۇندا 1 635 وسىمدىك ءتۇرى تىركەلگەن. سونداي-اق, جابايى الما, المۇرت, جاڭعاق, شيە جانە باسقا دا جەمىس-جيدەك اعاشتارىنىڭ جابايى تۇرلەرى كەزدەسەدى .
جانۋارلار الەمى دە الۋان ءتۇرلى: قار بارىسى, تۇركىستان سىلەۋسىنى, ايۋ, قاسقىر, تۇلكى, تاۋ ەشكىسى, قابان جانە مارال سياقتى سۇتقورەكتىلەر مەكەندەيدى. سونداي-اق, پارك اۋماعىندا كوپتەگەن قۇس تۇرلەرى تىرشىلىك ەتەدى .
سايرام-وگەم ۇلتتىق پاركى ەكوتۋريزم مەن بەلسەندى دەمالىس ءۇشىن تاماشا ورىن. پارك اۋماعىندا 10 تۋريستىك مارشرۋت بار, ولاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 604 كم, ونىڭ ىشىندە 187 كم جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە, 231 كم اتپەن جۇرۋگە جانە 186 كم اۆتوكولىكپەن جۇرۋگە ارنالعان .پارككە شىمكەنت قالاسىنان جەكە كولىكپەن نەمەسە ۇيىمداستىرىلعان تۋرلار ارقىلى جەتۋگە بولادى. پارككە كىرۋ ءۇشىن الدىن الا تىركەلۋ قاجەت. تىركەۋدى پاركتىڭ رەسمي سايتىندا نەمەسە شىمكەنتتەگى پارك كەڭسەسىندە جۇرگىزۋگە بولادى.
قازاقستاننىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا ورنالاسقان بايقوڭىر عارىش ايلاعى - الەمدەگى ەڭ العاشقى جانە ەڭ ءىرى عارىش ايلاعى. 1955 جىلى قۇرىلعان بۇل كەشەن ادامزاتتىڭ عارىشقا العاشقى قادامدارىن جاساعان تاريحي ورىن بولىپ تابىلادى. 1961 جىلى ءدال وسى جەردەن يۋري گاگارين العاش رەت عارىشقا ۇشىپ, ادامزات تاريحىندا جاڭا ءداۋىردى باستادى .
بايقوڭىر عارىش ايلاعى تۋريستەرگە ەرەكشە اسەر قالدىراتىن بىرنەشە نىساندارمەن تانىمال:
گاگاريننىڭ ۇشۋ الاڭى (№1 الاڭ): يۋري گاگاريننىڭ عارىشقا ۇشقان ورنى, قازىرگى تاڭدا دا عارىش كەمەلەرى وسى جەردەن ۇشىرىلادى .
عارىش تاريحى مۇراجايى: عارىشتىق تەحنولوگيالار, تاريحي جادىگەرلەر جانە «بۋران» عارىش كەمەسىنىڭ ماكەتىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى .
كورولەۆ پەن گاگاريننىڭ ۇيلەرى: عارىش سالاسىنىڭ اڭىز تۇلعالارىنىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەتىن تاريحي ورىندار .
راكەتا ساياباعى: عارىش كەمەلەرىنىڭ ۇلگىلەرى مەن قوزعالتقىشتارىن كورۋگە بولادى .
بايقوڭىر عارىش ايلاعى رەسەي فەدەراتسياسىنا 2050 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلگەن, سوندىقتان كىرۋ ءۇشىن ارنايى رۇقسات قاجەت. ساپارعا شىقپاس الدىندا رۇقسات الۋ ءۇشىن 2 اي بۇرىن ءوتىنىش بەرۋ كەرەك. تۋريستىك اگەنتتىكتەر ارقىلى ۇيىمداستىرىلعان تۋرلارمەن بارۋ ءسىز ءۇشىن وڭايىراق.
راحمان قاينارى-شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاتون-قاراعاي اۋدانىندا ورنالاسقان. قازاقستان, رەسەي, موڭعوليا جانە قىتاي, التاي تاۋلارىنىڭ ءدال ورتاسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 1760 مەتر بيىكتىكتە جاتىر. تەرمالدى بۇلاقتاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 80 مەتر, تەمپەراتۋراسى 34س0-تان-43س0-قا دەيىن وزگەرەدى.اڭىز بويىنشا, 1763 جىلى اڭشى راحمان جارالى مارالدىڭ ىستىق بۇلاققا شومىلىپ, ساۋىعىپ كەتكەنىن بايقاپ, بۇل شيپالى كوزدى اشقان. 1925–1936 جىلدارى بۇل جەردە العاشقى كۋرورت جۇمىس ىستەگەن, ال 1960 جىلدان باستاپ قايتا قىزمەتىن جالعاستىردى. راحمان قاينارى – تەك شيپاجاي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تابيعاتپەن ەتەنە ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ورىن.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بوكەي ورداسى اۋدانىندا ورنالاسقان حان ورداسى - قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ التىن قازىناسى. بۇل اۋىل - XIX عاسىردا جاڭگىر حاننىڭ باستاماسىمەن ىرگەسى قالانعان, ەلىمىزدەگى العاشقى مەكتەپ, اۋرۋحانا, باسپاحانا, قىزدار ۋچيليششەسى جانە بانك سياقتى ماڭىزدى مەكەمەلەردىڭ نەگىزى قالانعان ورىن. حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى 1962 جىلى اشىلىپ, بۇگىندە اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي رەتىندە تانىمال. حان ورداسى 2025 جىلى قازاقستاننىڭ ۇزدىك بەس تۋريستىك اۋىلىنىڭ قاتارىنا ەنىپ, بۇۇ دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمىنىڭ UN Tourism Best Tourism Village حالىقارالىق بايقاۋىندا ەلىمىزدى تانىستىرۋ مارتەبەسىنە يە بولعان.
جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىندا, تاراز قالاسىنان 40 شاقىرىم شىعىستا ورنالاسقان اقىرتاس كەشەنى -VIII-IX عاسىرلارعا جاتاتىن, ورتالىق ازياداعى ەڭ ەرەكشە تاريحي-ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ ءبىرى.قۇرىلىس ماتەريالدارى تاس جانە ءپىشىمى مالعا ءشوپ سالاتىن اقىرعا ۇقساس بولۋىنا بايلانىستى اقىرتاس دەپ اتالعان. ول الىستان كورىنىپ تۇرۋى ءۇشىن تاۋدىڭ ۇستىنە ءتورتبۇرىشتى جوبامەن سالىنعان. قازىرگى كەزدە قابىرعالارىنىڭ ساقتالعان سىلەمدەرى 160,146 جانە 140 م شاماسىندا. قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى 40ح70ح70 (80) سم. ءىرى تاس بلوكتاردان قالانعان. قورعاننىڭ 4 قاقپاسى بار, بىرەۋى سولتۇستىكتە, ۇشەۋى وڭتۇستىكتە. 2014 جىلى اقىرتاس كەشەنى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. سودان بەرى كەشەندى تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ باعىتىندا بىرقاتار شارالار قولعا الىنعان.
الينا قايراتقىزى
ەۇۋ 2-كۋرس ستۋدەنتى
