ءوسىم بار, ورىستەتە الساق يگى...

بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە جەتۋدەن بولەك, ونى باياندى ەتىپ, ۇستاپ قالۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) جوعارى كورسەتكىشىن ساقتاۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك. ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامريننىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك قازىر وسى باعىتقا باسىمدىق بەرىپ وتىر.

– ءارتاراپتاندىرۋ – ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارى­نىڭ ءبىرى. بۇگىندە ەكونوميكا قۇرى­لىمى بىرتىندەپ وزگەرىپ, وڭدەۋ سەكتورىنا باسىمدىق بەرىلىپ جاتىر. مىسالى, 2010 جىلى ءىجو-دەگى وڭدەۋ ۇلەسى 11,3%-دى قۇراسا, 2024 جىلى 11,9%-عا جەتتى. باس­قاشا ايتقاندا, ءبىز از وندىرەمىز, بىراق كوپ وڭدەيمىز. بۇل – ەكونوميكانى ءارتاراپ­تاندىرۋ اياسىندا كورسەتىلگەن ماقساتتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسى. قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىندا دا ءىجو-دەگى ۇلەسى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 51,7% بولسا, 2024 جىلى – 58,4% بولدى, – دەيدى ا.ءامرين.

دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ باسىم بولىگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, ەو ەلدەرىندە قىزمەت كورسەتۋ ءىجو-ءنىڭ 65%-ىنان استامىن, ۇلىبريتانيا مەن سينگاپۋردا – 72,5%-دى, شۆەيتساريادا 71%-دى قۇرايدى. وڭدەۋ ونەركاسىبى ءرولىنىڭ ارتۋى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, ەكسپورت الەۋەتىن كەڭەيتۋگە سەپ بولادى.

وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەكونوميكانىڭ وسۋىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن قاۋىپ تە جوق ەمەس. اسىرەسە سىرتقى فاكتور شاتقاياقتاپ تۇر. ساۋىردەن باستاپ سىرتقى جاعدايلار كۇرت ناشارلادى. اقش-تىڭ جاڭا تاريفتىك ساياساتى, OPEC+ ۇيىمىنىڭ مۇناي ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە 411 مىڭ باررەلگە ارتتىرۋ تۋرالى شەشىمى «قارا التىن» باعاسى­نىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلدى. ساۋدا سوعىس­تارى, لوگيستيكالىق مارشرۋتتاردىڭ بۇزىلۋى, حالىقارالىق قارجى نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىق الەمدىك ەكونوميكاعا قاۋىپ توندىرەدى. سايكەسىنشە, بىزگە دە كەرى اسەر ەتەدى. دەگەنمەن ۆيتسە-مينيستر الاڭداۋعا نەگىز جوق دەيدى.

– جالپى, 2025 جىلعى ەكونوميكالىق ساياسات ماكروەكونوميكالىق تۇراق­تى­لىقتى ساقتاۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ, ناق­تى سەكتوردى دامىتۋ ارقىلى تەڭگەرىمدى ەكونوميكالىق ءوسىمدى كوبەيتۋگە باعىت­تالعان. سونداي-اق وتاندىق كاسىپ­ورىن­داردى جاھاندىق قوسىلعان قۇن تىزبەك­تەرىنە قوسۋ – ماڭىزدى مىندەتىمىز. ۇكىمەتتىڭ كۇش-جىگەرى قۇرىلىمدىق رەفورمالار جۇرگىزۋگە, ەكسپورت گەوگرافيا­سىن كەڭەيتۋگە, ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, ەكونوميكانى ليبەراليزاتسيالاۋعا جۇم­سالىپ جاتىر. ەكسپورتقا باعىتتالعان, يمپورتتى الماستىراتىن تەرەڭ قايتا وڭدەۋ كلاستەرلەرىن دامىتۋ ماقساتىندا قازىر 17 ءىرى جوبا ايقىندالدى. ولارعا مەتالداردى تەرەڭ وڭدەۋ, مۇناي-گاز, كومىر حيمياسى, اۋىر ماشينا جاساۋ, ۋران ونەركاسىبى, اۆتوكومپونەنتتەر مەن تىڭايتقىشتار ءوندىرىسى, تۋريزم سالاسى, تاعى باسقالارى كىرەدى. سونى­مەن قاتار تاۋەكەلدەردى ازايتۋ مەن ازامات­تاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋ ءارى قاراي جالعاسادى. مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن جاڭا رەتتەۋشى ساياساتتىڭ ارقاسىندا 2030 جىلعا دەيىن شوب-تىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىن 40%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم دا قارقىندى دامىپ جاتىر. الداعى بەس جىلدا IT-قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى كەم دەگەندە 1,5 ملرد دوللارعا جەتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ماڭىزدى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى – تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار جىل سايىن كەم دەگەندە 24-25 ملرد دوللارعا تارتپاق, – دەپ ءتۇسىندىردى ا.ءامرين.

بايقاعانىمىزداي, العاشقى ءتورت ايدا ەكونوميكا ايتارلىقتاي جوعارى قارقىنمەن وسكەن. ءبىر قاراعاندا, وتە جاعىمدى كورىنىس. ونەركاسىپ, ساۋدا, كولىك, قۇرىلىس – بارلىعى جوعارى ءوسىم كورسەتىپ وتىر. اسىرەسە كولىك سالاسىنىڭ 22%-دان جوعارى ءوسۋى ەل ىشىندەگى لوگيستيكا مەن ساۋدا اينالىمىنىڭ جاندانۋىن ايقىن تانىتادى. سونداي-اق وڭدەۋشى ونەركاسىپ پەن ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوسىم ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. «ەكونوميكالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتى» ماكروەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر جانە بولجاۋ ورتالىعىنىڭ اعا ساراپشىسى رامازان ەسەنعازيەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ءوسىمنىڭ سىرتقى فاكتورلارعا تىم تاۋەلدى ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت.

– الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇل­دىراۋى, گەوساياسي تۇراقسىزدىق, جاھان­دىق ەكونوميكالىق باياۋلاۋ ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق تابىسىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءبارى اسىرەسە, مۇناي مەن مەتالعا تاۋەلدى ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزدى تاۋەكەل. تاعى ءبىر الاڭداتارلىق جايت – جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ تومەن­دەۋى. قازىرگى ءوسىم نەگىزىنەن مەملەكەتتىك شىعىندار ارقىلى ساقتالىپ وتىر. ەگەر جەكە سەكتور بەلسەندىلىگى ارتپاسا, مەملەكەتتىك رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋ­لىگى ۇزاق مەرزىمدە ەكونوميكالىق ءوسىمدى تە­جەيدى. سوندىقتان ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ, كاسىپكەرلىككە جاعداي جاساۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى ءوسىم باياۋلاعانىمەن, ونىڭ الەۋەتى جوعارى. الايدا بۇل سالانىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋى, سۋ رەسۋرستارى ماسەلەسى, ينۆەستيتسيا تاپ­شى­لىعى شەشىمىن تاپپايىنشا, اۋىل شارۋا­شىلىعى ەكونوميكانىڭ درايۆەرىنە اينالا المايدى, – دەيدى ساراپشى.

ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن 5,6%-دىق ءىجو ءوسىمىن جوسپارلاپ وتىر. بۇل ماقساتقا جەتۋ – وڭدەۋشى ونەركاسىپ, مۇناي ءوندىرىسى, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, كولىك الەۋە­تىن ارتتىرۋ, تسيفرلىق, اگرارلىق سەكتورلاردى دامىتۋ سياقتى باعىتتاردىڭ تابىس­تى ىسكە اسۋىنا بايلانىستى. دەگەنمەن, جوعارىدا جازعانىمىزداي, قاۋىپ تە جوق ەمەس. «باستى ماقساتقا جەتەمىز بە, جوق پا؟» دەگەن سۇراققا «Halyk Finance» تالداۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى سالتانات يگەنبەكوۆا جاۋاپ بەردى.

– قارقىندى وسىمگە قاراماستان, جىل سوڭىندا جوسپارلانعان 5,6% دەڭگەيىندەگى ءىجو وسىمىنە جەتۋىمىز مۇمكىن. بىراق ءدوپ باسىپ ايتا المايمىز. بۇل كورسەتكىشكە جەتۋ ەلىمىزدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق بەل­سەندىلىگىمەن قاتار, سىرتقى ورتاداعى جاع­دايلارعا دا تىكەلەي بايلانىستى. ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا, 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ءىجو ءوسىمى 5,3% دەڭگەيىندە قالىپتاسۋى مۇمكىن, – دەيدى س.يگەنبەكوۆا.

ساراپشى مۇنداي كونسەرۆاتيۆتى بولجامدى بىرنەشە فاكتورعا سۇيەنىپ ايتىپ وتىر. بىرىنشىدەن, مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلمالى سيپاتى – نەگىزگى قاۋىپتەردىڭ ءبىرى. ەگەر «Brent» ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى ءبىز كۇتكەندەگىدەي, ورتاشا جىلدىق 70 دوللار دەڭگەيىندە ەمەس, ودان تومەن بولسا, ەكسپورتتىق كىرىستەردى قىسقارتىپ, مەملەكەتتىك تۇسىمدەر مەن ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىككە قىسىم ءتۇسىرۋى مۇمكىن. مۇناي سالاسىنا تاۋەلدىلىك ءالى دە جوعارى بولعاندىقتان, الەمدىك نارىقتاعى تەربە­لىستەر ەكونوميكالىق ءوسىمدى تەجەيتىن فاكتورعا اينالادى.

ەكىنشىدەن, ۇلتتىق بانكتىڭ قاتاڭ اقشا-نەسيە ساياساتى ىشكى سۇرانىستى شەكتەمەك. جوعارى مولشەرلەمەلەر نەسيەگە قولجەتىمدىلىكتى تومەندەتىپ, كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىك پەن تۇتىنۋ دەڭگەيىن تەجەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ىشكى نارىقتاعى اينالىمدى باياۋلاتىپ, قىزمەت كورسەتۋ مەن ءوندىرىس سەكتورلارىنداعى ءوسىم قارقىنىن باسەڭدەتەدى.

ۇشىنشىدەن, جاڭا ينۆەستيتسيا­لار كولەمىنىڭ تومەن دەڭگەيى دە ايتار­لىق­تاي الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. ينۆەستور­لاردىڭ بەلسەندىلىگىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلار قاتارىندا قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ تۇراقتىلىعى, ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپاسى, ينستيتۋتسيونالدىق سەنىم بار. ەگەر وسى باعىتتاردا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بولماسا, ينۆەستيتسيالىق اعىننىڭ بايا­ۋ­لاۋى جالپى ەكونوميكالىق وسىمگە ىقپال ەتەدى.

ءبارى وڭىنان بولسىن دەسەك, ناقتى ستراتەگيالىق جوبا-جوسپارعا دەن قويۋ كەرەك. ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ ەڭ الدىمەن, ەنەرگەتيكا سەكتورىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت دەيدى.

– مۇناي-گاز, كومىر, ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ءوندىرۋ – ەلىمىزدىڭ بارلىق ەكونو­ميكالىق سالالارىنا تىكەلەي اسەر ەتە­تىن نەگىزگى تىرەكتەر. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شامامەن 70%-ى كومىردەن وندىرىلەدى. بۇل مودەل ۇزاق­مەرزىمدى تۇراقتى دامۋعا سايكەس كەل­مەيدى. سوندىقتان ءبىز بالامالى ەنەرگە­تيكاعا كوشۋ نەمەسە گاز نەگىزىندەگى گەنە­راتسياعا بەيىمدەلۋ تۋرالى ناقتى شە­شىم قابىلداۋىمىز قاجەت. قازىر بۇل باعىت­تاعى جۇمىستار باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. ايتالىق, 2017 جىلعى ەكسپو كەزىندە بالامالى ەنەرگيا ۇلەسىن 20-30%-عا جەت­كىزۋ جوسپارى ايتىلعانىمەن, بۇگىندە كورسەتكىش نەبارى 4-5% دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. سول سياقتى مەتاللۋرگيا سالاسىندا دا ايتارلىقتاي قيىندىق بار. ەلىمىز پايدالى قازبالارعا باي بولعانىمەن, وڭدەۋ تەرەڭدىگى جەتكىلىكسىز. ءبىز كوبىنە جارتىلاي شيكىزاتتى شەتەلگە جونەلتەمىز. مىسالى, مىس نەمەسە تەمىر كەندەرىن ازداپ بايىتىپ, قىتايعا نەمەسە رەسەيگە ەكسپورتتايمىز. بۇل ءبىزدى قوسىمشا قۇن قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرادى. ۇزاق جىلدار بويى مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىن سالۋ جوسپاردا بولعانىمەن, ناقتى ناتيجەلەر ءالى ماردىمسىز, – دەيدى مامان.

اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تاماق ونەركاسىبى – تاعى ءبىر ستراتەگيالىق ما­ڭىزدى باعىت. ەلىمىز اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن ەكسپورتتاي الادى, بىراق بۇل نەگىزىنەن شيكىزات كۇيىندە جۇزەگە اسادى.

– ءبىز ەتتى, بيدايدى, ۇندى شەتەلگە جىبەرەمىز, الايدا تەرەڭ وڭدەلگەن, ۇزاق ساق­تالاتىن ونىمدەر مەن تاعامدىق قوس­پالاردى ءوزىمىز وندىرمەيمىز. بۇل با­عىت­تاعى الەۋەتىمىز زور, بىراق وڭدەۋ ينفرا­قۇرىلىمى مەن تەحنولوگياسى جەتىس­پەيدى. كەيبىر شەشىمدەر فەرمەر­لەردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر. مىسالى, تەرى مەن ءجۇن ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويۋ ءوندىرىس قالدىقتارىن ىسىراپ ەتۋگە اكەلەدى. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن تەك ورتالىق ازيانى عانا ەمەس, تاياۋ شىعىس پەن كاۆكاز ايما­عىن دا قامتاماسىز ەتە الاتىن الەۋەتكە يەمىز. سوڭعى, ماڭىزدى سالا – لوگيستيكا. ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى – ۇلكەن مۇمكىندىك. رەسەي مەن يران ارقىلى وتەتىن ءداستۇرلى جولدار جابىلعاندىقتان, قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى جۇكتەردىڭ اعىنى ەلىمىز ارقىلى ءوتىپ جاتىر. بۇل – ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز. تەمىرجول مەن اۆتوجولداردى دامىتۋ – ەكونومي­كا­لىق ءوسىمنىڭ ءبىر كوزى. الايدا بۇل سالا­داعى جەتىستىك كوبىنە سىرتقى گەوساياسي فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن قالىپتاسىپ وتىر, – دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.