ءسوزدى سارالاعان جيناقتىڭ ايتپاعى, ادام اتادان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قازىنانىڭ تابيعي زاڭدىلىقتارىن عىلىمنىڭ سالالارىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ تالدايدى. ءسوزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن تۇگەندەگەندە مۇحاممەد (س. ع. س.) حاديس شاريفىندەگى: «سوزدە سيقىر بار, ال ولەڭدە – دانالىق» دەگەن بايلامدى العا تارتىپ, ۇلت عۇلاماسى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ: «حالىق ءتىلى – قۇداي ءتىلى», دەپ كەتكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.
سويلەگەن سوزىنەن, جازعان جازۋىنان, ءتىپتى قويعان قولتاڭباسىنان ءار ادامدى جازباي تانۋعا بولاتىن ايقىنداۋىش ەكەنىن, جالپى اۋىزدان شىققانشا ءسوز سەنىڭ تۇتقىنىڭ, شىققان سوڭ سەن سول سوزگە تۇتقىن بولاتىنىڭدى, ءتىل جاراسى داق قالدىراتىنىن, ۇزگەنى جالعانبايتىنىن, ولاي بولسا سوزگە ساق بولۋدى سارالايدى. ء«تىل – جاندى نارسە سياقتى: تىرىلەدى, وسەدى, جوعالادى. ونەر-عىلىمعا اياق باسقان جۇرتتىڭ ءتىلى ءوسىپ, كوبەيمەك, ءتىلى كۇشەيگەن جۇرت – ونەرلى دە بولماق. ءتىلى جوعالعان جۇرت – ادەت-عۇرپىنان, مىنەزىنەن ايىرىلىپ, اقىرىندا جۇرتتىعى دا جويىلماق. ءتىلىن ءتىرىلتۋ, جوعالتۋ – حالىقتىڭ وزىنەن ءھام وقىمىستى, ءبىلىمدى ادامدارىنان», دەگەن الاش ارىسى, ۇلت جوقشىسى ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ اتالى ءسوزىن ەسكەرە ءجۇر دەپ العا تارتادى.
وسىدان ارنا تارتا كەلىپ, ء«سوز دەگەنىمىز – ۇلت» دەپ, ۇلت بولىپ قالۋ تىلگە تاۋەلدى, «ۇنىنەن, تىلىنەن جانە دىنىنەن ايىرىلعان حالىق جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتەدى» ء(ال-فارابي), ەندەشە رۋحىمىز وياۋ بولسا ەكەن.
وتكەن عاسىرداعى سۇراپىل سوعىستا قارت جىراۋ جامبىلدىڭ: «قۇس ۇيقىلى كونەمىن, قايتىپ ۇيقى كورەمىن! جەتسىن دەيمىن سەندەرگە, جىل قۇسىنداي ولەڭىم», دەپ «لەنينگرادتىق ورەنىممەن» جاۋىنگەرلەردى تاسقايراقتاي شۋماقتارمەن جانىپ, اسپاننان جاڭبىرداي جاۋعان رۋحتى ولەڭمەن حالىقتى قاناتتاندىرعانى تاريحتان ءمالىم. ال سونداي ۇلگىدە «جۇرەك-جەر اينالادى ۇرشىعىندا» دەپ سول جەردەن «شىققانداي العاش رەت شارانادان» عارىشقا سامعاعان گاگاريندەي ازاماتتى تورتكۇل دۇنيەدە تۇڭعىش رەت قازاق ولجاس (سۇلەيمەنوۆ) ءسوز قۇدىرەتىمەن قىرانداي سامعاتتى ەمەس پە؟ وي مەن ءسوزدىڭ سالماعىن انىقتاعان عالىمداردىڭ زەردەلى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى دە نازار اۋدارارلىق. اتام قازاق وي مەن ءسوزدىڭ سالماعى دەگەندى باياعى دا ايتىپ قويعان. «قاڭباق سوزدەن نە قايىر» دەپ وتىراتىن بۇرىنعىنىڭ قاتىرما قاعاز ۇستاپ كورمەگەن ۇلكەندەرى.
ادام تاعدىرىن شەشەتىن ءسوز ەكەنىن قولامتاداي قوزعاپ, ويشىل شاكارىمنىڭ: ء«سوزىڭدى تۇزە – ادەتىڭە اينالادى, ادەتىڭ – مىنەزىڭە اينالادى, مىنەزىڭ – سەنىڭ تاعدىرىڭ» دەگەن كەمەڭگەرلىنە جۇگىنىپ, اباي ايتقان يت مىنەز, ءسوزدى شوقپار ەتۋ تالاي تاعدىردى تالقاندايتىنىن, ودان پاراساتىلىق قانا قۇتقاراتىنىن العا تارتىپ, سونى دايەكتەرمەن بەكىتەدى.
سابيگە جاقسى ات قويۋدىڭ ءوزى ونىڭ ومىرىنە شامشىراقتاي ساۋلە تۇسىرەتىنىن ەسكە سالىپ, ءبىراز اتتارعا تالداۋ جاسايدى. جاقسى ءسوز قاشاندا جاندى جادىراتاتىنىن, كەرىسىنشە قالاي دەگەنگە: «جاماندىق قايدان تۋار, تىلدەن تۋار, اركىم دە عاقىل بولسا, ءتىلىن بۋار. شىعارساڭ ءبىر جامان ءسوز سەن اۋزىڭنان, ارتىڭنان ايداھار بوپ سەنى قۋار», دەگەن ءماشھۇر ءجۇسىپ قاعيداسىن الدىڭا تارتادى.
ءسوزدىڭ ەمدىك قاسيەتى تۋرالى ءبولىم دەرەكتەرى, اسىرەسە الەم عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنەن الار ماعلۇمات مول. جاقسى ءسوز – اجالعا اراشاشى ەكەن. جايسىز ءسوز – ءومىردى قىسقارتاتىن كورىنەدى.
اباي دانانىڭ الدىمەن ويىڭدى, ودان سوڭ ءسوزىڭدى تۇزەسەڭ – ءىسىڭ ىلگەرى باسادى دەگەن وسيەتىنە ۇڭىلتەدى. جالپى, قازاق وسىنى ەسكەرسە رۋحى ءوسىپ, جەتەسىزدىك جەر جاستانىپ, تەك-تامىرىمىز وڭالماي ما؟ ء«ار ادام سويلەگەن ءسوزىنىڭ ارامىن الىپ تاستاپ, ادالىن سويلەۋگە تىرىسۋى كەرەك. سويلەگەن ءسوزدىڭ قانى, جىنى ارالاس بولسا, تىڭداۋشىنىڭ مەيىرى قانبايدى. ەگەر دە قانىن, جىنىن ايىرىپ, ساپ سۇتتەي قىلىپ سويلەسە, ول سوزگە قۇلاقتىڭ قۇرىشى قانادى» ء(ماشھۇر ءجۇسىپ). «انا ءتىلى – قايناعان قاننىڭ, قينالعان جاننىڭ, تولعانتقان كوڭىلدىڭ, لۇپىلدەگەن جۇرەكتىڭ سىعىندىسى, وندا ءدام دە, ءمان دە بولۋ كەرەك» (سۇلتانماحمۇت).
ءاي, ۇلت ارىستارى-اي, ۇعار دەپ ايتۋداي ايتقان-اق ەكەن. قولداعى كىتاپ تا سول رۋحتا وي تەربەپتى.
سۇلەيمەن مامەت
