قازىر نارىق زامانىندا «مالشىنىڭ بالاسى», «قويشىنىڭ ۇلى» دەگەنگە بۇرىنعىداي مەنسىنبەي قاراۋ جوق. بازارداعى ەتتىڭ باعاسىن كورگەندە-اق ءتورت ت ۇلىكتى ورگىزگەن ادامنىڭ قادىرى ارتا تۇسكەنى بايقالادى. حالقىمىز «مال وسىرسەڭ – قوي ءوسىر, تابىسى ونىڭ كول-كوسىر» دەپ تەگىن ايتپاعان. شىنىندا دا, قويدىڭ ەتى مەن ءسۇتى دەرتكە شيپا, ەڭبەگى اۋىر بولعانىمەن, قايتارىمى مول. قوي شارۋاشىلىعىن ومىرىنە تىرەك ەتكەن ەلدىڭ بۇگىندە كۇنكورىس جاعىنان قىسىلىپ جۇرگەنىن كوپ كورە بەرمەيمىز. قالا كەزىپ, بىرنەشە جۇمىس ىستەگەندەردىڭ تاپقانىنان قوي باققاننىڭ تابىسى الدەقايدا جوعارى. بۇعان ناقتى مىسال – «تەلقان» شارۋا قوجالىعى.
قوجالىق يەسى تىليقان بايمۇحامەت 2006 جىلى قىتايدان اتاجۇرتقا قونىس اۋدارىپ كەلەدى. اتاكاسىپكە جاقىندىعى بار شارۋا وتباسىن جانىنا ەرتىپ ءجۇرىپ جەرگىلىكتى جەردىڭ ءتورت ت ۇلىك ۇستاعاندارىنا جالدانىپ كۇنەلتەدى. اقىسىنا مال باسىن قۇرايدى. ەكى جىلعى ەڭبەكتىڭ تۇسىمىمەن وسى شارۋاشىلىقتى قۇرادى. قازىر تىليقان اقساقالدىڭ وتارىندا 400 قوي, 100 ەشكى بار. شارۋانىڭ بۇل تىرلىگى «قايتسەم كۇنىم وڭالار, قايعى-مۇڭىم جوعالار» دەپ ۇلكەن ويدىڭ قۇشاعىندا جاتقان كەي زامانداسقا ۇلگى. «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەيتىندەرگە ونەگە. جەمىس ەڭبەك ەتكەنگە, ماڭداي تەردى توككەنگە بەرىلەدى. تىليقان بايمۇحامەتتىڭ ايتۋىنشا, نارىق زامانى جالقاۋلىق پەن ماسىلدىقتى ۇناتپايدى.
كەزىندە بىرەۋدىڭ مالىن باققان ازامات بۇگىندە اۋىلدىقتاردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ولارعا اي سايىن 200 مىڭ تەڭگەدەن جالاقى تولەيدى. قىسقا دايىندىق, ساقپان كەزىندە تىليقان اقساقال ءوز بالاسى مەن باۋىرىنىڭ بالاسىن قاسىنا ەرتىپ, شوپاندارعا جاردەمدەسەدى. ارىستانبەك بەكەن مەن نۇرلىبەك تىليقان دا اكە كاسىبىنىڭ جاناشىرى. مالدى اسىلداندىرۋدى دا قولعا العان وسى ەكەۋى. «جاس كەلسە, ىسكە» دەگەن, ءتورت جىل بۇرىن شىمكەنتتەن گيسسار قوشقارلارىن اكەلىپ, قولداعى «قوڭىرلاردى» بۋدانداستىردى. قازىر سول ناتيجەلى ءىستىڭ جەمىسىن كورىپ جاتىر. قوي ءتولى ىرىلەنىپ, ەتتى, ءسۇتتى تۇقىمعا اينالدى. بيىل نەمەرە باۋىرلار كۇيەككە اراشان تۇقىمدى قوشقارلاردى سالدى. ماقسات – ساپالى تولگە قول جەتكىزۋ.
«جاستار جاڭاشىلدىققا باستايدى. اعايىندىلار شارۋا قوجالىعىنىڭ تىڭ تىنىسىن اشۋدى كوزدەيدى. اسىل تۇقىمدى قوي وسىرۋگە ۇمتىلادى. «قوي اسىعى دەمەڭدەر, قولىڭا جاقسا ساقا عوي» دەگەن بار. بۇلاردىڭ ماقساتقا ۇمتىلۋىن قولدايمىن. قاناتىن قومداپ, قولپاشتاپ وتىرامىن. قازىر قويدان بولەك 10 باس سيىر مەن 25 باس جىلقى بار. دەگەنمەن, كوپ تابىستى قوي مەن ەشكىدەن كورىپ وتىرمىز. ءبىر كەمشىنى, قوي ءجۇنى كادەگە جارامايدى. قىرقىم كەزىندە توبە-توبە ءجۇندى ورتەيمىز. ەشكىنىڭ ءتۇبىتتى تۇقىمىن وسىرۋدەمىز. ونىڭ قىلشىعى جوعارى باعالانادى», دەيدى تىليقان بايمۇحامەت.
شارۋا قوجالىعى جىلىنا 200-300 باس قوي ەتىن وتكىزەدى. ارىستانبەك بەكەننىڭ ايتۋىنشا, بيىل مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ تاعى ءبىر جاقسى كورسەتكىشىنە قول جەتكىزىپتى. ساقپان باستالعالى قويلاردىڭ ەگىزدەۋى بەلەڭ العان. «قۇتتى قوناق كەلسە, قوي ەگىز تابادى» دەگەندەي, مۇنى شارۋالار «قۇتتى ءھام بەرەكەلى جىل» بولادى دەپ توپشىلايدى. لايىم سولاي بولعاي. قازىردىڭ وزىندە تىليقان اقساقالدىڭ وتارى 300 باس ءتولدى قاتارعا قوستى. قوجالىق باسشىسىنىڭ بالاسى نۇرلىبەك بيىل شامامەن 450 قوزى الۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
تىليقان بايمۇحامەت شارۋانى كەڭەيتۋدىڭ جولىن دا قاراستىرىپ وتىرادى. بىلتىر 15 گەكتار ەگىستىككە قول جەتكىزىپتى. وعان قوسا ارىستانبەك بەكەن «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا 95 قوي, 6 باس جىلقى الۋعا 8 ملن تەڭگەدەن استام تومەن پايىزدى نەسيەگە ءوتىنىش تە بەرگەن. ونىسى دا ماقۇلدانىپتى. جاقىن ارادا قاراجاتقا قول جەتكىزەدى.
«كەز كەلگەن شارۋاعا قولداۋ قاجەت. ونسىز وركەندەۋ, ورىستەۋ جوق. سول تۇرعىدا مەملەكەت بەرگەن مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەپ, تومەن پايىزدى نەسيە الماقپىز. ماقساتىمىز – ەتتى, ءسۇتتى تۇقىمعا قول جەتكىزۋ. ناتيجە ازىرگە قاناعاتتاندىرارلىق, ءالى دە ىزدەنە تۇسەمىز. اكەمىزدىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, قوجالىقتى دامىتا تۇسەمىز», دەيدى ارىستانبەك تىليقان ۇلى.
«تەلقان» شارۋا قوجالىعى ەسكەلدى اۋدانى, اقىن سارا اۋىلدىق وكرۋگىندە تىركەلگەن. ەلدى مەكەن ءورىسى مالعا تولىپ, ىرىسى تاسىعان اۋىلدار قاتارىنا جاتادى. بۇگىندە اقىنسارالىق شارۋالار 21 مىڭ باس قوي, 3 800 باس سيىر مەن 500 باس جىلقى ءوسىرىپ وتىر.
جەتىسۋ وبلىسى
