سماعۇل تۋعان اۋىلدا

ۇلىلاردى ۇلىقتاۋ – ەلدىك مىندەت

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان ەلەڭ-الاڭ شاقتا ۇلت ارىستارى كەرەمەت ۇلىقتالدى. ابىلايدىڭ, قا­بانبايدىڭ, بۇحار جىراۋدىڭ, ودان بەرىدە احمەت پەن ماعجان­داردىڭ تويلارى ەلدىك كولەمدە ءوتىپ, جارقىن ەسىمدەرى حالىقتىڭ جۇ­رەگىنە جەتتى. ولاردى قۇرمەت­تەۋ تۋعان جەرىنەن باستالىپ, اس­تاناداعى ءىرى جيىنمەن قورىتىن­دىلاناتىن. سوندا حالىق ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن ءبىلىپ, ەسىمدەرى ەلگە كەڭىنەن جايىلاتىن. بىراق بازبى­رەۋلەر سونداي ۇلىقتاۋلاردى ار­تىق كورىپ, «مەرەيتويلار كو­بەيىپ كەتتى» دەپ, سىن ايتا باستادى. ارينە, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, توي وي قورىتاتىن جاڭا فورماتتاعى جيىن بولعانى ءجون. سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنداي دارا قايراتكەرىمىزدىڭ وسىعان دەيىنگى مەرەيتويلارى وزگە جەر تۇگىلى ءوزىنىڭ تۋعان توپىراعىندا ءبىر قۋاتتى دۇمپۋمەن وتكەن ەمەس. 25 جىلدا ءبىر بولاتىن تۇلعانىڭ مەرەيتويى بيىل استانا, پەتروپاۆل, سەمەي, الماتى, كوكشەتاۋ قالالارى ۋني­ۆەرسيتەتتەرىندە جوسپارلانعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا تۇرىندە وتپەك. حالىق سۇراعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويۋ, كوركەم فيلم ءتۇسىرۋ, استا­نا مەن پەتروپاۆلدا, اۋدان ورتا­لىعىندا لايىقتى كوشە اتىن بەرۋ ماسەلەسى ءالى كۇن تارتىبىندە تۇر.

وتكەن كۇننەن بەلگى بار...

جۋىردا سماعۇل سادۋاقاس­ ۇلىنىڭ تۋعان جەرىنە ءىسساپارلاپ, ارىس اۋىلداستارىنىڭ كوڭىل كۇيىن, اتالارىنىڭ تويىنا دايارلىعىن, كوڭىل قۇلشىنىسىن ءبىلىپ قايتتىق.

سماعۇلدىڭ تۋعان اۋىلى جار­قىن اقجار اۋدانىنا قارايدى. اۋدانعا تايىنشا قالاسىن باسىپ باراسىز. بۇل اۋداننىڭ جەرى كولەمدى سانالادى. بۇرىنعى كەللەر, چكالوۆ, كراسنوزنامەن اۋداندارىنىڭ بىرىكتىرىلۋىنەن قۇرىلعان. مۇندا تىڭ يگەرۋشىلەر دە, وعان دەيىنگى رەسەي مەن ۋكراي­نادان كوشىپ كەلگەن شارۋالار دا, جەر اۋدارىلعاندار دا, سونىڭ ىشىندە پولياك دياسپوراسى كوپ قونىستانعان. سوندىقتان دا ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى تەگىسكە جۋىق وزگە تىلدە. ال اقجار اۋدا­نى باستالعاننان جەر اتاۋلارى قازاقى اششىكول, اقجارقىن, ءداۋىت دەگەن سياقتى ادەمى قالىپتا بىردەن كوزگە تۇسەدى. اقجاردىڭ ءوزى كەزىندە «لەنين» جانە «لەنينگراد» دەپ اتالعان ەكى اۋداننىڭ قوسىلۋى ناتيجەسىندە 1997 جىلى قۇرىلعان. جەرگىلىكتى حالىق ۇلەسى 80 پايىزداي.

وكىنىشكە قاراي, ءداۋىت ستانساسىنان ءارى اقجار اۋدانىنىڭ جولى سىن كوتەرمەيدى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار «كوكشەتاۋ  – بيدايىق» (شەكارالىق بەكەت) تاسجولى وسى جەردەن وتەدى, بىراق 2-3 جىل بۇ­رىن باستالعان جوندەۋ جۇمىس­تارى ءالى ناتيجەسىن كورسەتپەگەن. جولعا جاۋاپتى رەسپۋبليكالىق «قازاۆتوجول» اق مەردىگەرمەن ەكى جىل بويى ورتاق ءتىل تابا الماي, اقجار اۋدانىنىڭ ورتالى­عى تالشىققا اپاراتىن 30 شاقى­رىمداي قاشىقتىق كولىكتەگى جان­نىڭ يت سىلىكپەسىن شىعارادى.

تالشىق – ءبىرشاما كورىكتى مەكەن. كوشەلەرى ءتۇزۋ, وسى زامانعى سپورت سارايى, فۋتبول ستاديونى سياقتى نىساندار, ت.ب. بوي كو­تەرىپتى. پەتروپاۆلدان 310 شاقى­رىمداي جەردە ورنالاسقان. اتتەڭ, تال­شىق دەگەن قازاقى اتاۋىن دۇرىستاۋعا ەشكىم ءمان بەرمەگەن ەكەن. بۇل تالدان كىشى – «تالشىق» دەگەن سوزدەن شىقپاعان. وسى ماڭدا كەزىندە شىلىك كوپ ءوسىپ, ەلدى مەكەن اتاۋلارى بايشىلىك, قاراشىلىك دەپ اتالعان. بۇل ەلدى مەكەندەر ءالى دە بار. تالشىقتىڭ ءوز اتاۋى –تالشىلىك. ونى بىلەتىن كونە­كوزدەر ايتتى. كەزىندە ورىسشا راسىمدەلۋ بارىسىندا «تالچيك» دەپ جازىلىپ, كەيىن قازاقشالاعاندا «تالشىق» بولىپ بۇرمالانعان.

اۋىل ورتالىعىنداعى الاڭ­دا وسىدان 20 جىلداي بۇرىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ورتانقول بيۋست-ەسكەرتكىشى ورناتىلىپتى. ماتەريالىنىڭ ساپاسى ناشار ءارى كۇتىمى ءالسىز بولىپ, سىرتقى بوياۋى ءتۇسىپ, الدىنداعى ورنەك تاستارى دا قۇلاپ قالىپتى. ءبىزدى قارسى الىپ, اۋداندى تانىستىرعان ىشكى ساياسات جانە مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى ءاليا بەكبولاتوۆا تاياۋدا جوندەلەتىنىن ايتىپ جاتىر...

اۋدان اكىمى رۇستەم ەلۋباەۆ استانا قالاسىندا 16 مامىرعا جوسپارلانعان ورتاق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا بارۋعا دايىندالىپ جاتقانىن حابارلادى. وسى شارانىڭ بارىسىندا اۋدان ەلورداداعى سماعۇل بەيىتى جانىنا اعاش كوشەتىن ەگىپ, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالارعا تاعزىم شاراسىن وتكىزەتىن كورىنەدى.

جەرگىلىكتى مادەنيەت ءۇيى ىشىن­دە س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى اۋدان­دىق مۋزەي ورنالاسقان. ونى بىزگە ديرەكتورى سالكەن زاكارين تانىستىرىپ, سماعۇلعا ارنالعان بۇرىشتى كورسەتتى. مۇندا ءبىر­شاما گازەتتەن الىنعان سما­عۇلدىڭ, ايەلى ەليزاۆەتانىڭ (زەينەپ), ۇلى ەسكەندىردىڭ سۋرەتتەرى, ت.ب. دۇ­نيە­لەر قويىلىپتى. وسىندا ارى­سى­مىزدىڭ سۇيەك-ك ۇلى سالىنعان گرانيت-قوبديشا كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. ويتكەنى ونى 2011 جىلى ماسكەۋدەگى دون زيراتحاناسىنان ەلگە جەتكىزگەن تورتەۋدىڭ ءبىرى بولعان ەدىك. سول 14 جىل بۇرىنعى وقيعالار ەسىمىزگە ءتۇسىپ كەتتى. بۇل تۋرالى كەزىندە ءبىراز جازىلدى. ال وسى قوبديشانى اۋدان اكىمدىگى سماعۇلتانۋشىلارمەن كەلىسە وتىرىپ, استاناداعى شارا كەزىندە ۇلتتىق مۋزەيگە سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرماق. بۇل – رەپرەسسيالانعان الاش زيالىلارىنا قاتىستى بىردەن-ءبىر ايعاق.

ۇيالى-جارقىن جەرىندە

وسى كۇننىڭ ەرتەسىنە الاش ارىسىنىڭ كىندىك قانى تامعان ۇيالى اۋىلدىق وكرۋگىندەگى جار­قىن اۋىلىنا بەت تۇزەدىك. 150 شاقىرىمعا جۋىق بۇل جولدىڭ دا تامتىعى قالماپتى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ۇلى تۇلعانىڭ مەرەيتويىن جەرگىلىكتى جەردەن باستاپ اتاپ ءوتۋ تۋرالى ەل ۇكىمەتى شەشىم قابىلداسا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن لايىقتى قاراجات بولىنسە, بۇل جول قازىر جوندەلىپ قالار ەدى-اۋ... ال بۇگىندە ونىڭ كەي جەرى جوندەلىپ, قاراشىلىك اۋى­لىنان كەيىنگى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىندا 2-3 تەحنيكا ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە جاڭا عانا جوندەلگەن بولىكتەردى قىتايدىڭ اۋىر سالماق­تى «شاحمان» جۇك كولىكتەرى قايتا بۇزىپ, ەزىپ كەتەتىن كورىنەدى... 2024 جىلى اۋداندا 65,7 شاقىرىم جول جوندەلىپ, 10 جوبا جۇزەگە اسىپتى.

ۇيالى ەلدى مەكەنى – ءوزى اتتاس اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ورتالىعى, ءبىر مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار. 35 بالا عانا قالعان س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى شاعىن مەكتەپ قانا اۋىل ءسانى بولىپ تۇر. بۇرىن وكرۋگكە ۇيالىدان باسقا اقسارى جانە جارقىن اۋىلدارى دا قارايدى. الايدا جارقىن اۋىلى 2013 جىلى تاراتىلىپتى. بىراق مۇندا عيماديدەن وجاروۆتىڭ شارۋا قو­جالىعى بار. مال ءوسىرىپ, ەكى مىڭ گەكتارداي جەرگە ءدان ەگەتىن كاسىپورىننىڭ شارۋاسى وسال ەمەس. ۇيالىنىڭ وزىندە دە بىرنەشە تابىس­تى شارۋاشىلىقتار بار كورىنەدى.

وسى جارقىن اۋىلىنىڭ اۋما­عىنداعى ورنى قالعان ەسكى ۇيلەردىڭ بىرىندە الاشتىڭ سما­عۇلداي دارا ۇلى شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان. بىزگە ونىڭ ورنىن اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى عادىلجان كارىباەۆ كورسەتتى. وكىنىشتىسى, ول جەرگە ءالى بەلگى قويىلماپتى...

عيماديدەن وجاروۆ – سماعۇل­دىڭ اتالاس تۋىسى, 2011 جىلى ماسكەۋەن ك ۇلىن اكەلۋگە بارعان تورتەۋدىڭ ءبىرى. وسى وڭىردە س.سا­دۋاقاس ۇلى شارالارىنا اتسالىسىپ جۇرگەن مارات شاپەنوۆ ەسىمدى ىسكەر ازامات جونىندە دە ەستىدىك.

اۋداندا 15 مىڭداي حالىق تۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەلەۋلى شارۋا قوجالىقتارى جۇ­مىس ىستەيدى. قيىرشىق تاس ون­دىرەتىن – 7, كۆارتس قۇمىن وندىرەتىن 2 كاسىپورىن بار. شاعىن ءوندىرىس ورىندارى دا جۇمىس ىستەپ تۇر. جوسپارداعى الەۋمەتتىك (دەن­ساۋلىق, ءبىلىم, سپورت, ت.ب.) نىسان­دار قۇرىلىسى جۇر­گىزىلىپ, پاي­دالانۋعا بەرىلگەن. بارلىق اۋىلعا دەرلىك اۋىز­سۋ تارتىلعان. بىر­اق ەڭبەك كۇشى (وڭتۇس­تىكتەن سولتۇستىككە ەلدىك شاراسى), الەۋ­مەتتىك سۇرانىس كوپ قارجى قاجەت ەتەدى.

ءبىر جاقسى جاڭالىق: پرەزي­دەنت باستاماسىمەن 13 مىڭ گەك­تارعا جۋىق جەر مەملەكەتكە قاي­تارىلعان. اۋدان ءىرى ءتورت ينۆەس­تيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. نارىق زامانىندا عيماديدەن وجاروۆ, مارات شا­پەنوۆ, داۋرەن مۇستافا, اسكەر قابدراحمانوۆ, ءجۇمالي نۇرمانوۆ سىندى جىگىتتەر اۋدان­عا كاسىپكەرلىك كومەك قولىن سوز­سا, قايتارىمى بولادى دەپ ەسەپ­تەيمىز.

اۋىلداعى قايراتكەر مەكتەبى

سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنداي ارىستىڭ ەسىمىن يەلەنگەن ۇيا­لىداعى ورتا مەكتەپتە ءبىزدى ديرەكتور قايروللا سىزدىقوۆ قارسى الدى. مەكتەپتىڭ ءوزى جامان ەمەس, ءىشى-سىرتى تازا. مۋزەيدە قايراتكەردىڭ مۇراسىن ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن جەرلەسى, الماتىلىق مايدانگەر, ەكونوميست مارقۇم نۇرىم سانسىزباي ۇلى مەن تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماناربەك قويشىباەۆ وتكىزگەن ءبىراز ماتەريال جينالىپتى. اسىرەسە سماعۇل تۋرالى ءتۇرلى گازەت ماتەريالدارى كوپ. الايدا ولاردى جۇيەلەۋ – ۋاقىت تالابى. وسىندا سماعۇلدىڭ ايەلى ەليزاۆەتانىڭ (زەينەپ) اسكەري دارىگەر بولىپ جۇرگەندە تۇسكەن سۋرەتى دە تۇر. اسكەري شەنى انىق كورىنبەيدى, بىراق ەكى بىردەي وردەنمەن ماراپاتتالعانى بايقالادى. سونداي-اق سماعۇلدىڭ جالعىز ۇلى, اسىلدىڭ تۇياعى ەسكەندىردىڭ دە جىگىت بولعان شاعىنداعى ادەمى سۋرەتى كوز تارتادى. ءبىر توپ قازاق عالىمىنىڭ 90-جىلدارى كوكشەتاۋ وبلىسى تاراماي تۇرعان ۋاقىتتا وبلىستىق كەڭەسكە سما­عۇلدىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جاريالاعان اشىق حاتى دا وسىندا ساقتاۋلى. وعان حالقىمىزدىڭ قالاۋلى ۇلدارى ماناش قو­زى­­باەۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, سەرىك قيراباەۆ, زاكي احمەتوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, بەيبىت قويشىباەۆ, مۇزافار الىمباەۆ, نۇرىم سانسىزباەۆ, مامبەت قويگەلديەۆ, ايتىم اب­دراحمانوۆ, باتىرحان دارىمبەت, ديحان قامزابەك ۇلى سياقتى زيالىلار قول قويعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, كوكشەتاۋ وبلىسى 1997 جىلى تاراپ, جەرىنىڭ ءبىراز بولىگى, سونىڭ ىشىندە اقجار اۋدانى سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قا­راپ, ۇلت زيالىلارىنىڭ جوعا­رىداعى ۇسىنىسى حات كۇيىندە قالىپ قوي­­عان. مۇنى جا­ڭا باسشىلىق ەسكەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

مەكتەپتە سماعۇلدىڭ جەر­لەستەرىمەن, جاس ۇرپاق وكىل­دەرىمەن كەزدەستىك. وسىندا ءبىر وقۋشى بالانىڭ «سماعۇل اتامىز جەرىمىزدى قورعاعان. ول وتە باتىر بولعان» دەگەن جاۋابى ۇنا­دى. سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ نامىستى, بىلىكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بولعانىن, تۋعان حال­قىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ايانباي باتىلدىقپەن, قايسارلىقپەن كۇ­رەسكەنىن اڭگىمەلەپ, «سماعۇلداي اتالارىڭىزبەن, جەرلەستەرىڭىزبەن ماقتانىپ, اسىل ازاماتتىڭ ەسىمىن ارداقتاي ءبىلۋ – پارىزدارىڭىز», دەگەنىمىزدە, وقۋشىلار كوزىنەن جىلت ەتكەن نۇردى بايقادىق. شۇكىر دەستىك.

ارينە, شاعىن بولسا دا, اۋىل مەكتەبىنىڭ مادەني-اعارتۋشىلىق ءرولى ەرەكشە. مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا ءتۇرلى ءپاننىڭ جۇيەسىنە قاراي سماعۇل شىعارمالارىنان ساحنالىق تۋىندى قويعىزىپ, مۇراسىنان, قايراتكەرلىگىنەن ەسسە جازعىزىپ, ناسيحاتتاپ وتىرسا, كوپ ۇتار ەدى. اسىرەسە ۇلت اقىنى ماعجاننىڭ س.سادۋاقاس ۇلىن «قازاقتىڭ پاناسى, ارقاسۇيەر اعاسى» دەگەن جوقتاۋىن كورنەكتى ەتىپ ءىلىپ قويسا, جاس ۇرپاقتى ويلاندىرارى ءسوزسىز.

مىنە, سماعۇلدىڭ اۋىلىنان  وسىنداي پايىممەن قايتتىق.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,

اقجار اۋدانى,

ۇيالى-جارقىن اۋىلدارى