كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ول شاقتا ءار اكە مەن شەشە جانارىندا مايدانعا كەتكەن ۇل-قىزىمىز امان كەلسە ەكەن دەگەن ءۇمىتتىڭ بىلتەسىن تۇتاتىپ, تاڭىرىنەن تىلەۋدى مول تىلەدى. قولىنا قارۋ الىپ, مايدانعا اسىعىس اتتانىپ كەتە بارعان قاراكوزدەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – مانشۇك مامەتوۆا. وق پەن وتتىڭ ورتاسىنا قارشادايىنان ءتۇسىپ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن مەرت بولعان باتىر قىز تۋرالى مىنا ءبىر دەرەكتى اقش گەلمان كىتاپحاناسىنان الىپ, وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز. 1945 جىلعى «International literature» («الەم ادەبيەتى») سەرياسىنىڭ 3-نومىرىندە جارىق كورگەن بۇل ەسسەنى جۋرناليست ءارى جازۋشى, «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ولگا چەچوتكينا جاريالاعانىن بىلدىك. تومەندە ونىڭ جازباسىن قاز-قالپىندا جاريالاپ وتىرمىز.
«قازاقتار بۇرىنعى باتىرلارىن قالاي سيپاتتايتىنىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟ ولاردىڭ ايتۋىنشا, باتىرلاردىڭ كەۋدەسى ارىستانداي, كوزى بۇركىتتىڭ كوزىندەي وتكىر بولعان, ال شايقاستا ولار تاسقىنداي تەگەۋرىندى كەلسە, جاۋىنگەرلىك رۋحتارى – الاتاۋدىڭ قارلى شىڭى سەكىلدى. ەندەشە, مەن جازىپ وتىرعان مىنا ءبىر قازاق قىزىنا نازار سالىڭىز. ونىڭ جۇزىنە بيازىلىق پەن مەيىرىم ۇيا سالعان, كوزىنەن جىلىلىق پەن سۇيىسپەنشىلىك بىردەن بىلىنەدى. وعان مانشۇك دەگەن نازىك تە مەيىربان ەسىم بەرىلگەن. كەيىن ول كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. قىز بولسا دا, ول كىشكەنتايىنان اتقا ءمىنىپ ۇيرەندى. كوكتەمگى كوشى-قوندا, سالقىن سامال ەسكەن ساتتە كەيدە اناسى ونى جۇمساق جۇننەن جاسالعان قومعا وتىرعىزىپ, كەڭ دالا مەن بيىك تاۋلاردى كورسەتتى».
وسىدان كەيىن جازبا اۆتورى مانشۇك مامەتوۆانىڭ بالا كەزىندە كوزى جايناپ, تۇنگى وتتىڭ ساۋلەسىندە اجەسىنەن التى ايلىق جولدى التى قارعىپ وتەتىن اڭىز تۇلپارلار تۋرالى ەرتەگى تىڭداعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. مانشۇكتىڭ ءوزى ءالسىز كورىنگەنىمەن, شىن مانىندە, مىقتى دا دەنى ساۋ بولىپ وسكەنىن, مەكتەپتى ءتامامداپ, مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەنىن, كەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا جۇمىس ىستەگەنىن جازادى. ءتىپتى ونىڭ سوعىس دالاسىنا قالاي اتتانعانى, سول ساتتەگى كوڭىل كۇيىنىڭ قالاي بولعانىن وقىرماندارعا تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى.
«مانشۇك مايدانعا ءوز ەركىمەن بارۋعا سۇراندى. سوعىسقا بارا جاتقاندا, ءتىپتى سول مايدانعا بەت العان ادامداردىڭ جۇزىنەن ول جاعدايدىڭ قانشالىق اۋىر ەكەنىن, جۇرەكتەردى ەزگەن قايعىنى, كوزدەردەگى ۇرەيدى كوردى. ءسويتىپ, مانشۇك اقىرى مايدان دالاسىنا جەتتى. ول ءبىرىنشى رەت شايقاستىڭ قالاي بولاتىنىن سەزىندى. اينالاداعى سانسىز سناريادتىڭ داۋسى, قاپىلىستا قازا تاپقان جاندى كوردى. ول جاياۋ اسكەر بولىمشەسىنە سانيتار رەتىندە جىبەرىلدى. بىراق ونىڭ ارمانى پۋلەمەتشى بولۋ ەدى. مانشۇك ۇرىس دالاسىنا تەز بەيىمدەلدى. جانى نازىك قىز بولسا دا, ول قاتالدىققا توزە ءبىلدى. جارالىلاردى تاسىپ, دامىلسىز ەڭبەك ەتكەندىكتەن, جاۋىنگەرلەر ونى جاقسى كورەتىن.
– مەن پۋلەمەتشى بولعىم كەلەدى, – دەدى ول بىردە. – ماعان ۇيرەتىڭىز.
مانشۇك پۋلەمەتتى قالاي قولدانۋ كەرەگىن تەز مەڭگەردى. كوزىن جۇمىپ الىپ, وق-ءدارى سالاتىن لەنتانى اۋىستىرۋعا جاتتىقتى. كوپ وتپەي ونىڭ ارمانى ورىندالىپ, مانشۇك پۋلەمەتشى اتاندى. 1943 جىلدىڭ كۇزى. مانشۇك كالينين مايدانىندا شايقاسقا قاتىستى. ول قارۋىن قولىنان تاستاماي, ءوز ءتارتىبى بويىنشا قولدانىپ, مايدان دالاسىنداعى ءومىرىن جالعاستىرا بەردى.
مانشۇك ءاردايىم جيناقى جۇرەتىن, ونىڭ شىدامدىلىعى مەن مايدانداعى قيىندىقتاردى ەڭسەرە ءبىلۋ قابىلەتى جولداستارىن ءتانتى ەتەتىن. مەكتەپتە قالاي العىر بولسا, مايدان دالاسىندا دا مانشۇك ءبارىنىڭ جاقسى كورەتىن سەرىگىنە اينالدى. ونىڭ جايدارى كۇلكىسى, وتكىر قالجىڭدارى مەن جىلى سوزدەرى سولداتتاردىڭ ۇرىس دالاسىنداعى ومىرىنە جىلىلىق پەن ءۇمىت سىيلايتىن.
كەيدە مايدان دالاسىنداعى ۇزىلىستە ساربازدار مانشۇكتىڭ ماڭىنا جينالاتىن. ول سەرىكتەرىنە الىستاعى كەڭ دالانى, بيىك تاۋلاردىڭ تازا اۋاسىن, الماتىنىڭ كوركەم تابيعاتىن ەسكە تۇسىرەتىن اڭگىمەلەر ايتىپ بەرەتىن. سوعىستا كەيدە ادامدار ءولىم تۋرالى ءجيى ويلاپ, ونىڭ شىن ماعىناسىن سەزىنە باستايدى. مانشۇك تە وسىنداي ساتتەردە اۋىر ويلارعا بەرىلەتىن. ول بىردە سەرىكتەرىنە:
– قازاق اڭىزىن تىڭداعىلارىڭىز كەلە مە؟ – دەگەن ۇسىنىس ايتادى. – سەندەرگە اجالدان قاشقان قورقىت جايىنداعى اڭىزدى ايتىپ بەرەيىن».
ءارى قاراي مانشۇك مايدان دالاسىندا تۇگەل تۇركىنىڭ بيىك تۇلعاسى, ولىمنەن قاشقان قورقىت تۋرالى اڭىزدى قاسىنداعىلارعا ايتىپ بەرىپ, ولاردىڭ ولىمنەن ەش قورىقپاي, كەرىسىنشە كۇش ۇستىنە كۇش قوسۋىنا شابىت بەرگەنى ايتىلادى. قايدا بارسا دا, تەك ءولىمدى, اعاشتىڭ قۋراعانىن, ءشوپتىڭ سولعانىن كورسە دە, العى كۇننەن ءۇمىت ۇزبەگەن قورقىتتى وزدەرىنە ۇلگى ەتۋگە شاقىرعان مانشۇك تۋرالى بۇنداي دەرەك بۇرىن جاريا بولدى ما, جوق پا, ول جاعى بەيمالىم. بىراق ونىڭ ءار ىسىنەن ەرلىك پەن رۋحتىڭ, شابىت پەن جىگەردىڭ ءيسى اڭقىپ تۇراتىنىن تاريح جاقسى بىلەدى.
«سونىمەن – دەدى مانشۇك, – قورقىت تەك ءوزىن ويلاسا, ءولىم ونى جەڭەر ەدى. بىراق ول بارلىق ادامزات تۋرالى ويلاندى. سول ءۇشىن دە ول ولىمنەن ۇستەم ءتۇستى. ەندەشە, ءبىز دە ءوز حالقىمىز ءۇشىن كۇرەسە بەرەمىز.
مانشۇكتىڭ جالىندى ءسوزى عانا ەمەس, ءىس-ارەكەتى دە باسقالارعا ۇلگى بولا الدى. ول ءبىرىنشى شايقاستا-اق نەمىس شەبىنە اتوي سالىپ, قارسى كەلگەن ءبىر تالاي جاۋدى ءاپ-ساتتە جەر جاستاندىردى. بۇل ەرلىگىنە بارلىق جاۋىنگەر العىس ءبىلدىردى. سول ءبىر تاڭ سۋىق اتتى. كول ۇستىندە قالىڭ تۇمان جاتتى. ۇرىس قىزۋ كۇيدە. نەمىستەر ءاربىر بۇتاعا, توبەشىككە جابىسىپ العانداي, بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتا-قايتا شاپشاڭ قارسىلىق كورسەتتى. بىراق مانشۇكتىڭ پۋلەمەتى ۇنەمى ولاردى شەگىندىرىپ وتىردى. تۇنىمەن ۇيىقتاماعان مانشۇك قاتتى شارشاعان ەدى. بىراق ونىڭ ويىن «تۇتقىنعا تۇسسەك, نە بولامىز؟» دەگەن جالعىز سۇراق مازالادى. بىراق ول ەشقاشان بەرىلمەيتىنىن ءبىلدى. سول ساتتە ول جەرگە ەتپەتتەي جاتا قالدى, كەنەت بىرەۋدىڭ ءجۇرىپ كەلە جاتقانىن اڭعاردى. بۇل نەمىس وفيتسەرى ەدى. مانشۇك وعان وق اتتى. بىراق تىم كەش بولدى. نەمىس وفيتسەرى مانشۇكتى كورىپ ۇلگەردى. ول دا وق جاۋدىردى. قارسىلاسقان ەكى تاراپ ءبىر-ءبىرىن جارالادى. مانشۇك قايتادان پۋلەمەتكە جارماستى.
شايقاس تۇسكە دەيىن جالعاستى. جاراقاتتانعانىنا قاراماستان, مانشۇك پۋلەمەتىن قولىنان تاستامادى. ول سوڭعى كۇشىن سارپ ەتىپ, جاۋعا وق جاۋدىردى. تاڭعى تۇمان مەن جاسىل دالا قانعا بويالدى. نەمىستەر كەرى شەگىندى. سەرىكتەرى جاسىل ءشوپتىڭ اراسىنان مانشۇكتىڭ دەنەسىن تاپتى. ول مايداندا كوز جۇمعان ەدى. بىراق ونىڭ جۇزىنەن تەك سابىرلىلىق پەن باتىرلىق كورىنىپ تۇردى. ەگەر جولىڭىز ءتۇسىپ, نەۆەل ەلدى مەكەنىنە بارساڭىز, سول جەردە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى كوشە بار ەكەنىن بىلەسىز».
جازبا وسىلاي اياقتالادى. بۇل جازباداعى باتىر قىز مانشۇكتىڭ مايدان دالاسىندا قورقىتتىڭ اڭىزىن ايتىپ, اينالاسىنا رۋح بەرۋى ونىڭ قانداي قايسار دا جىگەرلى ەكەنىن بىلدىرەدى.
