اكەمىزدىڭ زامانداسى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى مۇحتار ايداربەكوۆتىڭ ءبىر ەستەلىگىندە: «مەن سەرىكباي اعامىزبەن 1933 جىلدان باستاپ, 1940 جىلعا دەيىن اۋىلدا 7 جىلداي ءبىر مەكتەپتە, ءبىر سىنىپتا, ءبىر پارتادا وتىرىپ وقىدىق. ول اسىرەسە ماتەماتيكا ساباعىنا جۇيرىك وزات وقۋشى, قوعامدىق ۇيىمدارعا بەلسەنە قاتىساتىن, تيردە مىلتىق اتۋدان وتە مەرگەن بولاتىن. ەندى جۇمىس ىستەي باستاعان شاعىندا سوعىس باستالدى دا, 1941 جىلى جەلتوقساندا ءبىزدىڭ «لەنين جولى» ۇجىمشارىنان 11 جىگىت, اۋدان بويىنشا 76 ازامات وتاندى قورعاۋعا اتتاندى», دەپ باياندايدى.
سوعىستى ءوز كوزىمەن كورىپ, وت كەشكەن مايدانگەرگە كوركەم فيلمدەردەگى وقيعالاردى كورۋ وتە قيىن. سودان بولار, اكەم سوعىستاعى وقيعالاردى ەسكە الىپ, كوپ ءسوز قوزعاي بەرمەيتىن. سوعىس تۋرالى كينولاردى قاراماۋعا تىرىساتىن, اۋىر كۇرسىنىپ, سىرتقا شىعىپ كەتەتىن. اكەمنىڭ بالا-شاعاسىنا سونداي زۇلماتتى ايتىپ, جۇرەكتەرىنە جارا سالعىسى كەلمەگەنىن كەيىننەن تۇسىندىك.
جىل سايىن 9 مامىردا بالا-شاعامىزبەن قاراشاڭىراققا جينالىپ, اكەمىزدى قۇتتىقتاپ, باسقوسۋ وتكىزەتىنبىز. بۇل قالىپتاسقان وتباسىلىق ءداستۇرىمىز ەدى. سونداي كەزدەسۋدە ول كوڭىل كۇيىمىزگە قاراپ, باسقوسۋدىڭ نىشانى رەتىندە مايدان تاقىرىبىن ەسكە الۋ قيىن بولسا دا, وقتىن-وقتىن سوعىستاعى ەستەلىكتەردى اڭگىمەلەيتىن.
بىردە اۋىلدان الماتىعا بارا جاتقانىمىزدا اكەم جولدان بۇرىلىپ, اسكەري ءومىرىنىڭ مەكتەبى بولعان جەرگە توقتاۋىمدى سۇرادى. كولىكتى سولاي قاراي بۇردىم. سول ساپاردا ول العاشقى اسكەري دايارلىقتان وتكەن ساتتەرىن, ودان مايدانداعى سۇراپىل سوعىستى ەسكە ءتۇسىرىپ ەدى.
«العاشىندا ءبىز اتتى اسكەر پولكىندە دايىندالدىق. كەيىن ءبارىمىزدى تۇگەل قارۋ-جاراق ىسىنە بەيىمدەي باستادى. بىزگە «سوعىس قۇرالى» اتالاتىن ءارتۇرلى كاليبرلى زەڭبىرەك, زەنيت, مينومەت, پۋلەمەت سياقتى قارۋلاردى قولدانۋدى ۇيرەتتى. دايارلىق بىتكەن سوڭ مەنى مەحانيكالىق اتقىشتار پولكىنىڭ بارلاۋشى زەڭبىرەكشىلەر-باتارەياسىنىڭ كومانديرلىگىنە تاعايىندادى. سودان ءبىز ستالينگراد شايقاسىندا قازاقستاندىق 73-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ, بىردەن سوعىس الاڭىنا كىرىپ كەتتىك. ستالينگراد تۇبىندەگى سوعىس وتە اۋىر جانە سۇراپىل بولدى. تاڭەرتەڭ كەلىپ تۇسكەن ءبىر ەشەلون ادامنىڭ كوپشىلىگى العى شەپتەن ورالمايتىن. كۇنى بويى توقتاۋسىز وڭدى-سولدى بوراعان وقتان ەسەڭگىرەگەن جاۋىنگەردىڭ ەلەسى مەن جەر قۇشقان قىرشىن جاستىڭ قانعا ورانعان سۇيەكتەرىنەن جەر باسىپ جۇرە المايتىنبىز».
سول جانتۇرشىگەرلىك سۇراپىل كۇندەردى ەسكە الۋ, ول تۋرالى ايتىپ بەرۋ بارلىق مايدانگەر ءۇشىن اۋىر ەدى. بىراق ءبىزدىڭ سوعىس تۋرالى بىلگىمىز, سۇراعىمىز كەلەتىنىن كوزىمىزدەن تانىپ, جانعا باتسا دا ءبىرشاما باياندايتىن. دەگەنمەن سول ەستەلىكتەر – بۇگىندە اكەلەرىمىزدىڭ ەرلىگىن كورسەتەتىن شىنايى تاريحي وقيعالار. وسىنداي ەستەلىكتەر ءاربىر شاڭىراقتا ايتىلۋى كەرەك دەپ سانايمىز.
ستالينگراد, كۋرسك شايقاسىندا جانە باسقا دا مايدانداردا قازاقستاندىق قۇرامالار مەن بولىمدەر ەرلىك كورسەتتى. بالتىق تەڭىزى بويىنداعى رەسپۋبليكالاردى, ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانى, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىن ازات ەتۋگە, بەرلين وپەراتسياسىن جۇزەگە اسىرۋعا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتىسقانى تاريحتان بەلگىلى. اكەم دە فاشيستىك گەرمانيادان قانشاما ەلدى ازات ەتۋگە قاتىسقان. ومىراۋىنا جيىرمادان اسا ناگرادا ىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە قىزىل جۇلدىز, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «داڭق» وردەندەرى, «ەرلىگى ءۇشىن», «ستالينگراد قورعانى ءۇشىن», «پراگانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەلورۋسسيانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارى جانە ت.ب. بار.
اكەمنىڭ اسكەري شەكپەنى مەن اسكەري قۇتىسى – بۇگىنگى ۇرپاعىمىز ءۇشىن اتادان قالعان باعا جەتپەس جادىگەر. اتالارىنىڭ ەرلىگىن ەسىندە ماڭگى ساقتاسىن دەپ ءۇيىمنىڭ تورىنەن اكە ەرلىگىنە ارنالعان ەستەلىك بۇرىشىن جاسادىق. وعان سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن العان قۇجاتتارىن, ەسكىرگەن سۋرەتتەرىن, جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى ءۇشىن كومانديردەن العان العىس حاتتارىن, ماراپاتتاردىڭ كۋالىكتەرىن قويدىق. مىنا سۋرەت – سول جادىگەرلەردىڭ ءبىرى.
اكەم 1947 جىلى ەلگە امان-ەسەن ورالىپ, ءوزى تۋىپ وسكەن ءوڭىردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەيبىت ومىرگە قايتا بەيىمدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە بەلسەنە ارالاستى. سوعىس جىلدارى تۇرالاپ قالعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە قوسقان ەڭبەگى ەلگە ايان. سول كەزدەگى ءمىرزاشول وڭىرىندە جاڭادان قۇرىلعانداردىڭ ىشىندە اكەم ىرگەتاسىن قالاعان بۇرىنعى كيەۆ (قازىرگى ماقتاارال) اۋدانىنا قاراستى كيروۆ اتىنداعى ءجۇزىم كەڭشارى دا بولدى. كەڭشاردىڭ قۇرىلۋىنان باستاپ, ونىڭ جەكەلەنۋىنە دەيىنگى ارالىقتا 58 جىلداي پارتيا جانە جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, كەڭشار ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاعى باسقا باسشىلىق قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. سول كەزدەگى جوسپارلانعان يگى باستامالارىنىڭ الدىڭعى شەبىندە بولىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقان الدىڭعى قاتارلى كەڭشار رەتىندە كسرو-نىڭ قۇرمەت ديپلومدارىمەن بىرنەشە مارتە ماراپاتتالدى. اسىرەسە اكەمنىڭ باسشىلىعىمەن شاردارا وڭىرىنە ەگىلگەن سەكسەۋىلدەردىڭ جايقالىپ وسكەنىن كوزىمىزبەن كوردىك, ماقتان تۇتتىق. وكىنىشتىسى, سول سەكسەۋىل ورمانىنىڭ بەيبىت زاماندا ورتكە شالدىعىپ, وتقا كەتكەنى قىنجىلتادى.
وتباسىمىز تۋرالى ايتار بولساق, اكەمىز پالزينا ابساليەۆامەن شاڭىراق كوتەرىپ, وتاۋ قۇرىپ, بەس بالانى تاربيەلەپ جەتكىزدى. اپكەم ك ۇلىمشە دارىگەرلىكتى ءبىتىرىپ, تالاي جىل مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, الماتىداعى ناركولوگيالىق ديسپانسەردىڭ جەتەكشىسى بولعان, ءوز ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, شەبەرى ەدى. ۇلكەن اعام ستالبەك 40 جىلدان اسا حيرۋرگ بولىپ ەڭبەك ەتتى. جاناسبەك اعام الماتىدا كاسىپكەر. ودان كەيىنگى مەن ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت اتقارىپ, زەينەت جاسىنا شىقسام دا قارجىلىق مونيتورينگ اكادەمياسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن. اۋىلداعى قاراشاڭىراق – اتا-انامىزدىڭ كەنجەسى بەردىعاليدىڭ ەنشىسىندە.
سوعىستا تالاي ۇلتتارمەن يىق تىرەسىپ, جاۋدى بىرلەسە جەڭگەن اكەمىز كوزى تىرىسىندە اعايىن-تۋىس, دوس-جاران, جالپى جۇرتشىلىققا ەرەكشە قايىرىمدىلىقپەن قارايتىن ەل اقساقالى رەتىندە قۇرمەت, بەدەلگە يە بولدى. ول 2000 جىلى جەڭىستىڭ 55 جىلدىق مەرەيلى تويىنا قاتىسىپ, سول مامىر ايىنىڭ اياعىندا دۇنيەدەن ءوتتى. 2001 جىلدان بەرى اكەمىزدىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا ەلدە وتكىزەتىن ءىس-شارالار شەڭبەرىندە فۋتبولدان رەسپۋبليكالىق جارىس ۇيىمداستىرامىز. بۇل – اۋلەتىمىزدىڭ ءداستۇرى. بۇگىندە اۋىلىمىزداعى ءبىر كوشە جانە ستاديون ورنالاسقان جەمىس ساياباعى – سەرىكباي مەرزادينوۆ اتىندا. تۇرعان ۇيىنە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. بەيبىت كۇنگە جەتكىزگەن وسى اياۋلى اتا-انامىزدان تاراعان ۇلكەن اۋلەت ولاردى ماڭگى ەسىندە ساقتايدى ءارى اكەمىزدىڭ ەرلىگىن ماقتانىشپەن ەسكە الادى.
جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى – ەرلىكتى دارىپتەۋ, بىرلىكتى نىعايتۋ, بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن ءتۇسىنۋ مەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ءمانى وتە زور تاعىلىم.
ەرعالي مەرزادينوۆ,
ادىلەت گەنەرال-لەيتەنانتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
