سۋرەتتى تۇسىرگەن – ۆالەري بۋگاەۆ
ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن سۋ ارتەرياسىنىڭ بويىن مول ىرىزدىق كۇتىپ تۇر. وزەن جايىلمالارىن تىرشىلىك نارىنە قانىقتىرۋ ماقساتىندا قولعا الىناتىن جىل سايىنعى سۋ بوساتۋ ناۋقانى كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 16 ساۋىردە باستالعان نەگىزگى كەزەڭ – سەكۋندىنا 3500 تەكشە مەتر سۋ اعىزۋ وزەن دەڭگەيىن ايتارلىقتاي ارتتىرىپ, بۇگىندە جايىلمالارعا لەك-لەگىمەن جوڭكىلىپ جاتىر.
– كوكتەمگى سۋ بوساتۋ جالپى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. العاشقى دايىندىق كەزەڭى 9-13 ساۋىردە ءجۇردى. بۇل ارالىقتا ماماندار سۋقويمالارىنىڭ شليۋزىنەن سۋدى بىرتىندەپ ارتتىرا بەرەدى. وزەن بويىنداعى كەيبىر جەرلەردە مۇز كەپتەلىسىن بولدىرماۋ ءارى ىقتيمال سۋ باسۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا سۋ كولەمىن بىرتىندەپ كوتەرەتىن ارنايى كەستەگە سۇيەنەمىز. ودان سوڭ 14-30 ءساۋىر ارالىعى – نەگىزگى كەزەڭ. مۇندا بوساتىلاتىن سۋ ماكسيمالدى دەڭگەيگە – سەكۋندىنا 3500 تەكشە مەترگە جەتكىزىلەدى. سۋ بوساتۋدىڭ يادرولىق كەزەڭى 8 تاۋلىككە ەمەس, 11 تاۋلىككە ۇلاسىپ وتىر. بۇل جايىلمالارعا شىعاتىن سۋدىڭ كولەمىن ەسەلەي تۇسەتىنى انىق. شليۋزدەردەن جىبەرىلگەن سۋ پاۆلودار اۋماعىنا شامامەن 5-7 كۇندە جەتەتىنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا وزەن دەڭگەيى ءالى دە كوتەرىلەدى. سۋ جىبەرۋدىڭ سوڭعى كەزەڭىندە كولەم ازايا بەرەدى. ءداستۇرلى تابيعات قورعاۋ شاراسى شامامەن 1-5 مامىر ارالىعىندا اياقتالادى, – دەپ ءتۇسىندىردى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆ.
سۋ بوساتۋعا ەرتىستىڭ وڭ بۇيىرىندەگى اسا ءىرى سۋقويماسى – بۇقتىرما, ءۇلبى, وبا, كۇرشىم, باسقا دا وزەندەر وڭ اسەر ەتەدى. بۇيىرلىك اعىندار مول بولسا, سۋدىڭ اعىنى دا ەسەلەنىپ, ەرتىس بويىندا ۇلكەن تولقىندار تۋىنا سەبەپ بولادى. بيىل بۇل وزەن-سۋلاردىڭ ىلعالدى مول جيناۋىنا بايلانىستى تابيعات قورعاۋ شاراسى ويداعىداي ءوتىپ جاتىر. جالپى, ەرتىس وزەنىنىڭ پاۆلودار وڭىرىندەگى جايىلمالارىنىڭ جالپى اۋماعى 377 مىڭ گەكتاردان اسادى. سۋ وزەننىڭ سول جاعىنداعى جايىلماعا كوبىرەك شىعىپ, ەنى 12 شاقىرىمعا دەيىن بارادى. جايىلمالار اققۋلى, ماي, پاۆلودار, اقتوعاي, تەرەڭكول, جەلەزين, ەرتىس اۋداندارى مەن اقسۋ, پاۆلودار قالالارىنىڭ اۋماقتارىندا ورنالاسقان.
– الدىن الا بولجامىمىز بويىنشا, سۋ ەرتىس جايىلمالارىنىڭ 90%-عا جۋىعىن باسۋى ىقتيمال. ەڭ از دەگەندە 80%-دان اساتىن بولادى. وزەندەگى بالانستى, اسىرەسە جاز بەن كۇزدە كەمەلەردىڭ ناۆيگاتسيالىق كەزەڭىن قولداۋ ماقساتىندا ەرتىسكە سۋ جىبەرۋ الداعى ۋاقىتتا از كولەمدە (سەكۋندىنا 650 تەكشە مەتر) جالعاسا بەرەتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سۋ بوساتۋدىڭ تەرىس جاعى دا بار, ول – بۇقتىرما, ءشۇلبى, وسكەمەن گەس-تەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ۋاقىتشا ازاياتىندىعى. قويمالاردا سۋدىڭ دەڭگەيى تۇسەتىندىگىنە بايلانىستى ۋاقىتشا تەجەلىس بولادى. بىراق بۇل تۇتاس ەنەرگيالىق جۇيەگە اسەر ەتپەيدى, – دەيدى ە.قامباروۆ.
ايتا كەتەلىك, بىلتىر سەمەيدەگى كوپىر قۇرىلىسىنا بايلانىستى ەرتىسكە اعىزىلىپ جاتقان سۋدىڭ قارقىنى باسەڭدەپ قالعان ەدى. بيىل بارلىق جۇمىس كەستەگە سايكەس ءوتىپ جاتىر. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بوساتىلاتىن سۋدىڭ كولەمى 7 ملرد تەكشە مەتردەن كەم بولمايتىنىن ايتادى.
پاۆلودار وبلىسى
