1941 جىلى كۇللى كەڭەس وداعى قۇرامىنا كىرەتىن ەلدەردى ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇل وقيعا كەنەتتەن باستالعان-دى. بارلىق اسكەر اياعىنان تىك تۇردى. قارۋ ۇستاپ, مايدانعا جارايتىن ۇل-قىزدار اپىل-عۇپىل ساپقا قوسىلدى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقتىڭ مىقتى قىز-جىگىتتەرى دە كوپ بولاتىن. بۇگىن ءبىز سونداي جانداردىڭ ءبىرى كۇنبولات سەيىت ۇلى جايلى ءسوز قوزعايمىز.
كۇنبولات سەيىت ۇلى سەگىز جاسىندا اكە-شەشەسىنەن جەتىم قالعان. ءبىراز ۋاقىت جاماعايىندارىنىڭ قولىندا بولعان ول كەيىن «تۇركسيبتە» جۇمىسشى بولىپ ىستەيدى. سول ءبىر جىلدارى وعان «تۇركسيبكە» جۇمىسشى بولىپ جۇمىسقا تۇرۋ قيىنعا سوققان. بىراق جەتىم بالا تاباندىلىق تانىتادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ سىرتانوۆ دەگەن باستىقتىڭ مەيىرىمى اۋادى. اۋەلدە ونى سۋعا جۇمساپ, توپىراق تاسىتىپ شارۋاعا بەيىمدەيدى. بىرتە-بىرتە جۇمىس ءتۇرى دە, اۋقىمى دا ۇلعايا بەرگەن. سوندا ءجۇرىپ قارا تانيدى. كولحوز مۇشەلىگىنە كىرەدى. بريگادير, فەرما باستىعى, كولحوز باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى الۋان اتاۋلى, ءارى قيلى مىندەت جۇكتەيتىن جۇمىستار اتقاردى. 1940 جىلى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتى. 1941 جىلى 13 شىلدەدە قازاقستاندا گەنەرال پانفيلوۆتىڭ ديۆيزياسى جاساقتالعاندا سول ديۆيزيانىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى بولىپ قابىلداندى.
ول ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بەل ورتاسىندا بولدى. وسىلايشا, وتان ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ قان كەشتى. وت پەن وقتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ, ءولىم اۋزىنان امان قالدى. سوعان قاراماستان پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرى رەتىندە, اتى اڭىزعا اينالعان گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ باتالونىندا ءجۇرىپ جاۋمەن شايقاستى.
داڭقتى باتىردىڭ باسشىلىعىمەن تالاي مارتە جاۋ قۇرساۋىن بۇزىپ ءوتتى. تالاي رەت قورشاۋدا قالدى. جەڭگەن, شەگىنگەن ساتتەرى دە بولدى. ول ماسكەۋ تۇبىندەگى ۆولوكولامسك كۇرە جولىنداعى مايدان شەبىندە العان جاراقاتىنا بايلانىستى دارىگەرلەردىڭ شەشىمىمەن ەلگە ەرتە قايتادى. ءبىر اسكەري قۇرامدا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن باۋىرى جانبولات سەيىت ۇلى جارالى اعاسىن گوسپيتالعا ءوزى شىعارىپ سالادى. سول كۇنى كۇنبولات پەن جانبولات ءبىر-ءبىرىن اقتىق رەت كورگەن ەدى. كۇنەكەڭ ءبىر باۋىرىن مايدان دالاسىندا جوعالتسا, ەندى ءبىر باۋىرى سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلداردىڭ بىرىندە سىرقاتىنان كوز جۇمدى. ال ءوزى ەلگە كەلە سالا سوعىستان قاجىعان قاۋىمعا قولعابىس ەتەدى. كەڭشاردىڭ جۇمىسىن اتقارادى. بولاشاق جارى كۇلجانمەن شاڭىراق كوتەرەدى. تاريح بەتتەرىن اقتارىپ وتىرساق, سول ساتتەر جايلى 1975 جىلى جازۋشى جۇمات تىلەپوۆ جازعان ەكەن. سول جىلدارى قالامگەرگە ارداگەر كۇنبولات سەيىت ۇلى پىكىر بىلدىرگەن ەكەن.
«سول سوعىستىڭ سوڭعى وعىنىڭ اتىلعانىنا, اقىرعى بومباسىنىڭ ءدۇمپۋىنىڭ تىنعانىنا وتىز جىل بولدى. دۇنيە سودان بەرى تىنىشتىق ءومىردىڭ وتىز قىسى مەن وتىز كوكتەمىن قارسى الدى. قىس قىستىعىن ىستەپ, شارۋانىڭ ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىعا قويايىن دەگەندەي قىسا كەلەدى. ال كوكتەم, ارينە, جايدارلى. بىراق مەن جىل ماۋسىمىنىڭ ەڭ قاتاڭ مەزگىلى قىستىڭ وزىنە دە شۇكىرشىلىك ەتىپ, سۇيسىنە قاراۋعا تىرىسامىن. ويتكەنى, قىستىڭ قاتاڭدىعى, بۇل قورقىنىشتى ەمەس. تەك, دۇنيە امان بولىپ, كەشەگىدەي دۇلەيدەن تىس بولسا دەپ تىلەيمىن», دەگەن ەدى جارالى جىلدار جايلى ءسوز ەتكەن مايدانگەر كۇنبولات سەيىتوۆ.
قۇدايعا شۇكىر كۇنبولات اقساقال سيپاتتاعان مامىراجاي جىلدار, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان بەيبىت كەزدەر ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتىر. سول كۇندەردىڭ كوبىنە كۇنبولات قاريانىڭ ءوزى دە كۋا بولدى. 10 جىلداي قوي باقتى. قوعامعا پايداسىن ءسىڭىردى. ەڭبەكتەن قاشپادى. ءتىپتى وبلىس كولەمىنە, رەسپۋبليكاعا ايگىلى شوپان دارەجەسىنە جەتىپتى. ونىڭ ومىراۋىنا لەنين وردەنى مەن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى ءىلىندى. سوناۋ موسكۆا تۇبىندەگى ايقاستا كورسەتكەن ەرلىگى ەسكەرىلىپ «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ناگرادتالدى, 1970 جىلى ۆ. ي. لەنيننىڭ تۋعانىنا 100 تولۋىنا وراي مەرەكەلىك مەدالمەن, بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىق جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ التىن مەدالىمەن ناگرادتالعان. سونىمەن قاتار ول اۋداندىق سوۆەتتىك دەپۋتاتى, سوۆحوز پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانعان. بۇل ونىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتادا بەلسەندى قىزمەت ەتكەنىن ايعاقتايدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىز بىلەتىن بەلگىلى مالىمەتتەر عانا. ال ونىڭ بولمىس-بىتىمىنە بويلاي المايتىنىمىز وكىنىشتى-اق. بىراق ونىڭ زامانداستارى جازىپ كەتكەن جازبالارعا كوز سالساق, كەيىپكەرىمىزدىڭ جانى جايساڭ جان بولعانىن باعامداۋ قيىن ەمەس.
«اعا شوپان كۇنبولات سەيىتوۆ ءوز جەتىستىكتەرى تۋرالى سويلەپ كەتۋگە تىم ساراڭ. ويتكەنى, ول جاراتىلىسىنان بارىنشا قاراپايىم, بارىنشا كىشىپەيىل جان. تىپتەن, جىر قىلىپ ايتسا تاۋسىلمايتىن مالدىڭ كۇتىمى, جايىلىمى تۋرالى جايلاردىڭ ءوزى وعان جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي بىلەتىن سەكىلدى بولىپ كورىنەدى», دەپ بايانداپتى ءبىر كەزدەرى پروفەسسور جۇمات تىلەپوۆ.
سەيىت اقساقالدان قالعان جالعىز تۇياق كۇنبولاتتان توعىز بالا تارادى. بۇگىندە ولار ەلىمىزدىڭ ءار جەرىندە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ءبارى دە ءبىر-ءبىر ءۇيدىڭ تىرەگى. سولاردىڭ ءبىرى – اسكەري جۋرناليستيكا سالاسىندا جۇرگەن دارىن سەيىتوۆ. دارىن – كۇنبولات اقساقالدىڭ ۇلى بەرىكجاننىڭ بالاسى. مايدانگەردىڭ نەمەرەسى ۇزاق جىلدان بەرى اسكەري سالانىڭ جاڭالىقتارى مەن قىزىقتارى جايلى قالام تەربەپ ءجۇر.
ء«الى ەسىمدە 9 مامىر مەرەكەسى كەلگەندە كۇنبولات اتامىزدىڭ باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتايتىنبىز. ويتكەنى, ءدال وسى كۇن اتامىزدىڭ تۋعان كۇنى بولاتىن. سوندىقتان بۇل داتا ءبىز ءۇشىن ەكى ەسەلەنگەن مەرەكە بولاتىن. بۇل بارا-بارا جاقسى داستۇرگە اينالدى. سەيىت اۋلەتى وسى كۇنى جەڭىس مەرەكەسىمەن قاتار, اتامىزدى, باسقا دا ارداگەرلەردى ەسكە الىپ قۇدايى تاماق تاراتاتىن. اعايىن-تۋىس, كورشى-قولاڭ جانە اتامىزدىڭ كوزىن كورگەن اقساقالدار جينالاتىن. بارلىعى اتامىزدى اتاقتى شوپان, تالعار اۋدانى فرۋنزە كەڭشارىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ ەسكە الاتىن. ونىڭ سوعىس كەزىندەگى وقيعالارى تۋرالى ەشكىم بىلە بەرمەيتىن. زامان سولاي بولدى ما, اتامىز كوزى تىرىسىندە ءوزىنىڭ مايدانداعى وقيعالارى تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيتىن كورىنەتىن. تەك اتاقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلىن قاتتى قۇرمەتتەگەنى تۋرالى اجەمىز كۇلجان مەدەربەكقىزىنان ەستىپ-ءبىلىپ جۇرەتىنبىز. اجەمنىڭ ايتۋىنشا, كۇنبولات اتامىز ساماۋرىن قايناتىپ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جەرتولەدە ورنالاسقان كابينەتىنە كىرگىزىپ بەرەتىن. كەيدە بومبانىڭ جارىلىسىنان جورتولەنىڭ ءىشى شايقالىپ, توپىراعى ءتۇسىپ جاتاتىن. ەر باۋكەڭ اسىقپاي ءشايىن ءىشىپ وتىرادى ەكەن. سودان كەيىن اقبوز اتىنا وتىرىپ, شابۋىلداۋعا شىعادى. وقتار بۇرشاقشا جاۋىپ جاتاتىن, باتىر اتقا وتىرىپ شاپقاندا ءبىر وق دارىمايتىن قاسيەتكە يە بولىپتى. اتامىزدىڭ وزىنە كەلەر بولساق, ۇرىستاردىڭ بىرىندە نەمىستىڭ وفيتسەرى اتامىزعا تاپانشامەن وق اتىپتى. وق ونىڭ شىنتاعىنا ءتيىپتى. ءوزى جەتىم قالعان اتامىزعا قۇدايدىڭ ءوزى قاراسقان بولسا كەرەك. سول جاراقاتىمەن مايداننان بوساتىلىپ ەلگە ورالدى. تالعار اۋدانى بىرلىك اۋىلىندا باسشىلىق قىزمەت اتقاردى. توعىز پەرزەنتى ومىرگە كەلدى. ولاردان تاراعان جيىرماعا جۋىق نەمەرەسى, وتىزدان اسا شوبەرەسى مەن شوپشەكتەرى بار», دەيدى باتىردىڭ نەمەرەسى ۇلتتىق ۇلان وفيتسەرى دارىن سەيىتوۆ.
بيىل بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى ورتاق جەڭىسىنە 78 جىل تولىپ وتىر. قاسىرەتتى جىلدار كەزىندە ەل جادىندا قالعان وقيعالار, ەرلەرىمىز جاساعان ەرلىك بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بوي تۇزەپ, ساباق الاتىن مىسالىنا اينالدى. 1941-1945 جىلدارى جان اياماي جاۋعا قارسى تۇرعان باتىرلار ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى. ولار جەڭىس تۋىن تىگۋگە, بەيبىت ءومىر ورناتۋعا ۇمتىلدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز كۇنبولات سەيىت ۇلى دا جەڭىس كۇنىن جاقىنداتقان جاۋىنگەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالدى.
جانبولات كەنجەعۇل, جۋرناليست
