قازاق تاريحىنداعى قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالاردى كوستيا اعاي از بىلمەيدى. تاريحتى تانىپ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن مەنتاليتەتىن يگەرگەنى جاقسى ادامداردىڭ جانىندا كوپ بولعانىمنىڭ پايداسى دەپ ەسەپتەيدى. ءوزى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كوپ جىل پاۆلودارداعى اۆتوماتتاندىرۋ جانە مەحانيكالاندىرۋ جوبالىق كونسترۋكتورلىق-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا باس كونسترۋكتور بولىپ ەڭبەك ەتكەن.
– ەرلىك جاسايتىن ادامداردى جاقسى كورەمىن. ال قازاقتىڭ تاريحىنا, سونىڭ ىشىندە ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ وتكەنىنە ۇڭىلسەك, قول باستاعان مالايسارى تارحان, جاسىباي, بايان, مويناق سياقتى اتاقتى باتىرلار بولعان. جاۋگەرشىلىك زامانداعى ەرلىك ىستەرىنەن قاناتتانىپ, كەنەسارى حان, مالايسارى باتىر تۋرالى جىرلار جازدىم. بۇل باتىرلىق ءداستۇر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى دا جالعاستى. ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا قازاق ازاماتتارى العى ساپتا قارۋ ۇستاپ, مايدانعا اتتاندى. وكىنىشكە قاراي, سول قايعى-قاسىرەتكە تولى سوعىستاعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگى كوپ ايتىلماي, اشىلماي جاتىر. ءبىراز جىل ارحيۆتە وتىرىپ, 1942 جىلى اقمولا, قاراعاندى, پاۆلودار وڭىرلەرىندەگى كىلەڭ قازاق جىگىتتەرىنەن قۇرالعان «106-ۇلتتىق كاۆالەريا ديۆيزياسى» تۋرالى تىڭ دەرەكتەرگە كەزىكتىم. ول تۋرالى كەڭەستىك ادەبيەتتەردە مۇلدە ايتىلمايدى. بۇل ديۆيزياعا كەيبىر قازاق ازاماتتارى ءوز تۇلپارىمەن قوسىلسا, ەندى بىرىنە اۋىلداستارى جينالىپ ات ساتىپ اپەرگەن. بۇدان اسقان ءپاتريوتيزمنىڭ ۇلگىسى بار ما؟ كەڭەس بيلىگىنىڭ ۇلتتىق ديۆيزيا قۇرۋىنا قازاقتار باتىر حالىقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ەسكەرۋىنەن بولار دەپ شامالايمىن. ەش اسكەري دايىندىقسىز اپارعان 4 مىڭداي ادام حاركوۆ تۇبىندەگى قان مايدانعا قۇر ساپى قىلىشپەن كىرگەن. 4 مىڭ ادامعا 102 ۆينتوۆكا, 1 پۋلەمەت قانا بەرىلەدى. قانقاساپ قىرعىندا قازاق ديۆيزياسى نەمىستەردىڭ تانك ديۆيزياسىنا قارسى تۇرعان. الايدا زامانعا ساي قارۋى جوق, جالاڭ قىلىشپەن شاپقان جاۋىنگەرلەر نەمىستەرگە قايتىپ تۇرا السىن, مايدان دالاسىندا قىناداي قىرىلادى. سول ديۆيزيادان امان قالعانداردىڭ قاراسى قوس قولدىڭ ساۋساق سانىنا دا جەتپەيدى. بۇل – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ەڭ اۋىر تراگەديالاردىڭ ءبىرى, – دەپ كۇيزەلدى كونستانتين ۆاسيلەۆيچ.
زامانىندا ابىلاي حان ءوز قىلىشىن سىيلاعان مويناق باتىردى ءبىراز جىل ناسيحاتتاعان اقىن ونىڭ تۋعان جەرى – ەرتىس اۋدانىنداعى ءبىر اۋىلعا ەسىمىن بەرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن. بىراق اۋىل تۇرعىندارى اقىننىڭ مەسەلىن قايتارىپ, بۇل ويى ىسكە اسپاي قالدى. قازىر ءوزى تۇراتىن پاۆلودارداعى مالايسارى كوشەسى كەزىندە سۋۆوروۆ اتالعان. كونستانتين ۆاسيلەۆيچ جەرگىلىكتى قازاق اقىندارىمەن تىزە قوسىپ, كوشەگە مالايسارى تارحان اتىن بەرۋگە ۇلەس قوستى. 1-يۋجنايا, 2-يۋجنايا, ستەپنايا جانە تاعى باسقا كوشەلەرگە قازاقتىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلگەندە, بۇل ۇسىنىسقا قارسى شىققانداردى سىناپ ءوز تىلىندە ولەڭ دە جازدى. ءار ءسوزى دالەلدى, وتكەنمەن بايلانىستىرىپ ورەتىن ونىڭ جىرلارى كەيبىرەۋلەرگە ۇناماسا دا اقىننىڭ شىن جۇرەگىنەن اقتارىلا شىققان تىلەگى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
ءلۋنيننىڭ ولەڭدەرىندە قازاق جەرىنىڭ تاريحى عانا ەمەس, ۇلىلاردىڭ اماناتى, ۇلت رۋحانياتى, مادەنيەتى مەن بولمىسى سارناپ جاتىر. «بەيبارس», «ۆەليكايا ستەپ ۆوسحودياششەگو سولنتسا», «بوگاتى ۆى ستەپي كازاحسكيە», «دجۋت – كازاحسكي گولودومور», «و كازاحسكوم يازىكە», «سكازكا و كوزى كورپەشە ي بايان سۋلۋ», «اباي», «س.تورايگىروۆۋ پوەتۋ-دەموكراتۋ», «ناۋرىز مەيرامى» جانە ت.ب. ولەڭ-جىرلارى – سونىڭ دالەلى. 2021 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن «جاسا, قازاقستان» ولەڭدەر كىتابىندا دا قازاق جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كۇيى توگىلىپ تۇر. بۇل جيناقتا تانىمال اقىن ايبەك ورالحان كوستيا اعايدىڭ بىرقاتار ولەڭىن انا تىلىمىزگە اۋدارىپ بەرىپ, اقىننىڭ جۇرەك تۇپكىرىندەگى قازاق ۇلتىنا دەگەن ماحابباتىن جەتكىزگەندەي بولعان ەدى.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان ۋاقىتتا ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن اسا قاجەتتى ينستيتۋت بولعانى انىق. سەبەبى ول كەزەڭدە وزگە ۇلت وكىلدەرىن مورالدىق تۇرعىدان تاربيەلەپ, جاس قازاقستان مەملەكەتى ەندى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بولشەگى ەمەس, مۇلدە بولەك, تاۋەلسىز, ازات ەل ەكەنىن ۇعىندىرۋ مىندەتى تۇردى. ول ميسسيانى اسسامبلەيا ادال اتقاردى دەپ ويلايمىن. ەندىگى ماقسات – وزگە ۇلت وكىلدەرى مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ اينالاسىنا توپتاسۋى كەرەك. كوپتەگەن ەلدە دوستارىم, بۇرىنعى كورشىلەرىم, تانىستارىم تۇرادى. ايتۋلارىنشا, گەرمانيادا اركىم ءوزىن نەمىس, فرانتسيادا فرانتسۋزبىن دەپ ەسەپتەيدى. مەن ءوزىمدى قازاق دەپ سانايمىن. بىراق بۇل ۇعىم وتانداستارىمىزدىڭ كوبى ءۇشىن ءالى دە الىس ەكەنىن بايقايمىن. وعان سەبەپ بولاتىن فاكتورلار كوپ. اسسامبلەياداعى ۇلتتىق ورتالىقتار ءوز تىلدەرىن, سالت-داستۇرلەرىن ۇيرەتىپ, ۇلتتىق مەنتاليتەتتەرىن ەگىپ جاتىر. ءبىز قازاق جەرىندە تۇرعاندىقتان مۇنداي ورتالىقتار قازاقتىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, بولمىسىن ۇيرەتسىن, قازاقتىڭ ءتىلىن كۇندەلىكتى تۇرمىستا قاجەتسىنەتىندەي دارەجەدە بالالارىنا مەڭگەرتسىن. كەزىندە مەنىڭ اتا-انام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قازاق جەرىنە كەلگەندە ولاردى قازاقتار باۋىرىنا باسىپ, امان الىپ قالعان. ال مەن سول قاسيەتتى توپىراقتا ءوستىم, جەتىلدىم. ەندەشە, مەن تولىققاندى قازاقپىن! قازاق مەملەكەتى مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋدى قاسيەتتى بورىش سانايمىن, – دەپ تولعاندى كونستانتين ۆاسيلەۆيچ.
ءسوز سوڭىندا كوستيا اعاي تاريح ورتاق, ءتىل ورتاق, مادەنيەت ورتاق بولاتىن كەزەڭگە كەلە جاتىرمىز, قازاقستاندىقتاردىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ۇستانىمى سونى كورسەتەدى دەدى. اركىم سول ورتاق شاڭىراقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتسە, ودان ارتىق باقىت جوق.
پاۆلودار وبلىسى
