فوتو: اشىق دەرەككوز
– «اباي جولى» قازاق ادەبيەتىنىڭ قاعباسى, قۇبىلناماسى عوي. ۇلتتىق ار-وجدانىمىز, ۇلتتىق ماقتانىشىمىز. اتىن دۇنيە ءجۇزى بىلەتىن جاۋھارىمىز. مۇحتار اۋەزوۆ بولسا الەمدىك مادەنيەتكە «اباي جولىن» اكەپ قوسقان ۇلى تۇلعا. ەندى سەنىڭ سۇراعىڭا كەلسەك, ع. مۇسىرەپوۆتىڭ ءوزى «مەن «اباي جولىن» ءتورتىنشى رەت قايتالاپ وقىعاندا بارىپ ءتۇسىندىم» دەپتى. 5-6- سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ-اق, تۇسىنبەك تۇرماق سىن جازعان ازاماتتار بار.
ال ءبىزدىڭ جەتەمىزگە كەيىندەپ بارىپ جەتتى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمىزدە اتتاپ-پۇتتاپ, ۇزاق وي ايتىلعان جەردى تاستاپ كەتىپ, وقيعا قۋىپ وقىدىق. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن 21-22 جاسىمىزدا دا تولىق وقىپ شىققانىمىزبەن, پارىقتاي قويمادىق-اۋ دەيمىن. سودان كەيىن وتىزدان اسقاندا وقىعانىمىزدا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كەيىپكەرىن وقىرمانعا جەك كورگىزگىسى كەلسە جەتى قات جەر استىنا كىرگىزىپ جىبەرەتىنىن, جاقسى كورگىزگىسى كەلسە جايناتىپ جىبەرەتىن شەبەرلىگىنە تاڭ قالدىم. كوركەم شىعارماداعى ابايدى اباي دەپ, قۇنانبايدى ومىردە دە سول قۇنانباي دەپ قابىلداعانىم دا شىن. يدەولوگيانىڭ قۇدىرەتى عوي. ايەلدى تۇيەنىڭ وركەشىنە اسىپ ولتىرگەن, ءوز نەمەرەسىن قىلقىندىرعان, ۇرپاعىنا تەرىس باتا بەرگەن قۇنانبايدى قالاي جاقسى كورەسىڭ؟ الەمدە قانداي ز ۇلىمدىق, قاتالدىق بار ءبارى ءبىر قۇنانبايدىڭ بويىندا. ومىردەگى قۇنانباي باسقا شىعار دەگەن وي كەلمەگەن. قۇنانباي مەككەگە اتتانىپ بارا جاتىپ:
– بايبىشە, ءۇي سەرىگىم عانا ەمەس, ءومىر سەرىگىم ەدىڭ. ۇزاق كەتكەن تىرلىكتە قاي بەلدىڭ استىندا جۇرسەم دە, ارتىمدا وتىرعان ءبىر بەل – ءوزىڭ ەدىڭ, سەنىڭ ايتار كىناڭ بولسا دا, مەنىڭ ساعان ارتار ءبىر تۇيىردەي نازىم جوق. ادال جۇرەك, اق پەيىلىڭ ءۇشىن بالالارىڭنىڭ باعى اشىلسىن,- دەدى.
– «مىرزام, مىنانداي ساپارىڭا كىنا تۇگىل ناز ەرتسەم, ونىم بىلمەستىك بولار ەدى! – دەپ كۇيەۋىنىڭ بەتىنە سالماقپەن قارادى.
– «جاستىقتا ادامعا توسەك تە, ءۇي دە, ءتىپتى دۇنيە دە تار ەكەن. ال ەگدە تارتىپ, زاۋال شاعىڭا بەيىمدەلگەن سايىن دۇنيە كەڭەيە بەرەدى ەكەن. ءوزىڭ بوساڭ, كىشىرەيە بەرىپ, اينالاڭدا قۋىس دۇنيەنى كوپ تاۋىپ, وزگەگە ورىن بوساتىپ بەرگىڭ كەلەدى. كىناڭ ازايىپ, كەشىرىمىڭ كوبەيىپ, سۋىنا باستايدى ەكەنسىڭ, وسى كوڭىل مەنى جەڭگەنىنە كوپ بولعان,-دەپ ءبىراز تولاس تاپتى. قۇنانباي اسا قاتتى دەپ قويىپ, ۇيىپ تىڭداپ قالعان ەدى», دەگەن تۇستى وقىعاندا قۇنانبايدىڭ دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام ەكەنىنە كوزىم جەتىپ, ءىشىم جىلىپ قالعانى بار. ىزعارلى, سۋىق قۇنانبايعا وقىرماننىڭ جۇرەگىن جىلىتقانى جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى عوي. بۇل دا اسەر شىعار.
ەندىگى ءبىر تۇس. نۇرعانىمدى قاراتايدىڭ اقىلىمەن قۇنانباي توقالدىققا ۇيعاردى دا, بەردىقوجاعا كىسى سالادى. سوندا اباي ءبىرتۇرلى, قاتتى تۇرشىگىپ كەلىپ: «اكە دەپ سىي كورۋدەن قالسىن. ءبىرجولا جات بولسىن دەگەن مىنەز عوي. وسىنشاما قىرۋار جاندى ادام قۇرلى ساناماعان عوي. شەشەممەن نەگە اقىلداسپايدى. ءومىر بويى جولداسى سەندەرمەن نەگە ساناسپايدى؟ بىزدەن كىشى قىز الىپ وتىرىپ, سولار ۇيالار-اۋ دەپ, ءبىزدى نەگە ويلامايدى؟ قۇپتامايمىن! قايتا كىنالايمىن. سەن دە ماقۇلداما! ايتەۋىر, ءبىزدى ادام ساناماعان جان عوي. رەنجىپ كەتكەنىن ءبىلىپ كەتسىن! – دەيتىن تۇسى بار. سودان قۇنانبايدى مەككەگە شىعارىپ سالارداعى اربا ۇستىندەگى ماكىش ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى اڭگىمە بىلاي ءوربيدى. «قۇدايشىلىق ەمەس, قۇنانبايشىلىقتى جاقتاپ بارا جاتقان بولعانى دا!» اباي اسا ءبىر اششى مىسقىل, ىزامەن قاباق ءتۇيىپ جىميدى دا, قۇنانباي جايىن ويلاۋدان, ونىڭ ساپارىنان كوڭىلىن ءبىر-اق كەسىپ تىيىپ, باسقا كۇيگە اۋىسىپ كەتتى... ماكىشكە:
– مەن سۇيگەن مەن كۇيگەندى ايتام. سۇيگەنىم ورالماستاي الىستا. ال اينىماستان قاسىمدا, جادىمدا قالار-جالعىز كۇيىگىم عانا.
– كۇيىگىڭ نە؟ و نە دەگەن ءسوزىڭ؟ سەندە قانداي كۇيىك بولۋشى ەدى؟ – دەپ, ماكىش ابايعا كىنالاي دا, سىناي دا قارايدى....
– جار دەگەنىم كۇيىك سالعان ءبىر جان دا! جار دەگەندى بىلمەۋشى مە ەڭ؟
– بىلەم, جار دەپ كىسى ءۇي جولداسىن ايتات تا!
اباي سەلت ەتىپ, جالت قارادى:
– ءدىلدا دەمەكسىڭ بە؟
– ءيا, ءدىلدا بولسا قايتۋشى ەدى؟
اباي كۇيىپ, قينالىپ كەتتىپ:
– ويباي, جاراتقان, ماكىش-اي, ءدىلداڭ نە؟ نە دەپ كەتتىڭ.
– ياپىراي, ءسوزىم ساعان تۇرپىدەي ءتيدى -اۋ, اباي. ءدىلدا بايعۇستىڭ نە جازىعى بار ەدى؟
– راس, ءدىلدانىڭ جازىعى جوق. بىراق وعان ىنتىققان ارمان ولەڭىن ايتار مەنىڭ دە جازىعىم جوق. ءتورت بالا تاپقان ءدىلدانى ايتقانىڭ نە؟
– ە, بالا تاۋىپ بەرگەنىنە جازىقتى ما ساعان؟
– جازىعى جوق, قايتا بالالارى جاقسى. ول – بالالارىمنىڭ اناسى. اتا مەن انا قوسقان جولداسىم. بار بولعانى سول عانا. ال جۇرەك جالىن, ىنتىق, دوستىق دەسەڭ, ونداي وتتىڭ ءبارى دە ول كەۋدەدە وشكەن. بولعان شاعىندا دا, سونشالىق مازداعان شىراق جوق ەدى. كوڭىلى بىتەۋ تارتىپ, ەرتە سۋىنعان جان عوي ول!, دەدى دە, اباي ەندى بۇدان ارى سويلەگىسى كەلمەي, توقتاپ قالدى.
مەن وسى تۇستا توقتاپ, اباي ءناپسى-جەلىككە ۇرىنعانداي, كوڭىلىم قالىپ, ۇرىنارعا قارا تاپپادىم.
ء«دىلدا بايعۇستىڭ ماكىش ايتپاقشى, ايىبى نە؟ كوكىرەگى جابىق ەمەس, ونىڭ دا جۇرەگىندە سەن سالعان مۇڭ بار شىعار؟ قۇنانباي نۇرعانىمدى الاردا «قۇپتامايمىن! قايتا كىنالايمىن!» - دەپ ەدى عوي. ۇلجان تۋرالى اۋزىنان جامان ءسوز شىعارماعان بۇدان گورى قۇنانباي جاقسى ەكەن» - دەپ ءبىراز بۇرقىلداعانىم بار.
بۇل دا بولسا وقىرمانىن ءبىر سويلەممەن ورەكپىتكەن جازۋشى شەبەرلىگى عوي. سودان كەيىن بوجەيدىڭ اسىنا بارۋ ماسەلەسى.قۇنانباي مەن بوجەيدىڭ قىرعيقاباق ەكەنى بەلگىلى. ولگەنىندە قۇنانبايلارعا حابار بەرىلمەيدى. دەگەنمەن زەرە, ۇلجاندار تاقىمداپ وتىرىپ اسىنا بارۋعا رۇقسات الادى. «قۇنانباي قينالىپ, قىنجىلىپ كونە مە؟ كەكەسىنمەن كونە مە؟ ونىڭ ار جاعىن اباي ەلەگەن جوق» - دەلىنەدى. ون ءۇي –وتىز-وتىزدان ءۇش ءجۇز كىسى تۇسەتىن, ىشكى جاساۋ, كورپە-جاستىق, ىدىس-اياق, ەرتەڭدى كەش اس ازىعى, بار سويىسى, بارلىق كۇتىمى ابايدىڭ موينىندا. ۇيتىلگەن سانسىز قويدىڭ ەتى جۇزدەگەن جىلقى ەتىمەن بىرگە اسىلماق. وقىپ وتىرعاندا داستارحان ءمازىرى اۋزىڭنان سىلەكەي اعىزادى.
وسى تۇستاعى مەنىڭ ەسىمنەن كەتپەيتىندەي بولعانى جيىن الدىنداعى كەڭەستە زەرەنىڭ سويلەگەنى:
– بايلاۋىن بايلادىڭ. ەندى, تۇگە,جات جيىننىڭ الدىندا جاس بالالارىمنىڭ جاقسى تالابىن جەر قىلماڭدار. ولىگە ەتكەن قىزمەتتەن باستارىڭ كىشىرەيمەس. اراز- قۇرازدى ۇمىتىڭدار ادام بولساڭ! تىرىسىندە العىس الماساڭ, ەندى تىم قۇرىسا, ءولى ارۋاعىنان قارعىس الما. بالالارىم مەن كەلىندەرىم, سەندەر دە توبەڭمەن ءجۇر! وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىق قوناعىڭنىڭ! ەردىڭ سىنى شابۋىل مەن شاپتىعۋدا ەمەس, كىشىپەيىل, مەيىردە! شالدىقساڭ دا قاباق شىتپا! قۋانىپ, جارقىراپ ءجۇرىپ كۇت! دابىرايىپ, جەلىگىپ تە كەتپەڭدەر! جىم-جىرت, مومىن ءجۇرىپ كۇتىڭدەر! بولماسا مىناۋ اعايىننىڭ ءتورت كوزى تۇگەل وتىر عوي, مىنە! ءبىرى –قىرت, ءبىرى- داراقى ماقتانشاق, ءبىرى ۇر دا جىق, داڭعوي اتانعاندا – وسىنداي كوپ جيىن ۇستىندە ماسايىپ, وسپادارلىق قىلام دەپ, سونداي اتاق الاتىن! –دەدى. «مىلجىڭ», «ماقتانشاق», «داڭعوي», دەگەندەرى وسى ارادا شىنىمەن ءتورت كوزى تۇگەل وتىر ەدى.
بۇل تۇستا دا بەسىكتى دە, ەسىكتى دە تۇزەيتىن ايەل-انانىڭ ءوز ورتاسىنداعى «بىلگىرلەردى» ءتاۋباسىنا كەلتىرىپ, ءوز بالاسىنىڭ (قۇنانبايدىڭ) پەندەشىلىگىن ىزگىلىككە اينالدىرۋى, ءتۇسى جىلى ادامگەرشىلىككە جۇگىنە وتىرىپ, ەل پاراساتىن تانىتاتىن قيمىلعا بارعانىنا قاتتى اسەرلەندىم. قازىر دە سونداي انالار بار ما ەكەن دەگەن ويعا قاتتى بەرىلدىم.
كەيىندەپ شىنايى ومىردە ابايدىڭ بوجەي اسىنا بارماعانىن دەرەكتەردەن وقىدىق قوي. جازۋشىنىڭ كەيىپكەرىن ۇتىمدى بەينەلەگەنى, ارينە, جاقسى اسەر قالدىردى.
ال ەندى ءۇش جاسار كامشاتتى بوجەيگە قۇن ورنىنا بەرگەن قۇنانبايعا ءتىس قايرايتىن تاعى ءبىر تۇستىڭ ءبىرى –مىناۋ:
«كامشات جاڭا كەلگەن كىسىلەردى تانىمادى. بىراق ءۇي ءىشىنىڭ قاتتىلىعىن وسى جاڭا كەلگەن ادامدارعا شاققانداي بوپ كەمسەڭدەپ, دىرىلدەپ, ءبىرتۇرلى ءالسىز ۇنمەن تاعى جىلادى. بۇرىن توپ-تولىق, قىزىل شىرايلى, قاراقات كوزدى كامشات قازىر ساتقاق ۇرعانداي ارىقتاپ, قۇپ-قۋ شولمەكتەي بولىپ قالىپتى. قول-اياعى شيدەي. بەتىندە عازاپ پەن سور كولەڭكەسى بار سياقتى. كىرپىكتەرى ۇزارعان. ەكى ۇرتى كادىمگى قايعى شەككەن, اشتىق كورگەن ۇلكەن ادامداردىڭ بەتىندەي بوپ, توزىعى جەتىپ جيىرىلىپ تۇر. ۇلكەيىپ, الاقانداي بوپ كەتكەن قاپ-قارا كوزدەرىنەن كەسەك-كەسەك جاستار تامشىلايدى. كۇتىمسىز قور بولعان بالا شىن بيشارانىڭ قالپىندا جاتىر».
سىزگە وتىرىك, ماعان شىن مۇڭلى ءبىر اڭگىمە جازىپ وتىرعاندا كوز الدىما وسى كامشاتتىڭ بەينەسى كەلەدى. ءتۇپ ساناما كىرىپ العانداي. جۇرەگىم جانشىلادى, جانىم ەزىلەدى. يمانسىزدىقتىڭ ۇيا سالعانى قاتتى قاپالاندىرعان.
