قايرات قارامانداەۆتىڭ «باھادۇرلەر» ەڭبەگى بىزگە كوپ تۇيتكىلدى تارقاتىپ بەرەدى. بۇل كىتاپ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بەرىلمەي قالعان 161 قازاق قاھارمانىنىڭ تاريحىن تۇگەندەدى.
«باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعان 161 جاننىڭ 44-ءى مايداندا قازا تاپقان. ونىڭ 43-ءى – وفيتسەر, جەتەۋى – مايور, 8-ءى – كاپيتان, 11-ءى – اعا لەيتەنانت, 10-ى – لەيتەنانت, 8 كىشى لەيتەنانت, قالعانى – قاتارداعى قىزىل اسكەر. ولاردىڭ ىشىندە 11-ءى – رەسەي, جەتەۋى – وزبەكستان, ەكەۋى – تاجىكستان, بىرەۋى – ازەربايجان قازاقتارى, قالعانى – ەلىمىزدىڭ ءار وبلىسىنان بارعان قاراكوزدەر. ونىڭ ىشىندە قازىرگى جەتىسۋ وبلىسىنداعى 8 اۋدان, 2 قالادان مايدانعا اتتانىپ, ەرلىگى ەلگە مۇرا بولاتىن 9 باتىر بار. ولاردىڭ كەيبىرى سوعىس مايدانىندا قازا تاپسا, كەيبىرى ەلگە امان-ەسەن ورالعان», دەيدى اۆتور.
جالپى, 332 بەتتەن تۇراتىن كىتاپقا كىرگەن 161 قازاقتىڭ اتى-ءجونى, ءومىر دەرەگى, اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان جەرى, باتىر اتاعىنا ۇسىنىلعان قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەسى, كەيبىرىنىڭ فوتوسۋرەتى قوسا بەرىلگەن. ەلگە امان كەلگەندەر سول تۇستاعى ساياساتتىڭ قىسىمىمەن ءوز ەرلىگىن اشىپ ايتىپ, جان كۇيزەلىسىن اينالاسىنا جەتكىزە المادى. ۇرپاق ءۇشىن ۇرانداتقان ەرلەردىڭ قىزىل قانىمەن كەلگەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۇعىرىندا تۇرعان ءبىز سول اقتاڭداقتى قايتا اقتارىپ, ەرلەردىڭ ەرلىگىن اقتاي الماساق, ازاماتتىققا سىن ەمەس پە؟
وسى رەتتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەگەن جەتىسۋلىق ەرلەرگە نازار سالساق: الاكول اۋدانىنان – مۇحامەتقالي احمەتجانوۆ, احمەتبەك سادىقوۆ, مىنايقۇل ساعىندىقوۆ, اقسۋ اۋدانىنان – ورازيمان باكىروۆ, تالدىقورعان اۋدانىنان – ابدىبەك بۇتباەۆ پەن بايتۇرسىن ەسىركەپوۆ, قاراتال اۋدانىنان – ابدىقالىق قابدولوۆ پەن ءومىرباي شاجاباەۆ, سارقان اۋدانىنان يساعالي قاشقىنوۆتار بار. ولار شايقاس الاڭىنداعى ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءبىر نە بىرنەشە ساتىعا تومەندەتىلىپ, «التىن جۇلدىزدىڭ» ورنىنا «لەنين», كوبىنە جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ, ءى, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن الماستىرىلعان ەكەن.
بۇگىندە ولكەتانۋشى قاجەت انداس جوعارىدا اتى اتالعان ساربازداردىڭ ۇرپاقتارىن ىزدەپ, ءومىر تاريحىن تارقاتىپ ءجۇر. ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالعان سول باتىرلاردىڭ ءبىرى – ورازيمان بابيكوۆتىڭ ۇرپاقتارى اقسۋ اۋدانىنا قاراستى قاراكوز اۋىلىندا تۇراتىنى بەلگىلى بولدى. ول تۋرالى «باھادۇرلەر» كىتابىندا مىنانداي انىقتاما بەرىلگەن: «(بابيكوۆ ارازيمان) 1895 جىلى الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. قىزىل اسكەر قاتارىنا جىلدىڭ 10 مامىرىندا الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعان. 1-ۋكراين مايدانى 4-تانك ارمياسىنىڭ 6-گۆارديالىق مەحانيكالاندىرىلعان بريگاداسىنا قاراستى 2-موتواتقىش باتالون قۇرامىندا اتقىش, قاتارداعى جاۋىنگەر. ەكى رەت جارالانعان (30.08.1944 جانە 21.01.1945). قاتارداعى 50 جاستاعى جاۋىنگەر بابيكوۆ جاۋدىڭ قارشا بوراعان وعىنا قاراماستان ودەر وزەنىنەن ءوتىپ, 10 نەمىستى جايراتىپ, قول گراناتامەن 3 دۇشپاندى جەر جاستاندىرعان. ءسويتىپ, بۇكىل بريگادانىڭ وزەننەن وتۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزعان», دەپ جازىلعان. وسىنداي ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلادى. الايدا 1-ۋكراين مايدانىنىڭ قولباسشىسى, مارشال ي.كونەۆتىڭ كەسىرىنەن مۇنداي اتاق بەرىلمەي, جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعانى ايتىلادى.
قان مايداندا تىزە قوسىپ, بىرگە شايقاسقان قارۋلاس سەرىكتەرى مەن قولباسشىلارى ورازيمان بابيكوۆتىڭ ەرلىگىن مويىنداپ, جوعارعى اتاققا ۇسىنعانىمەن, شتابتاعى شەنەۋنىكتەر باتىردىڭ ەرلىگىن ەلەۋسىز قالدىرادى. دەمەك كورسەقىزارلىق, مەنسىنبەۋشىلىك, شەتكە قاعۋ سياقتى پەندەلىكتەر العا شىققان دەپ توپشىلاۋعا بولادى. سارقان اۋدانىنىڭ كوكوزەك اۋىلىندا قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ورازيماننىڭ نامازيمان اتتى باۋىرى سۇم سوعىستان قايتپايدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ورالعان ورازيمان كەڭشار مەن ۇجىمشاردا قاتارداعى جۇمىسشى رەتىندە ەڭبەك كورىگىن قىزدىرادى. 1956 جىلى اقسۋ اۋدانىنىڭ قاراكوز اۋىلىنا قونىس اۋدارادى. شاعىن اۋىلدىڭ وركەندەۋى جولىندا ەڭبەكتەنىپ, زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن تىنىمسىز تىرشىلىكتىڭ قازانىن قايناتادى. ومىرلىك جارى مايلىسارى مارحابايقىزىمەن بىرگە ەل قاتارلى, تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشتى. ۇلى التىباي مەن كەلىنى گۇلجاننىڭ قولىندا تۇرىپ, نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ, دۇنيەدەن وتەدى.
قان مايداننان ءتىرى ورالىپ, كەيىنگى ءومىرىن بالا-شاعا نەمەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا وتكىزگەن ول تىرلىگىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بەرىلمەگەنىن بىلمەي ءوتتى. ۇرپاعى اتالارىنىڭ باتىر بولعانىن كەيىنگى جىلدارى عانا ەستىپتى.
«اكەم ومىردە قاراپايىم ادام بولدى. ءتىرى جانعا ءجابىر-جاپاسى جوق, اتاق-داڭق دەپ الاسۇرمايتىن. اللانىڭ بەرگەن ءناسىبىن ادامگەرشىلىكپەن قابىلداپ, قوڭىرقاي تىرلىك كەشتى. سوعىستا ەكى رەت جارالانعان. ەكىنشى جاراقاتىنىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى ەلگە ورالىپ, كەڭشاردا ءتۇرلى قىزمەت اتقاردى. جاسى 90-نان اسىپ قايتىس بولدى», دەيدى باتىردىڭ ۇلى التىباي.
التىباي ورازيمان ۇلى مەن زايىبى گۇلجان جوڭكەباەۆا قاراكوز اۋىلىنداعى قارا شاڭىراقتىڭ وتىن وشىرمەي, ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعارىپ وتىر. التىباي اكەسى سەكىلدى قارا جۇمىس اتقارسا, كەلىنى گۇلجان اۋىل بالالارىنا ۇزاق جىل ۇستازدىق ەتتى. ادال ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىردى.
شىنىندا, ادامزاتتى الاپات قىرعىننان ساقتاۋ جولىندا قازاق حالقىنىڭ پەرزەنتتەرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. بىراق وكتەمشىل كەڭەس بيلىگى سونىڭ ءبارىن جاسىرىپ, ەرلىكتەردى ەلەۋسىز قالدىرىپ كەلدى. ونداي باتىرلاردىڭ قاھارماندىعى وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتتىق تۇرعىدان تاربيەلەۋگە باسپالداق بولارى انىق. ول ءۇشىن ورازيمان بابيكوۆتىڭ ەسىمىن تۋىپ-وسكەن جەرى كوكوزەك, قاراكوز اۋىلدارىنداعى كوشەلەرگە بەرۋ, باتىر تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا قويۋ, مەكتەپتەن ارنايى بۇرىش اشۋ سەكىلدى مىندەتتەردى ورىنداۋ كەرەك. سوندىقتان كوبىنىڭ ەسىمى بۇگىنگە دەيىن جالپى جۇرتقا بەيمالىم بولىپ كەلدى. سول تاريحي ادىلەتسىزدىكتى اشۋ ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە ءتيىپ وتىر.
جەتىسۋ وبلىسى
