اقشانى اقىلمەن ساقتايتىندار

«اقشانى زاماناۋي تاسىلمەن جينايمىن»

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ 1-كۋرس ستۋدەنتى ەرلىك ەدىلبەك اي سايىنعى تابىسىنان 30 مىڭ تەڭگەنى جيناق شوتىنا اۋدارادى. بۇل سومانى جيناۋ ءۇشىن ەرلىك قاراپايىم ۇنەمدەۋمەن شەكتەلمەي, بىرنەشە كرەاتيۆتى ءارى زاماناۋي ءتاسىلدى قولدانادى.

– اۋەلى نازاردى بىلىمگە سالعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. بىراق قارجى دا كەرەك. سوندىقتان اقشا جيناۋ ءۇشىن قارجىلىق ساۋاتتى ۇيرەتەتىن كىتاپتار وقىپ, وزىمە بىرنەشە ءتاسىل تاڭدادىم. از-ازدان باستاعىسى كەلەتىندەرگە «اپتا», «دوڭگەلەكتەۋ», «كەشبەك» ادىستەرى ءتيىمدى, – دەيدى ول.

ەرلىك اپتاسىنا 1 رەت بەلگىلى ءبىر سومانى جيناپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. «اپتا» ءادىسى ونىڭ قارجىلىق ءتارتىبىن قالىپ­تاستىرىپتى. ءبىرىنشى اپتا – 1 000 تەڭگە, ەكىنشى اپتا – 1 500 تەڭگە, ءۇشىنشى اپتا – 2 000 تەڭگە, ءتورتىنشى اپتا 2 500 تەڭگەنى جي­ناققا اۋدارادى. سوندا ايىنا 7 مىڭ تەڭگە شىعادى. «بۇل ءادىس ماعان اپتا سايىن شاعىن ماقسات قويىپ, ونى ورىنداۋدى ۇيرەتتى», دەيدى ەرلىك.

بانك كارتاسىنداعى سوماعا «دوڭگەلەكتەۋ» ءادىسىن قولدانادى. ءار تولەم جاساعان سوڭ, ارتىق «ۇساق اقشانى» اۆتوماتتى تۇردە جيناق شوتقا جىبەرەدى. كارتادا 32 450 تەڭگە قالسا, 450 تەڭگەنى اۋدا­رادى. كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 200-300 تەڭگە جينالادى. ايىنا بۇل 6 000-7 000 تەڭگەگە دەيىن بارادى. «ونى مۇلدە بايقامايسىڭ, بىراق اي سوڭىندا قاراساڭ, جاقسى قارجى جينالادى» دەيدى. ونىڭ ويىنشا, كەشبەك – تەگىن بونۋس ەمەس, بولاشاققا سالىم. ءاربىر ساتىپ الۋىن بانك قوسىمشاسى ارقىلى جاساپ, ماكسيمالدى كەشبەك الۋعا تىرىسادى. ايىنا 5 مىڭ تەڭگە شىعادى. سودان كەيىن اي سايىن شاكىرتاقىدان نەمەسە قوسىمشا تابىستان ناقتى بەلگىلەنگەن سومانى جيناق شوتىنا بولەدى. سولاي تۇراقتى تۇردە 30 مىڭ تەڭگە جينالادى.

اكتسيا, كريپتوۆاليۋتا جانە التىن

اقشا جيناۋدىڭ كلاسسيكالىق جولى – قولما-قول ۇستاماي, بانك شوتىندا ساقتاۋ بولسا, قا­زىرگى زامان بۇل تاسىلگە جاڭا­شا ءمان بەرىپ وتىر. قارجى ساۋاتتىلىعى دامىعان سايىن, تابىستى باسقارۋ مادەنيەتى دە كۇر­دەلەنە ءتۇستى. ايبەك جولمىرزا – وسى ءۇردىستىڭ ناقتى مىسالى. ول – اۆتور-ستسەناريست. «ونەر قىراندارى» تەاترىنىڭ تۇراقتى شىعارماشىلىق مۇشەسى. «مولدا» مەن «مالاي» فيلمدەرىنە ستسەناري جازعان. بىراق ساحنا مەن ەكراننان تىس ايبەكتىڭ تاعى ءبىر قىرى – جيناق پەن ينۆەستيتسيا مادەنيەتىن ەركىن مەڭگەرگەن.

– تابىسىمدى 3 باعىتتا ساق­تاي­مىن: اكتسيا, كريپتوۆاليۋتا جانە التىن. بۇل – مەنىڭ جيناق پورتفەلىم. اقشا جيناۋ ستسەناري جازۋ سياقتى, جۇيەنى تالاپ ەتەدى. ەگەر ءبىر كەيىپكەرگە تىم كوپ سەنىپ قويساڭ, بۇكىل وقيعا قۇلايدى. سول سياقتى قارجى دا ءارتاراپتاندىرۋدى جاقسى كورەدى. مىسالى, پورتفەلىمدە وتاندىق, حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازدارى بار, – دەيدى ول.

ايلىق تابىسىنان 150 مىڭ تەڭگەنى ارتاراپتاندىرىلعان ينۆەستيتسيالىق پورتفەلگە باعىتتايدى. ديۆيدەند تولەيتىن, قارجىلىق ەسەبى اشىق ءارى نا­رىقتا تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ەميتەنتتەردى تاڭداۋعا تىرىسادى. كريپتوۆاليۋتا نارىعىنداعى ءىرى ويىنشىلار جوبالارىنا دا كىشىگىرىم ينۆەستيتسيا سالادى. راس, بۇل – تاۋەكەلدى اكتيۆ, بىراق ايبەك ونى «ۇزاقمەرزىمدى ەكسپەريمەنت» دەپ سيپاتتايدى.

– ينۆەستيتسياعا سالاتىن اقشام سونشالىقتى كوپ ەمەس. دەسە دە سالىمدار جەمىسىن اسىقپاي بەرۋى مۇمكىن. KASE مەن «Freedom24» پلاتفورماسىندا ايىنا 50 مىڭ تەڭگە قۇيامىن. شەتەلدىك نارىقتا S&P 500 يندەكسىنە كىرەتىن كومپانيالار مەن تەحنولوگيا سەكتورىن تاڭدايمىن. تاعى ءبىر 50 مىڭ تەڭگەنى كريپتوۆاليۋتا اكتيۆتەرىنە بولەمىن. ءيا, بۇل سەكتوردا تاۋەكەل جوعارى, بىراق الەۋەتى زور. ترانز­اكتسيالاردى «Binance» پلاتفورماسى ارقىلى جۇرگىزەمىن. كەلەسى 50 مىڭ تەڭگە التىنعا ينۆەستيتسيا­لانادى. جاڭاشا تاسىلدەر ءتيىمدى بولعانىمەن, التىن ەڭ مىقتى قورعانىس اكتيۆى ەكەنى ءسوزسىز, – دەپ ءتۇسىندىردى ايبەك.

«بالام 18-گە تولعاندا 84 ملن تەڭگە جينالادى»

قارجىلىق ساۋات بولاشاققا سالىنعان ينۆەستيتسيا ەكەنىن جاقسى تۇسىنەتىندەردىڭ ءبىرى – جۋرناليست مەيىرحان امانگەلدى. ول ۇلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ارنايى قارجى جوس­پارىن جاساپ, ناقتى ىسكە كوشكەن. ايتۋىنشا, ۇلى شاھ-مۇحاممەد 4 جاسقا تولعاندا 2 بولمەلى پاتەر ساتىپ الىپ, جالعا بەرگەن. ودان تۇسەتىن اي سايىنعى تابىس ءتيىمدى قارجى قۇرالىنا سالىنادى.

– پاتەردى جالعا بەرۋدەن تۇس­كەن سومانىڭ 90%-ىن دەپوزيتكە, 10%-ىن قور نارىعىنا سالىپ كەلە­مىن. وسى قارجىلىق مودەلدى بالا 18 جاسقا تولعانشا ۇزدىكسىز جالعاستىرسام, جيناق سوماسى شامامەن 84 ملن تەڭگەگە جەتپەك, – دەيدى ول.

مەيىرحاننىڭ ايتۋىنشا,  قا­راجاتتىڭ نەگىزگى بولىگى – دەپوزيتتە, ياعني تاۋەكەلى از, تۇراقتى تابىس كوزى. ال قور نارىعى – بالامالى باعىت رەتىندە قاراستىرىلعان. قارجى نارىعىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تاۋەكەل بولعانىمەن, ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسياعا ونىڭ دا پايداسى از ەمەس.

– قور نارىعىنا سالعان اقشام كۇيىپ كەتكەن كۇننىڭ وزىندە, پاتەر­دىڭ ارەنداسى مەن دەپوزيت ارقىلى جيناقتالعان سوما بالامنىڭ بولاشاعىنا جەتكىلىكتى بولادى دەپ سەنەمىن. ول قالاعان ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, ەركىن تاڭداۋ جاساي الاتىنداي مۇمكىندىككە يە بولۋعا ءتيىس, – دەيدى جۋرناليست.

دەپوزيتتە ساقتاعان ابزال

جارايدى, بىرەۋ قار­جىسىن التىنعا سالادى, بىرەۋ كريپ­توۆا­ليۋتاعا, ەندى ءبىرى جاس­تىق­­تىڭ استىنا تىعادى. قار­جىلىق ساۋات ءوسىپ جاتىر دەگەنمەن, بەلگىلى ءبىر كەزەڭ­دە حالىقتى ۇرەي دە باسادى. مىسا­لى, ۇلتتىق بانك جۇرگىزگەن سوڭعى ساۋالناماعا قاراساق, حالىقتىڭ دەپوزيتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي تومەندەگەن. نەگە؟ ەكونوميست باۋىرجان ىسقاق بۇل قۇبىلىستى حالىقتىڭ قارجى جۇيەسىنە سەنى­مىنىڭ السىرەۋى جانە ەكونوميكا تۇراقسىزدىعىمەن بايلانىستىرادى. دەگەنمەن دەپوزيتكە جيناعان ابزال دەيدى ول.

– دەپوزيتتەگى قاراجات ساقتالا­دى ءارى مەملەكەتتىڭ ارنايى كەپىلى بار. بۇل حالىقتىڭ اقشا جوعالتۋ نەمەسە ۇرلاتىپ الۋ قاۋپىن ازايتادى. ءارى ودان تۇراقتى تابىس الۋعا بولادى. وعان قوسا سالعان اقشاسىن قالاعان ۋاقىتتا شەشىپ الىپ, قاجەتىنە پايدالانا الادى. دەپوزيتتەگى اقشاڭىزعا تيىسپەۋگە بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ دە قويىلادى – 3 نەمەسە 5 ايعا دەيىن. ناتيجەسىندە, ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ءتارتىبى قالىپ­تاسادى, – دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.

ايتۋىنشا, قارجى جيناۋدىڭ ەڭ باستى قادامى – تابىس پەن شىعىندى ەسەپكە الۋ. ءار ايداعى كىرىس پەن شىعىستى ناقتىلاۋ ارتىق شىعىننان ارىلىپ, جيناق كو­لەمىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەدى. سون­داي-اق قارجىنى ءتۇرلى باعىتقا سال­عان ءجون: دەپوزيت, ينۆەستيتسيا, م ۇلىك. دەپوزيتتىڭ وزىندە دە تەك ءبىر ۆاليۋ­تاعا سەنىپ قالۋعا بولمايدى. ما­مان­نىڭ كەڭەسىنشە, جيناقتى 30% تەڭگەمەن, 30% ەۋرومەن, 40% دول­­لار­مەن ساقتاۋ تاۋەكەلدى ازايتادى.

– ءار ازامات «توتەنشە جاعداي قورىن» جيناۋى كەرەك. بۇل – كۇتپە­گەن جاعدايلاردا, مىسالى جۇمىس­سىز قالعاندا كەمى 3-6 اي ءومىر سۇرۋگە جەتەتىن رەزەرۆ, – دەيدى باۋىرجان ىسقاق.

حالىقتىڭ تەڭگەگە سەنىمى جوعارى

دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى مەن «Elim» ماركەتينگتىك جانە سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالناماعا ءمان بەرسەك, ءار ءۇشىنشى وتباسىندا (33%) بانك دەپوزيتى بار. ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ دەپوزيت اشۋ بەلسەندىلىگى شامالاس – 49% جانە 51%. رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم كوبى (80%) جيناعىن تەڭگەمەن ساقتايدى. تەڭگەلىك دەپوزيتتى تاڭداۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – جو­عارى پايىزدىق مولشەرلەمە (45%), قاراجاتتى وڭاي شەشىپ الۋ ءارى شوتتى تولتىرۋ مۇمكىندىگى (32%), بانك ۇسىناتىن لويالدىق باعدارلامالار – بونۋستار مەن كەشبەك جۇيەسى (11%).

استانا مەن الماتىداعى وتبا­سىلاردىڭ دەپوزيت اشۋ ۇلەسى جوعارى – 40%. نەگىزگى ماقسات­تار­­دىڭ ءبىرى – بولاشاققا, سونىڭ ىشىندە كۇتپەگەن جاعدايلارعا «قارجىلىق قاۋىپسىزدىك جاستىعىن» قۇرۋ (56%). 15%-ى – جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الۋعا, 8%-ى بالالار­دىڭ بولاشاعى مەن ءبىلىم الۋىنا جيناپ ءجۇر.