بيۋدجەتتى بۇتىندەۋدىڭ امالى قانداي؟

الەۋمەتتىك سالالارعا جۇمسالادى

مەملەكەت باسشىسى حالىقتىڭ سالىق رەفورماسىنىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتىپ, ماڭىزىنا باسا نازار اۋداردى. ايتۋىنشا, ەكو­نوميكالىق, قارجىلىق ماسە­لەلەردى بارلىعى بىردەي جەتىك بىلمەيدى, سوندىقتان ۇكىمەت رەفورمانىڭ ءمانىن حالىققا تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزۋگە ءتيىس. قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنىن, ولاردىڭ قانداي ناتيجە بەرەتىنىن ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرۋ ماڭىز­دى.

– ءبىزدىڭ ەلىمىز – الەۋمەتتىك مەملەكەت. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرامىز. بۇل – ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىمىز. بىراق شىن مۇقتاج ازاماتتارعا عانا كومەك كورسەتىلۋى كەرەك. قىزمەتىن اسىرا پايدالانۋعا, الاياقتىققا جول بەرىلمەيدى. سوندىقتان باسىمدىق بەرىلمەگەن جوبالارعا بولىنەتىن قارجى ازايا­دى. بۇل قاجەت شارا ەكەنى ايدان انىق. ۇكىمەت وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ونى قالاي وڭتايلاندىرۋ كەرەكتىگىن ءبىرجولا انىقتاپ الۋعا ءتيىس, – دەدى پرەزيدەنت.

بۇگىندە ەل بيۋدجەتىنىڭ جارتىسىنان استامى الەۋمەتتىك سالالارعا جۇمسالادى. بۇل ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردى قامتيدى. مەملەكەت باسشىسى مۇنداي شىعىنداردى ازايتۋدى كوزدەمەيتىنىن ايتتى, بىراق كومەك تەك شىن مۇقتاج جاندارعا بەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت ءتيىمسىز جانە باسىمدىققا يە ەمەس جوبالارعا بولىنەتىن قارجىنى قىسقارتۋى كەرەك. سونىمەن قاتار زاڭسىز جاردەماقى الۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى كۇشەيتىلەدى.

رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2024 جىلى مەملەكەتتىك شىعىس­تاردىڭ نەگىزگى بولىگى – 37%-ى الەۋمەتتىك سالانى قارجى­لاندىرۋعا باعىتتالعان. بۇل كور­سەتكىش 2026 جىلعا قاراي 44,7%-عا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. ياعني حالىقتى قولداۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, سپورت پەن تۋريزمگە بولىنەتىن قاراجات ارتادى. ال ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا – ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا, رەسپۋبليكالىق جولدار مەن بوگەتتەر قۇرىلىسىنا, جوعارى قوسىلعان قۇن بەرەتىن وندىرىستەرگە جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا نەبارى 8-9% عانا قاراستىرىلعان. بۇل – دامۋشى ەل ءۇشىن تىم از كور­سەتكىش. دامىعان ەلدەردە مەملەكەت – ەكونوميكانىڭ باستى ينۆەستورىنىڭ ءبىرى. مىسالى, شەتەلدە بيۋدجەتتەن ناقتى سەكتورعا بولىنەتىن قاراجات كولەمى ورتا ەسەپپەن 25%-دى قۇرايدى.

– بىزدە ىشكى جالپى ونىمگە شاققانداعى مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا كولەمى 2,5%-دى عانا قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا دا الدەقايدا تومەن. مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيا­سى – باسقا ينۆەستورلار ءۇشىن دە ماڭىزدى بەلگى. ەگەر ۇكىمەت ءوزى قارجى قۇيماسا, باسقالار دا ينۆەستيتسيا سالمايدى, دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامىرين.

دەفولتتىڭ دەمى سەزىلسە...

قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 2024 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا ۇلتتىق قورعا 520,2 ملرد تەڭگە تۇسسە, الىنعان قاراجات كولەمى 1 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتكەن. شىعىن كىرىستەن 2 ەسە كوپ دەگەن ءسوز. ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن نەگىزگى تابىس مۇناي-گاز سەكتورىنان كەلەدى. بىراق بيىلعى ەكى ايدا بۇل ءتۇسىم نەبارى 226,9 ملرد تەڭگەنى عانا قۇرادى. ال مۇناي سەكتورىنداعى كاسىپورىندار تولەگەن سالىقتار 519,7 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. سالىقتاردىڭ جارتىسى عانا ۇلتتىق قورعا تۇسكەن دەگەن ءسوز. ياعني مۇنايدان تۇسكەن كىرىس ۇلتتىق قوردى تولتىرۋعا جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر.

مۇنداي قارجى تەڭگەرىمسىزدىگى ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالسا, بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ۇلعايۋىنا جانە ۇلتتىق قورداعى رەزەرۆتەردىڭ تاۋسىلۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. ءسويتىپ, دەفولتتىڭ دەمى سەزىلە باستادى. دەفولت – مەملەكەتتىڭ ءوز قارجىلىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماۋى. قازىر تىكەلەي ءتونىپ تۇرماسا دا, بيۋدجەت شى­عىن­دارى وسە بەرسە جانە ۇلتتىق قوردان قاراجات الۋدى ازايت­پاساق, بولاشاقتا باتپاقتا قا­لۋى­مىز ابدەن ىقتيمال.

ساراپشى ەلدار شامسۋت­دينوۆ پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىن قول­دايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋد­جەتتى قايتا قۇرىلىمداۋدى بارىنشا تەزدەتۋ قاجەت.

– دەفولت تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە, الدىمەن بيۋدجەت داع­دا­رى­سى بولادى. بۇل – راسىمەن بار قاۋىپ. مەن بۇعان دەيىن دە سا­لىق كودەكسىن شيكى كۇيىندە بولسا دا بىلتىر قابىلداۋ قا­جەت ەكەنىن ايتقانمىن, ونى 2025 جىلدىڭ ەكىنشى جارتى جىلدىعىنا شەگەرمەۋ كەرەك ەدى. يدەال-ستسەناريدە سالىق ساياساتىن 2016 جىلى وزگەرتۋ قاجەت بولاتىن, بىراق ول كەزدە مەملەكەت بيزنەستى قۇتقارعاندى ءجون كوردى. بۇل بيۋدجەت داعدارىسىنىڭ ءمانى مەن قاۋپىن تۇسىنبەيتىندەردىڭ ىقپالىمەن جاسالدى. ۇلتتىق قور – تۇراقتاندىرۋ قۇرالى, سىرتقى قارىزداردى قايتارۋ كەپىلدىگى, نەسيە بەرۋشىلەر ءۇشىن تولەم قابىلەتىنىڭ كورسەتكىشى. ەگەر نەسيە بەرۋشى قارىز الۋشىنىڭ ءوز «ۇلتتىق دەپوزيتىن» جۇيەلى تۇردە جۇمساپ, بيۋدجەتتى قايتا قۇرى­لىمدامايتىنىن جانە سالىق جۇيەسىنە وزگەرىس ەنگىزبەيتىنىن كورسە, ول قارىزدى مەرزىمىنەن بۇرىن قايتارۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ نەسيە بەرۋشىلەرى ءۇشىن بۇل جاعداي ۇلتتىق قوردىڭ 5-7 جىلدا ەمەس, الدەقايدا ەرتەرەك تاۋسىلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. ۇلتتىق قوردان قاراجات الۋ فيسكالدىق ساياساتتى ناشارلاتادى, بۇل ءوز كەزەگىندە قوردان شىعىنداردىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەدى. بۇل – ءبىر-ءبىرىن كۇشەيتەتىن ۇدەرىس. نەعۇرلىم كوپ قاراجات الىنعان سايىن, سوعۇرلىم كوپ قارجى قاجەت بولادى. مۇنداي قارقىنمەن ۇلتتىق قوردى 3-5 جىلدا تاۋىسىپ قويۋىمىز مۇم­كىن, – دەيدى ساراپشى.

ۇلتتىق قور – ۋاقىتشا ءدارى

قازىرگى بيۋدجەت تاپشىلىعى ءىجو-ءنىڭ 2,7%-ىن قۇرايدى, مەملەكەتتىك قارىز – 22,8%. بۇل ازىرگە شەكتى مولشەردەن اسپايدى. ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىن­شا, ەگەر قارجى جۇيەسى دۇ­رىس رەتتەلمەسە, بەس جىلدان كەيىن ەلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونومي­كا­لىق تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ تونەدى.

– اۋرۋدى ەمدەۋ ءۇشىن الدىمەن دۇرىس دياگنوز قويۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا ماسەلە بار ەكەنى انىق. كەيىنگى بەس جىلدا مەملەكەتتىك شىعىندار كىرىستەن الدەقايدا اسىپ كەتتى. ءبىز قازىر ۇلتتىق قوردىڭ «اۋىرسىنۋدى باساتىن دارىلەرىمەن» كۇن كورىپ وتىرمىز. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسىن قولدايمىن, سەبەبى كوپتەن بەرى كىرىس پەن شىعىس باپتارىن تەڭەستىرۋ كەرەك دەپ ايتىپ كەلەمىن. بارلىق بولجامدارعا سايكەس, بەس جىلدان كەيىن ءبىز قارجىلىق اپاتقا تاپ بولۋىمىز مۇمكىن, – دەدى ساراپشى ماجىلىستە وتكەن سالىق رەفورماسىنا ارنالعان جيىندا.

100 ملرد دوللاردىڭ جولى ۇزاق

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ بولجامىنشا, 2025 جىلى مەملەكەت ۇلتتىق قوردان 5,6 ترلن تەڭگە ەمەس, 7-8 ترلن تەڭگە كولەمىندە قاراجات الۋى مۇمكىن.

– دەفولت بولۋى مۇمكىن ەمەس, سەبەبى ۇلتتىق قوردا جەتكىلىكتى قاراجات بار. ۇكىمەت باعانى ىرىقتاندىرۋ جانە ۇلتتىق قوردى تولىقتىرۋ جولدارىن دا قاراستىرىپ جاتىر. بۇعان قوسا, بىزدە جارتىجىلدىق جانە جىل سوڭىندا ينۆەستيتسيالىق تابىس بولادى. سوندىقتان كەم دەگەندە, الداعى بەس جىلعا الاڭداۋعا نەگىز جوق دەپ ويلايمىن. بۇل ءۇردىس ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. الايدا ۇلتتىق قوردى 100 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى بۇرىنعىدان دا كۇردەلەنە ءتۇستى. شىن مانىندە, بۇل باستاپقىدا ورىندالۋى ەكىتالاي ماقسات ەدى. 2025 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا تاۋەكەلدەردىڭ اۋقىمىن باعالاۋعا ءالى ەرتە, ونى جارتى جىلدىق كورسەتكىشتەر نەگىزىندە قاراعان دۇرىس. دەگەنمەن ۇلتتىق قوردان جوسپارلانعاننان دا كوپ قاراجات الىنۋى مۇمكىن ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. سوندىقتان بىزگە مىندەتتى تۇردە ساقتاندىرۋ تەتىكتەرى قاجەت, – دەيدى ول.