اباي ۇعىمىنداعى جۇرەك – ادام مەن ءابسوليۋتتى اقيقات اراسىنداعى تەرەزە. وسى تەرەزەگە عاپىلەت پەردەسى تۇتىلعاننان كەيىن وعان حاقتىڭ ساۋلەسى تۇسپەيدى. «بۇلاردىڭ باس كوزى سوقىر ەمەس, بىراق كوكىرەكتەرىندەگى جۇرەك كوزى سوقىر» دەگەن قۇران اياتتارى وسى شىندىقتى مەڭزەسە كەرەك. جۇرەك كوزىنە ساۋلە تۇسپەگەن ادامعا حيكمەت ءىلىمى قونبايدى.
ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى:
ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك.
اقىن ولەڭىندەگى «جىلى جۇرەك» كونتسەپتسياسى – تەرەڭ گۋمانيستتىك ۇعىم. بۇل, ارينە, دانالاردان جالعاسىپ جاتقان تۇعىرلى تۇجىرىمداما. ءال فارابي ءوزىنىڭ تراكتاتىندا «جۇرەك – ىشكى تابيعي جىلىلىقتىڭ كوزى. باسقا مۇشەلەرگە جىلىلىق ناق وسىدان تارايدى, ولار وسىدان ءنار الىپ وتىرادى», دەگەن جازباسى بار. سايكەسىنشە اباي دا وسى يدەيانى ءوز ساراپتاۋىندا
سول جۇرەكتەن جىلىلىق, دوستىقپەنەن,
بۇلاقشا اعىپ عالامعا تاراماقشى, –
دەسە, تاعى ءبىر ولەڭىندە
جۇرەكتەن قىزۋ-قىزبا كەتە قالسا,
وزگە تاننەن ەش قىزىق ءىس تابىلماس, –
دەپ ونىڭ ماڭىزىن ناقتىلايدى. جۇرەكتىڭ جيىرما ءتورت ساعات سۋىنباۋىن قاداعالاپ وتىرۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
ابايدىڭ جۇرەك تۋرالى ۇعىمىمەن كەڭىرەك تانىسۋ ءۇشىن, ونىڭ «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» ولەڭىنىڭ تانىمدىق تامىرىنا زەر سالۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. وندا قۇدايعا باستايتىن جالعىز كوپىر – جۇرەك, جاي عانا ەمەس, ىنتالى جۇرەك ەكەنىنەن حاكىم العاشقى شۋماقتا-اق حابار بەرەدى. ءارى قاراي ولەڭ بىلايشا ورىلەدى:
دەنەنىڭ بارشا قۋاتى
ونەرگە سالار بار كۇشىن.
جۇرەكتىڭ اقىل سۋاتى,
ماحاببات قىلسا ءتاڭىرى ءۇشىن.
اقيقات عاشىق ادامعا عانا تانىلادى. بۇل سەزىم – بولمىس بىرلىگىنە ۇمتىلۋ. بۇل حالگە جەتكەن باقىت يەلەرى «مەن» دەپ ەمەس, ء«بىز» دەپ سويلەيدى. شايدا ەرىگەن شەكەردەي, جارىنىڭ جۇرەگىنە ماڭگىلىك ءسىڭىپ كەتەدى. وسى ورايدا «مەنىڭ جارىم – قىز ەمەس, حاقيقاتتىڭ شىن نۇرى» دەگەن شاكەرىمنىڭ ءسوزىن ەستە ۇستاعان ابزال.
قۇدايدى اقىلمەن تانىعىسى كەلگەن توپتار قاي زاماندا بولعان. قازىر دە مۇنداي پىكىر يەلەرى ءجيى ۇشىراسىپ جاتادى. الايدا بۇل – بەيمۇمكىن ارەكەت ەكەنىن ايتادى اباي اتامىز. سەبەبى ولشەۋسىزدى ولشەۋلى اقىلمەن ساراپقا سالا المايمىز.
اقىل مەن حاۋاس بارلىعىن
بىلمەيدۇر, جۇرەك سەزە-ءدۇر.
مۇتاكالليمين, مانتيكين
بەكەر بوسقا ەزە-ءدۇر.
مۇنداعى «مۇتاكالليمين, مانتيكين» سوزدەرى – يسلامياتتاعى تەولوگيالىق تەرميندەر. عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى «اباي جانە شىعىس» ەڭبەگىندە بۇلارعا كەڭ كولەمدى تالداۋ جاسايدى. «مۇتاكالليمين باعىتىنىڭ نەگىزىن ءىح عاسىردى ال-ااشاري (874-935) سالعان ەدى. بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى ارابشا «كالام» (لوگوس), ال «مۇتا» ءسوزى كالام ءىلىمىن ناسيحاتتاۋشى, تاراتۋشى دەگەندى بىلدىرەدى. مۇتاكاللاميستەر ورتا عاسىردا يسلام دىنىنە گرەك فيلوسوفياسىن پايدالانۋ ارقىلى تەولوگيانى ۇستەمدىككە جەتكىزدى. تابيعات, ادام, قوعامداعى قۇبىلىستارعا وسى مۇتاكاللامين ءىلىمى تۇرعىسىنان جاۋاپ بەرىپ, ۇعىندىرىپ وتىرعان. ال مانتيكين ءسوزى دە دە ارابشا, ول لوگيكا سوزىنە كەلەدى».
بۇدان تۇسىنەتىنىمىز ادام ءبىلىم جيناۋمەن اقيقاتقا جاقىندامايدى. جۇرەك تۇبىندە جاسىرىنعان ءتۇرلى دەرت-مەرەزدەرمەن كۇرەسۋ ارقىلى شىندىقتىڭ شىڭىنا جەتەدى. بارلىعى ادام كەۋدەسىندەگى ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ قازىناسى جاسىرىنعان جۇدىرىقتاي جۇمىر ەتكە بايلانىستى.
