ءىس-شارادا تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى دوسبول بايعوناقوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى: «1925 جىلى 15–19 ءساۋىر ارالىعىندا اقمەشىتتە وتكەن قىرعىز (قازاق) اكسر كەڭەستەرىنىڭ V سەزىندە قازاققا «قازاق» دەگەن تاريحي اتاۋىن قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. سودان باستاپ قازاق اكسر-ءى بولىپ اتالا باستادى جانە رەسپۋبليكانىڭ جاڭا استاناسىنىڭ بۇرىنعى اقمەشىت اتاۋى قىزىلوردا دەپ وزگەرتىلدى, استانا قىزىلورداعا كوشىرىلدى. بۇعان بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. بۇل – ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەزەڭى تاريحىنداعى ماڭىزدى بەتبۇرىس كەزەڭ» دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى دايىنداعان «قازاق جەرىنىڭ تۇتاستانۋى مەن «قازاق» اتاۋىنىڭ قايتارىلۋىنا 100 جىل» تاقىرىبىندا تۇپنۇسقالىق ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ كورمەسى ءوتتى. كورمەدە قازاق اتاۋىنىڭ قايتارىلۋى تۋرالى قۇجاتتار, قىرعىز (قازاق) اكسر كەڭەستەرىنىڭ V سەزىنە قاتىسقان دەلەگاتتاردىڭ سۋرەتى, سەزد ستەنوگراممالارى, قازاق اتاۋىنىڭ قايتارىلۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالاردىڭ سۋرەتى مەن ماقالاسىنىڭ فوتوسۋرەتى قويىلعان.
جيىندا اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆ «قازاق ەتنونيمىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنىنىڭ ەۆوليۋتسياسى», تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى مۇرات ءابدىروۆ «قازاق/كازاح/كازاك تەرميندەرىنىڭ ەتيمولوگياسى تۋرالى», ك.كاراساەۆ اتىنداعى بىشكەك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى دوولەتبەك ساپاراليەۆ «رەسەيدىڭ تاريحي دەرەككوزدەرىندەگى قازاق پەن قىرعىزدىڭ ەتنيكالىق اتاۋى», «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆ «تۇتاس قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ تۇڭعىش سەزىنە ءبىر عاسىر» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.
ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي «قازاق حالقىنىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ تاريحى» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىندا قازاق اتاۋىن قايتارۋ نەلىكتەن سالىستىرمالى تۇردە كەيىنىرەك قولعا الىنعانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت
توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا «بۇگىنگى قۇرىلتاي تاعى ءبىر تاريحي بەلەسكە تۇسپا-تۇس كەلدى. بيىل ەل استاناسىن قىزىلورداعا كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانعانىنا ءجۇز جىل تولىپ وتىر. حالقىمىزدىڭ «قازاق» دەگەن بايىرعى اتاۋى دا ءبىر عاسىر بۇرىن قايتارىلدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىز مىڭجىلدىقتاردان باستاۋ الادى, ونىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانى داۋسىز. بىراق وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ۇلتىمىزدىڭ ءوز اتاۋىنىڭ ورالۋى تاريحي ادىلدىك ورناتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولعانىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك» دەگەن ەدى.
باياندامادا بىرنەشە ماسەلەنى قوزعاماقپىن. بىرىنشىدەن, نەلىكتەن رەسپۋبليكا اتاۋى رەسمي «قازاق» دەپ اتالۋىن ۋاقىتىلى ەشكىم كوتەرمەدى دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. ورىسشا رەسمي قۇجاتتاردا رەسپۋبليكا اتاۋى قىرعىز بولىپ كورسەتىلگەنىمەن, قازاقشا قۇجاتتاردا, نەگىزىنەن, «قازاق» دەپ جازىلدى. ەكىنشىدەن, زيالىلار التى الاشتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ەلدىڭ شەكاراسىن شەگەندەپ العىسى كەلدى. ۇشىنشىدەن, رەسمي باسىلىمداردىڭ بارىندە «قازاق» اتاۋى سول «قازاق» قالپىندا جازىلىپ جاتتى.
كەڭەستەردىڭ 5-ءشى سەزى بۇكىل قازاق جەرلەرىنىڭ ءبىر رەسپۋبليكا قۇرامىنا بىرىگۋىنەن كەيىن وتكەن جينالىس ەدى. سەيىتقالي مەڭدەشوۆ 1924 جىلعى 27 جەلتوقساندا: «ورىنبور استانا بولا المايدى, ورىنبور–تورعاي گۋبەرنياسىن قۇرۋعا قارسىمىن», دەگەن حات جازادى. ورىنبوردان جاڭا استاناعا جول تارتقان پويىز 1925 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە ساعات 11:00-دە اقمەشىتكە كەلەدى. وسى پويىزعا مىنگەن تۇلعالار تۋرالى, ولاردىڭ اقمەشىتكە جەتكەنشە باستان وتكەرگەن وقيعالارى تۋرالى س.مۇقانوۆ ء«ومىر مەكتەبىندە» قىزعىلىقتى ەتىپ سۋرەتتەيدى. ءبىر عاسىر بۇرىنعى تەمىرجول بەكەتىنىڭ سىرتقى تۇرپاتى ءالى كۇنگە وزگەرمەگەن, سول قالپىندا ساقتاۋلى تۇر.
1925 جىلعى 15 ساۋىردە تۇنگى ساعات توعىزدا سەزد اشىلادى. فوتوسۋرەتتەرگە قاراپ وتىرىپ, پرەزيديۋمدا وتىرعان دەلەگاتتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اتى-ءجونىن انىقتادىق. بەسىنشى سەزدىڭ ستەنوگرامماسى سەزد اياقتالا سالىسىمەن شىققان. 5-سەزدە قازاق اتاۋىن جانە اقمەشىتتى قىزىلوردا دەپ وزگەرتۋ كۇن تارتىبىندە بولماعان ەدى. بىراق 18 ءساۋىر كۇنى كەشكە قاراي قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 2-حاتشىسى سۇلتانبەك قوجانوۆ ءسوز سۇراپ, ەكى ماسەلەنى كوتەرگەن. ءبىرىنشىسى قازاق اتاۋىنا قاتىستى. «وسى ۋاقىتقا دەيىن بىزدە ءبىر تۇسىنىسپەۋشىلىك بار; كيرگيز ءوزىن قازاق دەپ اتايدى. ولار مۇنى ورىس كازاكتارىنان قابىلدامادى, ولاردان الدەقايدا ەرتەرەكتە قازاق دەپ اتالدى. كوشپەلىلەردىڭ العاشقى وداعى قازاقتار دەپ اتالدى, سوندىقتان ورىس كازاكتارى بۇل اتاۋدى قابىلدادى دەپ ويلاۋعا بولادى. قازىر كيرگيز «قازاق ءسوزى ورىس تىلىندە كيرگيز دەگەندى بىلدىرەدى» دەپ سانايدى. دەكلاراتسيادا «كيرگيز رەسپۋبليكاسى» تۋرالى ايتىلادى, ال جولداس توقجىگىتوۆ «قازاق رەسپۋبليكاسى» دەپ اتايدى, سوندىقتان بۇل اۋدارما. مۇنىڭ ءبارىن تەكسەرۋ كەرەك, ويتكەنى بۇل ەسكىنىڭ قالدىعى ەكەنىن بىلەمىز. مۇمكىن, اۋدارماشىلار وتارلاۋشى كۇشتەردى قولداي وتىرىپ, قازاقتى وسىلاي اتاعان (كۇلكى), سونداي-اق قىرعىزدى «كارا كيرگيز» دەپ اتايدى. بىراق بۇلار كارا كيرگيز ەمەس, ولاردى ورىستار سولاي اتادى. ءبىز جاي عانا قازاقپىز, قىرعىزدى قازاقتان اجىراتۋ ءۇشىن ولاردى كارا كيرگيز نەمەسە قارا قىرعىز دەپ اتادى. ەندى بولاشاقتا كيرگيزدى قازاق دەپ جانە رەسپۋبليكانى قازاقتىكى, ياعني قازاقستان دەپ اتاۋ ءۇشىن زاڭداستىرۋ قاجەت. مەن كيرگيزدارعا وسى اتاۋدى قايتارۋدى جانە بۇرىنعى جوسىقسىز تاڭبانى جويۋدى ۇسىنامىن. كەڭەستەردىڭ 5-ءشى بۇكىلكيرگيز سەزى كيرگيز حالقى ءۇشىن «قازاق» دەگەن اتاۋدى جانە كيرگيز رەسپۋبليكاسى ءۇشىن «قازاقستان» دەگەن اتاۋدى زاڭداستىرسىن» دەيدى. بۇل ءسوزدى سەزگە قاتىسۋشىلار دۋ قول شاپالاقتاپ قولدايدى.
سۇلتانبەك قوجانوۆ كوتەرگەن ەكىنشى ماسەلە اقمەشىت قالاسىنىڭ اتاۋى تۋرالى: «مەن وسى قالانىڭ مارتەبەسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ونىڭ اتاۋىن دا تازا قازاق تىلىنە وزگەرتۋدى ۇسىنامىن. بۇرىن حاندىق قۇرىلىمداردىڭ استانالارى بولعان, مىسالى: اق وردا, ايگىلى حان ءوزىنىڭ استاناسىن كوك وردا دەپ اتادى, بۇل كوك ءتۇس دەگەندى ءبىلدىردى, ال ءبىز ءوز استانامىزدى قىزىل ورتالىق – قىزىل وردا دەپ اتاي الامىز. مەن اقمەشىتتەي (پەروۆسك) استانانى بۇل كۇننەن باستاپ قىزىل وردا دەپ اتاۋدى ۇسىنامىن». وسى جەردە ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جايت, قىزىل ءسوزى – التىن دەگەن دە ماعىنانى بەرەتىنى تۋرالى ايتقىم كەلەدى», دەيدى س.شىلدەباي.
ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-ءدىڭ ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جانە وما-نىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى الماس جۇنىسباەۆ «بولماعان شەگارا: ورتا ازيانىڭ مەجەلەنۋى كەڭەستىك ساياسي ينجەنەريا رەتىندە» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. «مەجەلەۋ كاۆكاز ەلدەرىندە دە, كسرو-نىڭ ەۋروپا بولىگىندە دە, سىبىردە دە ءجۇردى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىندا ەكى ۇلكەن كوميسسيا قۇرىلادى: «رەسەيدىڭ تايپالىق قۇرامىن زەرتتەۋ كوميسسياسى» (كيپس) جانە «وندىرگىش كۇشتەردى زەرتتەۋ كوميسسياسى (كەپس). وسى ەكى كوميسسيا بيلىككە كەلگەن بولشەۆيكتەرگە ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە جانە تەرريتورياسى مەن اكىمشىلىك بىرلىكتەرىن قۇرۋدا ۇلكەن زەرتتەۋلەر جاساپ بەرەدى. ولاردىڭ تۇجىرىمدارىنا كەلىسپەگەن ناركومنادز ءوز تەورياسىن تاۋىپ, ارنايى ينستيتۋت قۇرىپ, جەكە زەرتتەۋ جۇرگىزدى. بۇل پىكىرتالاس 1917 جىلدان ءجۇردى. پىكىرتالاسقا جوعارى بيلىك وكىلدەرى, ەليتالار, جەرگىلىكتى ەليتالار, عالىمدار قاتىستى. 1919 جىلدان باستاپ بولشەۆيكتەر ەتنوگرافيالىق جانە شارۋاشىلىق اكىمشىلىكتى قالاي جۇرگىزەمىز دەگەن ەكى ۇلكەن ماسەلەگە كەزىكتى. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى عالىمدارى ەسكەرتۋلەردى, مالىمەتتەردى جيناقتاپ, بيلىككە بەرىپ وتىردى. بيلىك ءبىراۋىزدان شەشىم شىعارۋعا شاماسى كەلمەدى. قازاق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ قازاق وبلىستارىن قازاقستانعا قايتارۋ بويىنشا بىرنەشە جينالىس ءوتتى. 1920 جىلى ت.رىسقۇلوۆتىڭ كوميسسياسى ماسكەۋگە بارىپ, تۇركىستان دەلەگاتسياسى تۇركىستان ماسەلەسىن لەنيننىڭ الدىندا قورعاپ شىققاننان كەيىن ساياسيبيۋرو بىرنەشە باپتان تۇراتىن قاۋلى قابىلدايدى. جالپى, تۇركىستاندى ءبولۋ ماسەلەسى وتە ۇلكەن ماسەلەگە اينالعان. 1922 جىلى كسرو قۇرىلعاندا حورەزم رەسپۋبليكاسىن كسرو قۇرامىنا العىسى كەلدى. بىرنەشە جوبا ۇسىنىلادى, پىكىرتالاس وتكىزىلەدى. بۇقارا ول كەزدە ءالى امىرلىك ەدى. ورتا ازيادا يسلام الەمى ءۇشىن قاستەرلى ەل بولاتىن. گ.ۆ. چيچەريننىڭ ءالى دە جارىققا شىقپاعان بىرنەشە حاتى بار. ستالينگە, بىرنەشە پارتيا باسشىلارىنا حات جازعان.
«حورەزم مەن بۇقارانى جويىپ, تۇركىستانعا اپارىپ قوسقاندا, كۇللى مۇسىلمان الەمىنە نە دەپ جاۋاپ بەرەسىزدەر؟ اۋعانستانعا, يرانعا نە دەيسىزدەر؟ سول ەكى مەملەكەتتى جويىپ تاستاساڭىزدار, كسرو جۇرگىزىپ جاتقان ۇلتتىق ساياساتقا قاتىستى حالىقارالىق داۋ تۋادى, وعان نە دەپ جاۋاپ بەرەسىزدەر؟» دەيدى.
ءتىپتى ساناق جۇرگىزۋگە دايىندىق كەزىندە ورتالىق ازيا ءۇشىن ارنايى ساۋالداما دايىندايدى. ەڭ اۋەلى, تۇرعىننىڭ ءتىلىن انىقتاۋ كەرەك. ياعني تۇرعىن قاي تىلدە سويلەيدى, قاي تىلدە ويلانادى – سول ۇلتقا جاتقىزامىز دەپ كەلىسەدى. تۇركىستانداعى قۇرامالاردى قاي توپقا جاتقىزامىز دەگەندە رەسپوندەنتتىڭ تىلىنە جانە دىنىنە قاراپ بولە سالعان. مەجەلەۋدىڭ الدىنداعى تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق قۇرامى تۋرالى مالىمەت جوق. اكىمشىلىك شەكارا قالاي بولدى, ۇلتتاردىڭ سانى قانشا دەگەن دەرەك ساقتالماعان. جالپى, مەجەلەۋگە قاتىستى قۇجاتتىڭ كوپشىلىگى ءالى دە جاسىرۋلى جاتىر. سوندىقتان بولار وسى تاقىرىپقا قاتىستى تولىققاندى زەرتتەۋ جاسالماعان. رەسپۋبليكالاردى بولگەندە ۇلتتاردىڭ تىلدىك يەرارحياسى دا الدىن الا انىقتالىپ, ارنايى جىكتەلگەن. ۇلى ۇلت (ورىس ءتىلى), ۇلكەن ۇلتتار (ۋكراين, بەلورۋس, گرۋزين, ارميان, ازەربايجان), ورتا ۇلتتار (قازاق, وزبەك, تۇرىكمەن, تاجىك, قىرعىز, رەسەيدىڭ ۇلتتارى), كىشى ۇلتتار (ەۆرەي, قاراقالپاق, ادىگەي, التايلىق, قاراشاي, شەركەس, حاكاس, ساحا, كورياك, ەۆەنك), مارتەبەسى جوق ۇلتتار (الەۋت, ەسكيموس, دۇنعان, سىعان ت.ب.) دەگەن يەرارحياعا ءبولىنىپ, ءتىل شەكاراسى دا ارنايى كورسەتىلگەن», دەيدى ا.ءجۇنىسباي.
كونفەرەنتسيانىڭ قارارىندا «قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعى بويىنشا اعارتۋشىلىق قىزمەتتى جانداندىرۋ; قىزىلوردا قالاسىنىڭ استانالىق كەزەڭىنىڭ تاريحىن زەردەلەۋ مەن ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن تەرەڭدەتۋ; قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق مۇددە جولىندا كۇرەسكەن ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىن جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ ت.ب. مىندەتتەر كورسەتىلدى.
تاريح فاكۋلتەتىندە ون جىلعا جۋىق ءبىر جاقسى ءداستۇر قالىپتاسقان ەكەن. فاكۋلتەتتىڭ ەڭ ۇزدىك شاكىرتتەرىنە عالىم, تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت سۇلەيمەن تۇرعانباەۆ اتىنداعى ءبىر رەتتىك شاكىرتاقى جىل سايىن بەرىلىپ ءجۇر. بيىل دا فاكۋلتەتتىڭ ەڭ ۇزدىك 15 ستۋدەنتىنە 100 مىڭ تەڭگەدەن شاكىرتاقى تاعايىندالىپتى. تاريح فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى, مەتسەنات بايقادام ابىلاسانوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن بولىنگەن شاكىرتاقىنى اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆ فاكۋلتەتتىڭ ەڭ ۇزدىك ستۋدەنتتەرىنە سالتاناتتى جاعدايدا تاراتىپ بەردى.
قاراگوز ءسىمادىل
«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنە ەنەتىن «Ana tili» گازەتىنەن, 17.04.2025 جىل
