قاھارمان ءھام دانا قولباسى

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىنىڭ كەمەل دەڭگەيدەگى ساردار ەكەنىن سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق كورسەتتى. العاشقى ۇرىسىن ب.مومىش ۇلى «سوعىس پسيحولوگياسى» ەڭبەگىندە تەرەڭ تالداپ, سارالادى. بۇل تۇستا ول سوعىس شە­بى­نە العاش كەلگەن باتالوننىڭ رۋحاني كەلبەتىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. باتالون قورعانىس شەبىن قۇرىپ, جاۋ شابۋىلىن تويتارۋعا دايىندالىپ جاتىر. جاۋدىڭ قاراسى كورىنبەيدى. ونىڭ ەسەسىنە جاۋدىڭ قورشاۋىنان شىقتىق دەپ بوسىپ, قاشىپ كەلە جاتقانداردىڭ قاراسى كوپ.

جاۋمەن سوعىسىپ كورمەگەن باتالونعا كوز الدىنداعى كورىنىستەر جايسىز اسەر ەتتى. جاعدايدى دەر كەزىندە ساراپقا سالىپ, دۇرىس باعالاعان باتالون كومانديرى جاۋىنگەرلەرىنىڭ اسكەري رۋحىن كوتەرۋ, جاۋعا قارسى سوعىسۋعا ساقاداي ساي تۇرۋى ءۇشىن لايىقتى شەشىم جاسادى. «سەرەدا جورىعى» وسىلاي باستالدى. سەرەدا ەلدى مەكەنىندەگى جاۋ توبىنا شابۋىل جاساۋ ءۇشىن باتالوننىڭ ءار ءبولىمى مەن بولىمشەلەرىنەن بىردەن, ەكىدەن جاۋىنگەرلەر الىنىپ, ءجۇز ادامنان تۇراتىن اسكەري قۇراما جاساقتالدى. قورعانىس شەبىندە تۇرعان اسكەري قۇراما 1941 جىلدىڭ 18 قا­زانىنا قاراعان ءتۇن ورتاسىندا شەپتەن 25 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى سەرەدا ەلدى مەكەنىندە جاتقان جاۋعا ءۇش جاقتان بىردەي شابۋىل جاسادى. وق قارداي بورادى. شىرت ۇيقىدا جاتقان جاۋ شوشىپ ويانىپ, باستارى اۋعان جاققا قاشتى. وتان قورعاۋشىلار قاشقان جاۋعا وقتارىن اياماي توگىپ, ولاردىڭ سوعىس ماشينالارىن قيراتتى, جاۋ شتابىنىڭ قۇجاتتارىن قولعا ءتۇسىردى, «تىرىدەي ءتىل» الىپ, كەرى ورالدى. جاۋدى جەڭىپ كەلگەن ەرلەر ءوز بولىمشەلەرىنە جاۋعا قالاي شابۋىل جاساعانىن, ونى قالاي تىم-تىراقاي قاشىرىپ, قۋىپ ءجۇرىپ سوققانىن جىرداي ايتىپ كەلدى. جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىك رۋحى كوتەرىلدى, جاۋعا قارسى سوعىسۋعا, ونى تاس-تالقان ەتىپ جەڭۋگە, تۇتقىنعا الۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى. باتالون جاۋمەن بەتپە-بەت سوعىسۋعا ساقاداي ساي قالىپقا كەلدى. ءتىرى جاۋمەن بەتپە-بەت كەزدەسپەگەن, جاۋعا قارسى وق اتىپ كورمەگەن جاۋىنگەرلەردى جاۋمەن قولما-قول ۇرىسۋعا, ايانباي سوعى­سۋعا ساقاداي ساي قالىپقا كەلتىرۋ ب.مو­مىش­ ۇلىنىڭ ستراتاگەمالىق ويلاۋ كەڭىس­تىگىندەگى ايرىقشا اسكەري امال ەدى. كوماندير باتالوننىڭ اقىل-ويى, ەرىك-جىگەرى, جاۋىنگەرلەر تاربيەشىسى, ۇرىستى ۇيىمداستىرۋشى, باسقارۋشى ءارى جەڭىسكە جەتكىزۋشى كورنەكتى اسكەري تۇلعا رەتىندە تانىلدى. سوعىس ىسىندە وسى­لار­دىڭ ءبارىنىڭ دە ومىرلىك ماڭىزى ولشەۋ­سىز جوعارى. «سەرەدا جورىعى» با­تالوننىڭ, باتالون كومانديرىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى العاشقى ەرلىگى دەپ باعالاۋعا لايىقتى اسا ءىرى جەڭىس بولدى.

«سەرەدا جورىعى» وتكەن سوڭ جاۋ شابۋىلعا شىقتى. ون تاۋلىك بويى تولاس­سىز جۇرگىزىلگەن ۇرىستا پانفيلوۆ ديۆيزياسى جاۋدىڭ ءتورت ديۆيزياسىنا قارسى سوعىسىپ, ەستەن كەتپەس ەرلىك كورسەتتى. ب.مومىش ۇلى «سوعىس پسيحولوگياسى» ەڭبە­گىندە ۆولوكولامسك ءۇشىن بولعان ۇرىستى سول كەزدەگى تەڭدەسى جوق سۇراپىل ۇرىس رەتىندە باعالادى. وسى ۇرىستا جاۋدىڭ ۆولو­كولامسك باعىتىنداعى كۇشتەرىنىڭ تەڭ جارتىسى جويىلدى. سونىڭ سالدارىنان باسقىنشى جاۋ جيىرما كۇن بويى جاڭا شابۋىل جاساۋعا جاراماي, قالجىراپ, امالسىز قورعانىسقا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ءمانى اسا ۇلكەن ستراتەگيالىق تابىس ەدى. قازاقستاندا جاساقتالعان پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ەرلىك داڭقى شىقتى. وندا ب.مومىش ۇلى باتالونىنىڭ ۇلەسى زور ەدى.

باتالون كومانديرى 1941 جىلدىڭ 16-26 قاراشاسى ارالىعىندا ماسكەۋ تۇبىندە بولعان مانەۆرلى قورعانىس ۇرىستارى شەگىندە, كۇندەلىكتى ۇرىستاردى ايتپاعاندا, 27 رەت شەشۋشى شايقاستارعا شىعىپ, باتالوننىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى قاپىسىز ورىندادى, ەرەن ەرلىك كورسەتتى. وسى كەزەڭ ىشىندە ديۆيزيا كومانديرى گەنەرال-مايور ءپانفيلوۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىنا سايكەس ب.مومىش ۇلى باتالونىمەن دەربەس سوعىس ىستەرىن جۇرگىزۋ ءۇشىن, ديۆيزيادان ءبولىنىپ شىعىپ, جاۋ اسكەرىنىڭ تۋ سىرتىندا بەس رەت ايرىقشا ماڭىزدى سوعىس وپەراتسيالارىن ىسكە اسىردى. بەس رەتتە دە ايرىقشا ماڭىزدى مىندەتتەردى ويداعىداي ىسكە اسىرعان سوڭ, قاراماعىنا قوسىمشا بەرىلگەن جاۋىنگەرلەر مەن سوعىس تەحنيكاسىنان شاشاۋ شىعارماي, جاۋدىڭ قورشاۋىن بۇزىپ-جارىپ ءوتىپ, ديۆيزياعا كەلىپ قوسىلدى. جاۋدىڭ ويىن ىسكە اسىرماي تاستادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ب.مومىش ۇلى باتالونىنىڭ اتالعان سوعىس جورىقتارىنىڭ ارقايسىسى تەڭدەسى جوق ەرەن ەرلىكپەن تەڭ. ديۆيزيا كومانديرى گەنەرال پانفيلوۆ باتالون كومانديرىنىڭ 1941 جىلدىڭ 16 قازانىنان 15 قاراشاسىنا دەيىنگى ارالىقتاعى وسىنداي ەرلىكتەرىن اتاپ كورسەتىپ, ءادىل باعالاي كەلىپ, ب.مومىش ۇلىن لەنين وردەنىمەن ناگرادتاۋعا ۇسىندى. بىراق گەنەرال ءپان­فيلوۆتىڭ ۇسىنىسىنا جاۋاپ بولمادى.

ب.مومىش ۇلى سوعىس ىسىنە تەحنيكا مەن ادامداردىڭ ايقاس-شايقاسى دەپ قاراماي, ونى اقىل مەن ايلانىڭ ارپالىسى رەتىندە باعالادى. سوعان وراي اقىلعا سۇيەنىپ, جاۋدىڭ باسىم كۇشىن از كۇشپەن-اق تىزە بۇكتىردى. ارينە, بۇل دا سارا سانادان, اسقان اقىلدان شىققان ستراتاگەمالىق شەشىمنىڭ ناتيجەسى ەدى. مۇنداي اسكەري ايلا كومانديردىڭ العىر ويى مەن نار تاۋەكەلشىل تابيعاتىنان باستاۋ الادى. مىنا ءبىر كورىنىسكە نازار اۋدارايىق: پانفيلوۆ ديۆيزياسى جاۋدىڭ التى دي­ۆي­زياسىنا قارسى كەسكىلەسكەن سوعىس جۇرگىزىپ جاتقان شاق. جاۋدىڭ قالپى جامان. ديۆيزيا باسقا شەپكە كوشپەك. ونى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ب.مومىش ۇلىنىڭ باتالونى ۆولوكولامسك بويىندا سەگىز شاقىرىمعا سوزىلعان شەپتە دۇشپانعا جول بەرمەي, قاراشانىڭ 15-ءى مەن 20-سى اراسىندا ءبىر جەتى بويى قورعانىس ۇرىستارىن جۇرگىزۋى كەرەك. گەنەرال پانفيلوۆتىڭ كوزگە ايتقان شىندىعىنا سايعاندا, بۇل ديۆيزيانىڭ اماندىعى ءۇشىن باتالوندى قۇرباندىققا شالۋمەن بىردەي ەدى.

اسكەري ستراتەگيالىق ءمانى زور بىرنەشە اۋىل مەن ايماقتى قورعاۋ تۋرالى ديۆيزيا كومانديرىنەن بۇيرىق العان ب.مومىش ۇلى بىرنەشە كۇن بويى جاۋمەن كەسكىلەسكەن ۇرىس جۇرگىزەدى. ۇرىس بارىسىندا باتالوننىڭ قورعانىس شەبىندەگى ءبىر ستانسانى الۋعا جاۋ بار كۇشىن سالادى: ءبىرىنشى كۇنى (16 قا­را­شا) ستانسانى قورعاۋشىلاردىڭ شەبىن جاۋدىڭ 20 سامولەتى بومبالاپ, وق جاۋدىرادى. كۇنى بويى ارتيللەريادان وق اتادى. ەكىنشى كۇنى وسى سويقان تاعى قايتالانادى. ب.مومىش ۇلى بۇل جايعا سوعىس ءىسىنىڭ تاري­حى مەن تەورياسىنداعى قاعيدالار تۇرعى­سىنان قارايدى: «ۇرىس ونەرىنىڭ نەگىزى – دۇشپانعا وقپەن اسەر ەتۋ, ونىڭ كۇشىن قىرىپ-جويۋ, ءوز كۇشىڭدى امان ساقتاۋ. ۇرىس جۇرگىزۋ ونەرىنىڭ ءمانى دە وسىعان بايلانىس­تى». كوماندير سوعىس ونەرى تۋرالى وسىنداي ستراتاگەمالىق قاعيداسىنا ساي كوز ال­دىن­داعى احۋالدى ساراپقا سالىپ, بىلاي باعالايدى: 1) جاۋدىڭ كۇشى قورعانىس ۇرىس­تارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەمەس, شابۋىل ۇرىس­تارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جاساقتالعان; 2) جاۋ ستانسانى الۋعا ۇمتىلۋدا; 3) جاۋدىڭ ستان­سانى الماي, ونى وراعىتىپ وتۋگە مۇمكىندىگى بار; 4) جاۋدىڭ ستانسانى الماي, ونى وراعىتىپ ءوتۋى ديۆيزيا قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قاتەرلى; 5) جاۋ وسى قارقىنمەن اۆياتسيا مەن ارتيللەريادان بىردەي سوققىلاي بەرەتىن بولسا, ستانسانى قورعاۋشى ءجۇز جيىر­ما ادامنان قاراشانىڭ جيىرماسىنا دەيىن ەشكىم دە ءتىرى قالماۋى مۇمكىن; 6) ولاي بولعان جاعدايدا باتالوننىڭ الدى­نا قويىل­عان مىندەت ورىندالمايدى; 7) با­تالوننىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ونىڭ ادام كۇشىن ساقتاۋ كەرەك.

قالىپتاسقان سوعىس جاعدايىن وي سارابىنان وتكىزگەن سوڭ ب.مومىش ۇلى ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەردى بەلگىلەيدى: 1) جاۋدىڭ ستانسانى اينالىپ وتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك; 2) ستانسانى جاۋعا ۇرىسسىز تاستاپ, ءتىپتى ودان «قاشىپ شىعۋ» كەرەك. جاۋدىڭ بۇدان كەيىنگى اسكەري-پسيحولوگيالىق جا­يىن كوماندير بىلاي توپشىلايدى: 1) جاۋ ستانساعا كەلىپ جايعاسىپ بولعان سوڭ, ونىڭ شابۋىل سالىپ سوعىسۋعا ارنالعان كۇشى قورعانىس سوعىستارىن جۇرگىزۋگە قابىلەتسىز بولىپ قالادى; 2) باتالوننىڭ ستانسادان «قاشىپ شىعۋى» جاۋدىڭ ساقتىعىن السىرەتەدى; 3) ستانساعا ەركىن كىرگەن جاۋ «تابىسقا ماستانادى», قامسىز قىزىققا بوي الدىرادى. جاۋدى وسىنداي جاعدايعا تۇسىرگەن سوڭ, ونى ءۇش جاقتان شابۋىلداپ, جويىپ جىبەرۋ كەرەك. تۇپكى ستراتاگەمالىق ماقسات وسىلاي نەگىزدەلدى.

كومانديردىڭ شەشىمى قاتەرلى, قاۋىپتى, ۇرەيلى. مۇنداي شەشىمگە بارۋ باستى باي­گەگە تىگۋمەن بىردەي. كوماندير جاعدايدى ساراپتاي كەلىپ, قابىلداعان شەشىمىن ورىن­داۋعا بەكىندى, روتا كومانديرلەرىنە ستان­سانى تاستاپ شىعۋ بۇيىردى. جاۋىن­گەرلەردىڭ ستانسانى تاستاپ شىققان بويى ىعىسىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋدى الدىن الا ويلاستىردى. شەگىنۋدەگى بىردەن-ءبىر ماقسات كۇشى باسىم جاۋدىڭ قىراعىلىعىن جويىپ, ءتارتىبىن بوساتىپ, اقىرىندا ولاردى جويىپ جىبەرۋ ەكەنىن توپ كومانديرلەرىنە انىقتاپ ءتۇسىندىردى, ارقايسىسىنىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويدى, ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارىن كورسەتتى.

شاعىن, ايتسە دە قاۋىپتى وپەراتسيا باتالون كومانديرى ويلاعانداي ءساتتى ءوتتى. كوشە بويلاپ, ۇيلەردى ارالاپ تاۋىق قۋىپ, توراي توسقاۋىلداپ مارە-سارە بولعان, الدارىنا ىستىق اس كەلىپ, جىلى-جۇمساق بۋىندارىنا تۇسكەن جاۋ قامسىز قالدى. ستانسانى الىپ, «تۇمسىعىن جىلى مەن جۇمساققا تىققان», ءسويتىپ بەيقامدىققا بوي الدىرعان التى ءجۇز دۇشپاندى ب.مو­مىش ۇلى ءجۇز جيىرما اداممەن قايتا اينالىپ كەلىپ, ءۇش تاراپتان بىردەي سوقتى. جاۋدىڭ توز-توزى شىقتى. باتالون كومانديرى ديۆيزيا كومانديرىنىڭ تاپسىرماسىن ويداعىداي ورىنداۋمەن بىرگە ءوز كۇشتەرىن امان ساقتاپ قالدى, جاۋدى جويىپ, از شىعىنمەن جەڭىسكە جەتتى.

تۇپكى مىندەت جاۋدى جويۋ بولعاندا, سول مىندەتتى ب.مومىش ۇلى ادەتتەن تىس ستراتاگەمالار جۇيەسىنە, اسكەري ايلا-امالعا سالىپ ورىندادى. جاۋدى جاپىرا سوققان جاۋىنگەرلەردىڭ رۋحى كوتەرىلىپ, مەرەيى ءوستى. بولعان ءىستىڭ ناتيجەسىنە ديۆيزيا باسشىلارى ءدان ريزا. الايدا كومانديردىڭ بۇل ورايداعى شەشىمى دە, جالپى وسى سترا­تاگەمالىق وپەراتسيانىڭ ءوزى دە نار تاۋەكەلدىڭ كورىنىسى بولاتىن. «تاۋەكەلسىز جەڭىس جوق» دەيدى ب.مومىش ۇلى. مۇنداي تاۋەكەلگە قىزۋ ءارى باتىل ويلى, اسكەري اقىل-ايلاعا جۇيرىك كوماندير عانا بارا الۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار بۇل جەردە سوعىس ونەرىنىڭ پسيحولوگياسىنا, تاريحى مەن تەو­رياسىنا, امال-ايلاسىنا جەتىك ءارى ناق­تى قالىپتاسقان جاعدايدا بىردەن-ءبىر دۇ­رىس شەشىمدى قولما-قول قابىلداپ, ونى وي­داعىداي ءىس جۇزىنە اسىرا بىلەتىن سارداردىڭ سارا ساناسىنىڭ قىزمەتى دە ايرىقشا.

وتان قورعاۋشىلاردىڭ جاۋعا قار­سى ۇرىس­تارىنىڭ ءبىر تارماعىندا ب.مومىش­ ۇلى وسىنداي تاعى ءبىر ستراتاگە­مالىق تاماشا تاپقىرلىققا بارادى. قالىپتاسقان سوعىس جاعدايى, ستراتاگەمالىق احۋال مىناداي: ا) جاۋ ارتيللەرياسى قورعانىس نۇكتەسىندەگى جاۋىنگەرلەر توبىنا سناريادتارىن قارداي بوراتۋدا; ءا) جاۋدىڭ كوزدەگەنى – قورعانىستاعى جاۋىنگەرلەر توبىنىڭ شەبىن بۇزىپ-جارىپ ءوتۋ نەمەسە قورشاپ الىپ, جويىپ جىبەرۋ; ب) قورعانىستاعى جاۋىنگەرلەر توبىن جاۋ وراعىتىپ ءوتۋى دە مۇمكىن. جاعدايدى جەتە پايىمداعان ب.مومىش ۇلى قورعانىستاعى جاۋىنگەرلەر توبىنىڭ كومانديرىنە مىناداي بۇيرىق بەرەدى: ا) جاۋدىڭ ارتيللەريالىق سوققىسىنان كەيىن قيمىلدى, اتىستى كىلت توقتاتىپ, ءولى تىنىشتىق ساقتاۋ قاجەت; ءا) جاۋدى بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ ءولىپ قالعانىنا سەندىرەتىن كورىنىس جاساۋ كەرەك. بۇيرىق ورىندالادى. كەزەكتى ارتيللەريالىق اتقى­لاۋ­دان كەيىن سوعىس الاڭىنان ءولى تى­نىشتىقتى عانا كورگەن جاۋ كولوننا بولىپ جولعا شىقتى. سەگىز تانك كوپىردىڭ اۋزىنا كەلىپ توقتادى. كوپىر مينالانعان دەپ ويلاعاندىقتان, الدىڭعى ءۇش تانكتىڭ ەكيپاجى توعىز ادام بولىپ سىرتقا شى­عىپ, كوپىردى تەكسەرىپ, قاراي باستايدى. وسى كەزدە ء«ولىپ قالعان» 80 جاۋىنگەر كەنەتتەن ء«تىرىلىپ», دۇشپاننىڭ 8 تانكىسى مەن 400 ادامىنا قارسى ۇران سالىپ شابۋىلعا شىعادى. ناتيجەسىندە, 150 جاۋ جەر جاس­تاندى, ءبىر زەڭبىرەك, ءبىر تراكتور, تولىپ جاتقان سناريادتار, ءۇش تانك, قۇجاتتار تيەلگەن شتاب ماشيناسى ولجا بولدى. قورعانىستاعى جاۋىنگەرلەر توبى اقىلمەن ايلا اسىرىپ, قاپتاعان جاۋدى قاپىدا سوقتى, تاس-تالقان ەتتى, جاۋ توپتارىنىڭ بەلگىلى ءبىر نۇكتەدە كۇش بىرىكتىرىپ سوعىسۋ جوسپارىن ىسكە اسىرماي تاستادى.

ايتىلعان جايلار ب.مومىش ۇلىنىڭ سوعىس ىسىندەگى, سوعىس پسيحولوگياسىنداعى تەڭدەسسىز تەرەڭدىگىن, ەرەن ەرلىكتەرى مەن كەرەمەت كەمەلدىگىن كورسەتەدى. ونىڭ ءمانىسى ب.مومىش ۇلىنىڭ جاۋعا قارسى سوعىستاعى قاھارماندىعى مەن سوعىس جۇرگىزۋ ونەرىنىڭ تاكتيكالىق جانە ستراتاگەمالىق ايرىقشا ماڭىزدى شەشىمدەرى ارقىلى اشىلىپ, وشپەس ەرلىكتىڭ ۇلگىسى بولىپ قالدى.

ب.مومىش ۇلى پولك كومانديرى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىنگى العاشقى ون كۇننىڭ ءار كۇنىندە (1941 جىلدىڭ 26 قاراشاسىنان 7 جەلتوقسانىنا دەيىن) پولك جاۋمەن سان رەت شايقاسىپ, اسا جاۋاپتى مىندەتتەردى جانكەشتىلىكپەن ورىندادى, پولك كومانديرى سوعىس ءىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋدىڭ تەڭدەسسىز تەرەڭى, اسقان مايتالمانى رەتىندە دارالاندى. وسىنداي سوعىستىڭ بىرىندە ول (1941 جىلى 5 جەلتوقساندا) اۋىر جارالاندى. قالىپتاسقان سوعىس احۋالىن ساراپتاعان­دا, كوماندير: «ەندى شەگىنەرلىك جەر جوق. پولكتا ادام از قالدى. نە كورسەم دە پولك­پەن بىرگە كورەمىن», دەپ, ۇرىس دالاسىن تاس­تاپ, گوسپيتالعا بارىپ ەمدەلۋدەن باس تارتتى. پولكتى جارالى كۇيىندە ءوزى باسقارىپ, دۇشپاننىڭ باسىم كۇشىمەن تابان تىرەسكەن ۇرىس جۇرگىزدى.

1942 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىن­دا پولكتىڭ ءبىر جارىم باتالون اتقىشتا­رىمەن جاۋدىڭ «قۋ باس» دەپ اتالعان ديۆيزياسىنا ءتۇن ورتاسىندا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, ونىڭ مىڭنان اسا سولداتىن قاتاردان شىعاردى. وسى جىلدىڭ 8 اق­پانىندا پولكتىڭ بارلاۋشىلار ۆزۆودىنا كەلگەن كەزىندە اياق استىنان جاۋدىڭ شەگىنىپ بارا جاتقان 600-دەي ادام كۇشى, 8 تانكىسى بار كولونناسىن بايقادى دا, شۇعىل شەشىم قابىلدادى: تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, 200-دەي دۇشپاننىڭ كوزىن جويدى, ماڭىزدى قۇجاتتاردى قولعا ءتۇسىردى. ەندى ءبىر جولى ول ءوز پولكىمەن جاۋدىڭ ءۇش بىردەي اۆيا-جاياۋ اسكەر پولكتارىنا قارسى تۇرىپ, ەكى ايدان اسا ۋاقىت بويى (1942 جىلدىڭ 27 اقپانىنان 13 مامىرىنا دەيىن) ونىڭ جۇزدەگەن شابۋىلىنا تويتارىس بەردى, كۇشى باسىم دۇشپاندى ءبىر ادىم دا العا باستىرمادى.

ب.مومىش ۇلىنىڭ سوعىستاعى جاۋىن­گەر­لىك ەرلىكتەرىن ايرىقشا جوعارى باعالا­عان ديۆيزيا كومانديرى سەرەبرياكوۆ 1942 جىلى تامىزدا ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى اتاعىنا ۇسىنىپ, ءتيىستى ورىندارعا ناگرادالىق پاراق تولتىرىپ جىبەردى. سەرەبرياكوۆتىڭ ۇسىنىسىنا دا جاۋاپ قايتارىلمادى.

تاعى ءبىر ايرىقشا ستراتاگەما. ديۆيزيا كومانديرى گەنەرال چيستياكوۆ شەگىنىپ بارا جاتقان جاۋدىڭ جولىن كەسۋ ماقساتىندا پولك كومانديرى ب.مومىش ۇلىنا جاۋدان ءبىر قىستاقتى تارتىپ الۋدى بۇيىردى. گەنەرال وسى بۇيرىعىن بەرىپ جاتىپ پولك كومانديرىنە ەگەر ول كەلەر كۇنى تاڭعى ساعات سەگىزگە دەيىن اتالعان قىستاقتى جاۋدان تارتىپ الاتىن بولسا, وندا ونى سۋۆوروۆ دەپ اتايتىنىن ەسكەرتەدى. گەنەرالدىڭ بۇيرىعىنان بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋدىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگىمەن, اسقان قيىندىعىمەن بىرگە ءازىل ارالاسقان شىندىق, پولك كومانديرىنىڭ قولباسىلىق تالانتىنا دەگەن سەنىم قاتار بايقالادى. تاپسىرما اۋىر, قاتەرلى, قاۋىپتى. ونى ورىنداۋدا ب.مومىش ۇلى سوعىس ءىسى مەن سوعىس ونەرىنە جەتىك دارىندى قولباسى رەتىندە جاڭا ءبىر قىرىنان تانىلدى.

ب.مومىش ۇلى بۇيرىقتىڭ مازمۇن-ءمانىن وزىنشە, ب.مومىش ۇلىنشا عانا ءتۇسىندى. سوعان وراي ارەكەت ەتتى. بەرىلگەن بۇيرىقتىڭ مانىنە, ونى ورىنداۋدىڭ, جۇزەگە اسىرۋدىڭ باعىت-باعدارىن انىقتاعاندا, ەكى جول بارى بەلگىلى بولادى. ءبىرى – تۋرا, جاقىن, بىراق بايانسىز جول; ەكىنشىسى – اۋىر, قاتەرلى, الىس, بىراق باياندى جول. بۇي­رىق­تا كورسەتىلگەن قىستاقتى الۋ جانە قولدا ۇستاپ تۇرۋ مىندەتى ونىڭ ماڭىندا تىزە تۇيىستىرە ورنالاسقان قىستاقتاردى قوسا الۋعا ءماجبۇر ەتتى. ماڭىنداعى بەس قىستاققا تيىسپەي, تەك بۇيرىقتا كورسەتىلگەن قىستاقتى جاۋدان تارتىپ الۋ پولك ءۇشىن كوپ قيىندىق كەلتىرمەيدى. بىراق قالعان بەس قىستاقتاعى جاۋ بەس جاقتان قىسپاققا العان جاعدايدا, ول ەڭبەكتىڭ ءبارى زايا كەتپەك. ونىڭ ۇستىنە پولك قيىن, قاتەرلى جاعدايدا قالۋى ىقتيمال. التى قىستاقتى قاتار الۋ الماعايىپ, قاۋىپتى, ايتسە دە شابۋىلدىڭ مەزگىلىن ءدال بەلگىلەپ, وپەراتسيا­نى تۇتقيىلدان, تەز ءارى ۇيىمداسقان تۇردە جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا, جاۋدىڭ جايراپ تۇسەتىنىنە كۇمان جوق.

تاۋەكەلشىل, بەلسەندى, جاۋىنگەر وي, سىندارلى ستراتاگەما بۇل جولى دا جەڭىسكە جەتكىزدى. پولك كومانديرىنىڭ قولباسىلىق تالانتى, قياداعىنى قالت جىبەرمەيتىن قىراعىلىعى مەن العىرلىعى, ستراتەگيالىق ويلاۋ قۋاتى مەن تاكتيكالىق تاپقىرلىعى ءوز ناتيجەسىن بەردى. ب.مومىش ۇلى جاۋدان التى قىستاقتى قاتار ءبىر مەزگىلدە تارتىپ الدى. بۇل سوعىستىڭ ەكىنشى جىلىنىڭ اقپا­نى ەدى. پولك كومانديرى وسى ۇرىستى التى قىستاقتىڭ ءبىرىنىڭ اتىمەن «بورودينو ۇرى­سى» دەپ اتادى. ونىڭ اسكەري ماڭىزى ولشەۋ­سىز جوعارى بولدى: ۇرىس ناتيجەسىندە مىڭ­نان اسا جاۋدىڭ كوزى جويىلدى; جاۋ اسكەرىنىڭ تۇپكى ويى, ديۆيزيانى العا جىبەرىپ, «تۇبىرىمەن جويۋ» تۋرالى جوسپارى ىسكە اسپاي قالدى. وسى ۇرىستاعى ەرلىگى ءۇشىن ب.مومىش ۇلى ديۆيزيا كومانديرى­نىڭ قۇ­زى­­رەتىمەن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن مارا­پاتتالدى. گەنەرال چيستياكوۆ ۋادە ەت­كەن­دەي, پولك كومانديرى ءوزىنىڭ «سۋۆو­روۆ» دەگەن اتقا لايىقتى ەكەنىن اڭعارت­تى, قالىپتاسقان سوعىس جاعدايىندا قولباسى­لىق تالانتى تەڭدەسسىز بيىك ەكەنىن كورسەتتى.

سوعىستىڭ سوڭعى ەكى جىلىندا دا ب.مو­مىش ۇلى وسىنداي قاھارمان قالپىنان تانبادى. قول استىنداعى ديۆيزياسىن شابۋىلعا باستاپ, جاۋدىڭ سوزىلىپ, بىرىنە-ءبىرى ۇلاسىپ, جالعاسىپ جاتقان قات-قابات قورعانىس قامالدارى مەن بەكىنىستەرىن شابۋىلداپ سوعىسۋ امالدارى ارقىلى تاس-تالقان ەتىپ قيراتىپ, دۇشپاننىڭ سوعىس كۇشتەرى مەن تەحنيكاسىن توپ-توبىمەن جويىپ جىبەرىپ وتىردى, جاۋعا قارسى جاپپاي شابۋىلدىڭ قارقىنىنا قارقىن قوستى.

ب.مومىش ۇلىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى العاشقى ءبىر جىلىنىڭ ءوزى (1941 جىلدىڭ جازى مەن 1942 جىلدىڭ جازى اراسى) ونىڭ قول باستاپ, سوعىس جۇرگىزۋدەگى اسقان ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن, تاماشا تالانتىن, قايتپاس قاھارماندىعىن پاش ەتەتىن ايقاستار مەن شايقاستارعا تولى. سول شايقاستاردا قولباسى بەس رەت جاۋ قورشاۋىندا قالىپ, ونى بەس رەت بۇزىپ-جارىپ, نەگىزگى كۇشكە كەلىپ قوسىلدى, جاۋ­مەن بەتپە-بەت ەكى ءجۇز ۇرىسقا شىعىپ, جەڭىسپەن اياقتادى.

سوعىستاعى ءتۇرلى احۋالدىڭ ەرەك­شە­لىك­تەرىنە قاراي بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قاتەرلى اسكەري تاپسىر­ما­نى ويداعىداي ورىنداپ, جەڭىسپەن شى­عۋ ءۇشىن قول باستاعان كومانديردىڭ با­تىل, باتىر, قايراتتى, قايسار, قاتال, ءادىل, ءبىلىمدى, تاجىريبەلى, جۇرەكتى بولۋى كە­رەك­تىگى داۋسىز. ويتكەنى بۇل قاسيەتتەر – سو­عىس ىسىندەگى قاھارماندىقتىڭ نەگىزى, قاي­نار كوزى. الايدا بۇل قاسيەتتەر ۇلكەن­دى-كىشىلى وفيتسەرلەردىڭ ءبارىنىڭ بويىندا بولا بەرمەيدى. ب.مومىش ۇلى مايداندا قول باستاعان وفيتسەرلەردى ءۇش توپقا بول­گەن: ا) قولما-قول ۇرىستاردىڭ وفي­تسەر­­لەرى; ءا) تاكتيكالىق سيپاتتاعى ۇرىس­تار­دىڭ وفيتسەرلەرى; ب) وپەراتيۆتىك ويلاۋ دەڭگەيىندەگى وفيتسەرلەر. قولبا­سى وفي­تسەردىڭ قاھارماندىعى وسى دەڭگەي­لەردىڭ قاي-قايسىسىندا دا كورىنىس تابا الادى. ال ءبىر قولباسى وفيتسەردىڭ وسى دەڭگەيلەردىڭ بارىندە بىردەي قاھارماندىق كورسەتۋى سوعىس تاريحىندا وتە سيرەك كەزدەسەدى. ب.مومىش ۇلى وسى دەڭگەيلەردىڭ بارىنەن ءوتتى, بارىندە قاھارماندىق كورسەتتى.

سوعىس ىسىندە قولما-قول, تاكتيكالىق جانە وپەراتيۆتىك ۇرىستار دەڭگەيلەرىندە بىردەي قاھارماندىق كورسەتۋدىڭ نەگىزىن­دە قولباسىلىق كەمەلدىك جاتادى. قولبا­سى كەمەلدىگىنىڭ باستى بەلگىسى سوعىس سۇرا­پىلىندا ول باستاعان وفيتسەرلەر مەن جاۋىنگەرلەردىڭ جاپپاي ەرلىك جاساۋىنان, قاھارماندىقتىڭ جەكە-دارا ادامدارعا ەمەس, جالپى قولعا ءتان قاسيەتكە اينالۋى­نان اڭعارىلادى. ب.مومىش ۇلى باستاعان باتالون دا, پولك تا, ديۆيزيا دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وسىنداي قاسيەتىمەن دارالاندى. باستاعان قولىن مۇنداي جاۋىن­گەرلىك دەڭگەيگە دەيىن جەتكىزگەن قولباسىنى قاھارمان عانا ەمەس, دانىشپان قولباسى دەسە بولادى. باۋىرجان مومىش ۇلى – حح عاسىرداعى قاھارمان ءھام دانا قولباسى.

جانعارا دادەباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى