اۋىل بالاسى نامىسشىل كەلەدى
– قوردان اعا, قازاق بالاسى تۋمىسىنان ماتەماتيك. ەسەپكە جۇيرىك بولادى. ءسىز دە جاس كۇنىڭىزدەن ماتەماتيكاعا جاقىن بولدىڭىز با؟
ء–يا, سولاي. ءبىر جاعىنان, بۇل – زاڭدىلىق. مەن دە شالعاي اۋىلدا ءوستىم. ءبىزدىڭ اۋىل كەڭشار بولىمشەسى ەدى. شاعىن ەلدى مەكەن. بىراق مەكتەپتەگى مۇعالىمدەرىمىز مىقتى بولدى. ولار ساباقتى تۇسىندىرگەندە ميىمىزعا قۇيىپ جىبەرەتىن. اسىرەسە ماتەماتيكا, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن بىلىكتى ۇستازدار بەردى. باسقا پاندەردى دە وقىدىق. ماسەلەن, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى دۇرىس وتپەيتىن. ءبىلىمدى مامان بولمادى. سونداي-اق فيزيكا, حيميا, بيولوگيانى دا تولىق تۇسىنگەن جوقپىز. ويتكەنى بۇل پاندەرگە جەكە كابينەت پەن وقۋ قۇرالى قاجەت. مۇنداي ماتەريالدىق جاعداي الىستاعى اۋىل مەكتەبىندە بولعان ەمەس. سوندىقتان اۋىل بالالارى گۋمانيتارلىق سالاعا بەيىم ءوستى. ءوزىم دە وسى ساباقتى جاقسى كوردىم. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن ماتەماتيكا نەمەسە قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولامىن دەپ ويلادىم. شىنىمدى ايتسام, مەكتەپتە ۇزدىك وقىدىم. بەلسەندى بولدىم. التىن مەدالمەن ءتامامدادىم. سوسىن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە كەلدىم. التىن مەدال يەگەرى بولسام دا, بارلىق ەمتيحاننان ارالاس باعا الدىم. ايتەۋىر كونكۋرستا تالاپكەرلەر سانى از بولدى. ءسويتىپ, باعىم جانىپ وقۋعا ءتۇستىم. بىراق 1-كۋرستا قالا بالالارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى بىزدەن الدەقايدا جوعارى ەكەنىن بايقادىم. ءۇشىنشى كۋرسقا بارعاندا عانا سولارمەن تەڭەستىك.
– مۇنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– ەندى ول تۇسىنىكتى. اۋىل بالالارى ساباقتان سوڭ ءۇي شارۋاسىنا كومەكتەسەدى. اتا-اناسىنا جاردەمىن تيگىزەدى. مال جايلايدى. قورا تازالايدى. سۋ تاسيدى. وتىن جارادى. ال قالا دا مۇنداي كوپ جۇمىس جوق. ولاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى مول. قوسىمشا ساباقتارعا بارادى. سوندىقتان ءبىز جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەننەن كەيىن سولاردان قالماۋعا تىرىستىق. بارلىق بوس ۋاقىتتى وقۋعا ارنادىق. كىتاپحانادان شىققان جوقپىز. ىزدەندىك. ءوز باسىم ايتۋلى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن سوندا تانىستىم. ءسويتىپ, ەكى-ءۇش جىل ىشىندە توپتاعى قالا بالالارىنىڭ دەڭگەيىنە جەتىپ الدىق. ءبىر جاعىنان, جەلمەن جارىسىپ وسكەن اۋىل بالاسى نامىسشىل. باسەكەدە ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيدى. وسى قاسيەتتىڭ دە پايداسى ءتيدى.
2016 جىلى ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەنىمىزگە قىرىق جىل تولدى. بارلىق كۋرستاس الماتىدا جينالدىق. سوندا قاراساق كۋرستاعى عىلىم دوكتورلارىنىڭ ءبارى اۋىلدان شىققاندار ەكەن. ال بىزبەن بىرگە وقىعان قالالىقتاردىڭ دەنى وقۋدى اياقتاعاننان كەيىن ءتۇرلى جوبالاۋ ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەپ, سودان اسپاعان.
– العاشقى ەڭبەك جولىڭىزدى سول كەزدەگى جەزقازعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنان باستاپسىز. عىلىمعا كەلۋگە نە تۇرتكى بولدى؟
– بالا كۇنىمىزدە اۋىلعا قوناقتار كوپ كەلەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بەدەلدىسى – جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىلارى ەدى. ولاردىڭ الدىندا بارلىق اۋىل ادامى قۇراق ۇشادى. قۇرمەت كورسەتەدى. اقساقالدار دا ماقتاپ سويلەيلى. سوندىقتان مەن دە وسكەندە وقىتۋشى بولسام دەپ ارماندادىم. بىراق عالىم بولامىن دەپ ويلاعان ەمەسپىن.
بەسىنشى كۋرستا جۇرگەندە ۋنيۆەرسيتەتتە جاس عالىمدارعا ارنالعان كونفەرەنتسيا ءوتتى. سونىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنا ديپلوم جەتەكشىم ءبىر كۋرستاس جىگىت ەكەۋمىزدى تارتتى. عىلىمي جيىننىڭ ماتەريالىن توپتاستىردىق. كەيىن وسى كونفەرەنتسيادا سويلەگەن عالىمداردىڭ بايانداماسى جيناق بولىپ شىقتى. كىتاپتى قۇراستىرۋعا سىڭگەن ەڭبەگىمىز ەسكەرىلدى مە, جەتەكشىمىز ماقالا جازىپ, اۆتورعا ءبىزدىڭ دە اتى-ءجونىمىزدى قوسىپتى. بۇل وقيعا ماعان كەرەمەت اسەر ەتتى. توبەم كوككە جەتكەندەي قۋاندىم. جاتاقحاناعا اكەلىپ, بارلىق تانىسىما كورسەتتىم. ءتىپتى جاستىعىمنىڭ استىنا سالىپ ۇيىقتادىم. وسى عاجايىپ سەزىم مەنى عىلىم جولىنا جەتەلەپ اكەلدى.
– عىلىمي جەتەكشىڭىزدى وكپەلەتىپ الىپسىز. بۇل وقيعا قالاي بولدى؟
– ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن جەزقازعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقىتۋشى بولىپ ورنالاستىم. بىراق عىلىمعا اڭسارىم اۋدى. الماتىعا كەلىپ, ۇستازىم, كورنەكتى عالىم مۇحتارباي وتەلباەۆقا جولىقتىم. وعان اسپيرانتۋراعا تۇسكىم كەلەتىنىن ايتتىم. ماعان عىلىمي جەتەكشى بولساڭىز دەپ نيەتىمدى ءبىلدىردىم. ول قارسى بولعان جوق. بىراق ءوزىنىڭ سەمينارىنان قالماۋىمدى ەسكەرتتى. ءسويتىپ, سول جىلى قازان ايىندا قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسۋگە ەمتيحان تاپسىردىم. سودان سىناققا مۇقيات دايىندالدىم. مۇحاڭنىڭ سەمينارىنا بارۋعا ەش مۇمكىندىگىم بولمادى. ايتسە دە ەمتيحاندى ويداعىداي تاپسىردىم. 1 جەلتوقساندا اسپيرانتۋراعا تۇسكەنىمدى ايعاقتايتىن بۇيرىق شىقتى. ەندى الماتىعا كەلىپ, مۇحتارباي اعاعا بارسام, ول «ماعان قايدا ءجۇرسىڭ؟» دەپ قاتتى رەنجىدى. ءجونىمدى ايتسام, تىڭدامايدى. مۇحاڭ جاس كەزىندە ارىندى بولاتىن. مەنىمەن مۇلدە سويلەسپەي قويدى. بىراق سەميناردان قالمادىم. بىردە قاراعاندىدا قىزمەت ىستەيتىن عالىم ەسمۇحانبەت سمايىلوۆ كەلدى. ول كەلگەننەن كەيىن داستارقان جايىپ, وتىرىس جاسادىق. ەسكەڭ دومبىرا تارتىپ, ءان ايتادى. مۇحاڭ «ەسەت كەلدى» دەپ قۋاندى. مۇحتارباي اعا دومبىرانى جاقسى كورەدى. كابينەتىندە دومبىراسى بار. سونى الىپ كەلىپ, ەسمۇحانبەتكە ءان ايتقىزدى. باسقا دا جىگىتتەر ونەر كورسەتتى. رىسقۇل ويناروۆ «قوردان ولەڭ ايتادى», دەپ ماعان قولقا سالدى. ايانبادىم. جاقسىكەلدى سەيىلوۆتىڭ «جەزكيىگىن» ناقىشىنا كەلتىرىپ شىرقادىم. ءان اياقتالعاننان كەيىن مۇحاڭ: «مىنە, وسىنداي جىگىتتەرگە كومەكتەسۋ كەرەك», دەپ ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلدى. ءبىر كەزدە رىسقۇل اعامىز: «مۇحا, ءسىز وعان دۇرىس قاراماي ءجۇرسىز عوي», دەدى. سولاي ما دەپ عالىم ويلانىپ قالدى. كەيىن ەمتيحانىمدى تاپسىرىپ, تاقىرىپ الدىم. مۇحاڭ العاشقى عىلىمي ەڭبەگىمە جەتەكشى بولدى. كوپ قولداۋ كورسەتتى.
ماتەماتيكانىڭ جاڭا ءداۋىرى
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا بۇگىنگى وتاندىق ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دەڭگەيى قانداي؟ وعان كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ارينە, تولادى. قازىرگى ءبىزدىڭ ماتەماتيكا عىلىمى وتە جوعارى دەڭگەيدە. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ عىلىمىنان ەش كەم ەمەس. ءبىر جاعىنان, ماتەماتيكا قولدانۋعا كەلمەيتىن عىلىم. ويتكەنى ونىڭ اشقان جاڭالىعىن ەشكىم بىلمەيدى. قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورمەيدى. بىراق ماتەماتيكا سان-سالالى عىلىمدى دامىتادى. مىسالى, قولىڭىزدا قايشى بولماسا, قاعازدى كەسە المايسىز. بەينەلەپ ايتقاندا, ماتەماتيكا وسى قايشى. ماتەماتيكا كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ ىشىندەگى ساندىق كورسەتكىشتىڭ ءبىر-بىرىنە قاتىسىمەن اينالىسادى. سوندىقتان بۇل عىلىمنىڭ جەتىستىگىن عالىمدار عانا جاقسى بىلەدى. ونىڭ ناتيجەسى باسقا عىلىم سالاسى ارقىلى ىسكە اسادى. 1980 جىلدارى كالكۋلياتور شىققاندا ءبارى تاڭعالدى. بۇعان فۋنكتسيا ءمانىن ماتەماتيكا عىلىمى ەسەپتەپ, سالىپ قويعان. سوندا ماتەماتيكانىڭ جەتىستىگى كالكۋلياتور ارقىلى جەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ماتەماتيكا بارلىق سالانىڭ دامۋىن جەدەلدەتتى. دامىتتى. سول ارقىلى تىڭ جاڭالىق اشىلدى. قانشاما جاڭا تەحنولوگيا ىسكە قوسىلدى.
شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ماتەماتيكتەر وتە كۇشتى. بىراق مىقتىلار ساناۋلى. عىلىمي كونكۋرستاردا ماتەماتيك عالىمدار از بولسا دا, قانشاما گرانتتى ۇتىپ الادى. وعان كەيبىر باسقا سالا وكىلدەرى رەنىش بىلدىرەدى. الايدا كونكۋرسقا تۇسكەن جۇمىستاردى شەتەل ساراپتايدى. وسىدان-اق ماتەماتيكتەردىڭ ەڭبەكتەرى شەتەلدە جوعارى باعالاناتىنىن بايقايسىز.
– وسىنداي دەڭگەيگە قالاي جەتتىك؟
– وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى الماتىدا ەسىمى ءمالىم ماتەماتيكتەر بار ەكەنىن ەستۋشى ەدىك. ولاردىڭ ءبىرازى بىزگە جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەردى. سولاردىڭ كەيبىرى ماسكەۋگە نەمەسە نوۆوسىبىرگە بارىپ, دوكتورلىق ەڭبەگىن قورعادى دەپ ايتادى. بىراق سول عالىمدار جۇمىسىن ءتورت-بەس جىلعا دەيىن بەكىتە الماي ءجۇردى. سودان كەيىن قايتا بارىپ قورعادى. ءبارىبىر بەكىمەدى. ءبىزدىڭ مىقتى عالىمداردى بىرەۋلەر كۇشپەن بەكىتپەي جاتىر ەكەن دەپ ويلادىم. نەگىزى, ولاي ەمەس. شىن مانىندە, سول جىلدارى وتاندىق ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دەڭگەيى تومەن ەكەن.
1972 جىلى الماتىعا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, مۇحتارباي وتەلباەۆ كەلدى. سودان كەيىن ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. مۇحاڭنىڭ عىلىمي جۇمىسى ماسكەۋدەن باستاپ, بەدەلدى جۋرنالدارعا جاريالاندى. كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. وداق كولەمىندەگى عالىمدار اراسىندا مويىندالدى. ءبىز سول جيناقتاردى جاستانىپ وقىدىق. 1978 جىلى مۇحتارباي اعا دوكتورلىق جۇمىسىن قورعادى. عالىم اپتا سايىن سەمينار وتكىزەدى. سوعان 40-50-گە تارتا شاكىرتى جينالامىز. ونىڭ ۇستىنە وسىنشاما ادام قاتىسادى. سولارعا ماتەماتيكانىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. 1980 جىلداردان مۇحاڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن شاكىرتتەرى العاشقى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ءبىزدى قورعاۋعا جان-جاققا جىبەردى. مەن دە سول كىسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىعىمدى قورعادىم.
سونداي-اق ومىرزاق سۇلتانعازين, تىنىسبەك كالمەنوۆ, الەكساندر جەڭسىكباەۆ سەكىلدى بەلگىلى عالىمدار ماسكەۋدەن, باسقا قالالاردان دوكتورلىق ەڭبەكتەرىن قورعاپ, ەلىمىزگە كەلدى. ولار دا شاكىرت تاربيەلەدى. بىراق ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋدە مۇحتارباي اعانىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولدى. كوپ جۇكتى ءبىر ءوزى كوتەردى. سونىڭ ىقپالى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ جاتىر.
– ءبىراز جىلدان بەرى ەلىمىزدە عىلىم كۇنى اتالىپ وتەدى. قازىر الەمدىك عىلىم قارىشتاپ دامىپ بارادى. ءبىز سوعان ىلەسىپ وتىرمىز با؟
– ءبىر جاعىنان, بۇل – كۇن ۇلت عىلىمىنىڭ اتاسى, اسا كورنەكتى اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعان كۇنى. عارىشكەرلەر كۇنى. وسى ءۇش مەرەكەنىڭ عالىمدار ءۇشىن ورنى بولەك. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. مەملەكەت باسشىسى دا ۇنەمى ءوز سوزىندە عالىمدارعا قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. سونىڭ ارقاسىندا عىلىمعا تالانتتى جاستار كەلدى. وسىعان مەن ەرەكشە قۋانامىن.
شىنىندا, عىلىم بولماسا ەل دامىمايدى. ادامداردىڭ دا جان دۇنيەسى بايىمايدى. قازىر الەم ۇلكەن وزگەرىس ۇستىندە. جاھاندانۋ قاتتى بەلەڭ الدى. مەملەكەتتەر اراسىندا ىقپالداستىق ارتتى. قازىر ۋاقىت وزگەردى. ەندى الپاۋىت ەلدەر ەكونوميكالىق سانكتسيامەن اياق-قولىڭدى بايلاپ تاستايدى.
ءبىزدىڭ بابالارىمىز ات ۇستىندە ايشىلىق جول ءجۇرىپ, قانشاما جەردى جاۋلادى. الايدا بۇگىندە كوشپەلىلەردەن ەۋروپالىقتار العا وزدى. ونىڭ سەبەبى بار. العاش وق-ءدارىنى قىتاي ويلاپ تاپتى. بىراق ونى ولار پايدالانعان جوق. ەۋروپالىقتار وق-ءدارى جاساۋدىڭ تەحنولوگياسىن وزدەرىنە الىپ باردى. سونى دايىندايتىن ماماندارعا جاعداي جاسادى. ءسويتىپ, اسكەرى مەن قارۋىن دامىتتى. وق-ءدارىنى ويلاپ تابۋ – عىلىم.
قازىر عالىمدارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جاقسى. قوماقتى قارجى ءبولىندى. كەيدە بىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەيتىن باسقا سالانىڭ ماماندارى «عالىمدار كوپ اقشا الادى» دەپ وكپەلەيدى. بۇرىن عالىمنىڭ باي بولۋعا قۇقىسى جوق دەگەن پىكىر بار ەدى. بۇل كوزقاراس وزگەردى. نەگىزى, ەلىمىزدىڭ ەڭ باي ادامى عالىم بولۋى كەرەك.
سونداي-اق گۋمانيتارلىق عىلىمدى دامىتۋ قاجەت. ەگەر گۋمانيتارلىق سالا وركەندەمەسە قوعامنىڭ دەڭگەيى وسپەيدى. مەنىڭ ءبىر شاكىرتىم كەلىسىمشارتپەن يندونەزياعا بارىپ, جۇمىس ىستەيدى. سول جاقتا ءجۇرىپ ماعان حابارلاستى. يندونەزيا حالقى وتە كوپ, بىراق ءبىلىم الاتىن ادام سانى از ەل ەكەنىن ايتتى. وقۋشىلار مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ءوز بەتىمەن كەتىپ, جۇمىس ىستەيدى ەكەن. جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىنبايدى. يندونەزيا وتارشىلدىقتىڭ ازابىن قاتتى تارتقان ەل. سوندىقتان ولاردىڭ جاعدايى قيىن ەكەنى تۇسىنىكتى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز دە وتارشىلدىقتىڭ قامىتىن ءبىراز كيدى. بىراق يندونەزيالىقتارعا قاراعاندا جاعدايىمىز الدەقايدا جاقسى. مەن ءومىر بويى جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرەمىن. وقىتۋشىلاردىڭ دا دەڭگەيى ءارتۇرلى. كەيبىر ماماندار عالىم بولماعاندىقتان ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىعاندا ءۇشىنشى ادامنىڭ اتىنان باياندايدى. ال ناعىز عالىمنىڭ ءدارىسى بولەك. ول بارلىق شاكىرتىنە ساباقتى تەرەڭ تۇسىندىرەدى. جالپى جاراتىلىستانۋ, گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ باستى ماقساتى – ادامداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ.
– عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋ تۋرالى ءجيى ايتىلادى؟ وسى ەكى سالانى ءبىر-بىرىنە قالاي جاقىنداتامىز؟
– عىلىمدى وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن جاڭالىقتى قابىلداپ الاتىن ءوندىرىس بولۋ كەرەك. قازىر بىزدەگى ءىرى وندىرىستەر ينۆەستورلاردىڭ قولىندا. ولار – باسقا ەلدىڭ ازاماتتارى. وسىنداي ءوندىرىس وزدەرىنىڭ ەلىندە بار. ولار سونى دامىتۋدى كوزدەيدى. اقيقاتىن ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ وندىرىسىنە ونداي عىلىمي جاڭالىقتى ەنگىزگىسى كەلمەيدى. سەبەبى ءبىز جاڭا نارسەنى ءوزىمىز ازىرلەپ, ولارعا قىسىم جاساۋىمىز مۇمكىن. سوندىقتان ءبىزدىڭ عالىمدار وزدەرى اشقان عىلىمي جاڭالىعىن وندىرىسكە ەنگىزە المايدى. ويتكەنى قابىلدامايدى. قيىندىق وسىندا. دەگەنمەن مەملەكەت قارجى قۇيىپ, وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ قاجەت. مۇمكىن ول قازبا-بايلىقتى جاراتاتىن ءوندىرىس بولا ما, الدە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن دامىتاتىن كاسىپورىن بولا ما؟ وسىنداي سالانى كورۋ كەرەك. بارلىق باعىتتان جارىپ شىعا المايمىز. ايتالىق, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرنەشە زەرتحانا اشىلدى. پروفەسسور دوس سارباسوۆ اقش-تان شاقىرۋمەن كەلدى. قازىر ول قاتەرلى ىسىكتى ەمدەيتىن ءتيىمدى ءادىس جاساۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ جاتىر. بۇل وتە جاقسى. جاڭا تەحنولوگيا داميدى. سۇرانىس بولادى. ماسەلەن, گەرمانيانىڭ اۆتوموبيل شىعاراتىن «Mercedes-Benz» كومپانياسىندا بىرنەشە عىلىمي ينستيتۋت جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە ماتەماتيكا ينستيتۋتى دا بار. بۇل كومپانيا كولىك شىعارادى. بىلاي قاراساڭىز, وعان ماتەماتيكانىڭ كەرەگى نە؟ بىراق كولىكتىڭ قاۋىپسىزدىگى, جىلدامدىعى – ءبارى ماتەماتيكالىق دالدىكتى تالاپ ەتەدى. ەسەپ. نەمىستەر بۇل ينستيتۋتتى باسقا ەلدەن ەمەس, وزدەرىنەن اشىپ وتىر. ءبىر جاعىنان, ماتەماتيكا عىلىمىن دامىتۋ ارقىلى باسقا سالانى دا وركەندەتەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە عىلىمدى كومەرتسيالاندىرۋ جوباسى ىسكە اسىپ جاتىر. وسى باعىت بويىنشا عالىمدارعا جەكە كونكۋرس جاريالانىپ, گرانت ءبولىنىپ, قارجى اۋدارىلدى. عىلىمي جۇمىس ناتيجەسىن بەرسە, پايداسى ەسەلەپ ارتادى. ايتالىق, الەمدىك برەندكە اينالعان ايفون تەلەفونىنىڭ شىعۋ قۇنى ارزان. ال بىزدە ونىڭ قۇنى 600-700 مىڭ تەڭگە تۇرادى. ونىڭ باعاسى نەگە قىمبات؟ ويتكەنى تەلەفوننىڭ جاڭا مودەلى شىققان سايىن وعان عىلىمي جاڭالىقتى قوسادى. وزىق تەحنولوگيانى ەنگىزەدى. عىلىمنىڭ ءبىر جەتىستىگى وسى.
عىلىمنىڭ دامۋىنا ورتا قاجەت
– ءبىزدىڭ عىلىمدا قوردالانىپ قالعان ماسەلە كوپ. سونى قالاي شەشەمىز؟
– الدىمەن عىلىمنىڭ دامۋىنا ورتا قاجەت. ماسەلەن, عىلىمعا باراتىن بالالاردى ارناۋلى مەكتەپكە بارىپ وقىتساڭىز دا ودان عالىم شىقپاۋى مۇمكىن. عالىم كوپ اراسىنان شىعادى.
بىرىنشىدەن, مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم جۇيەسىن تۇزەۋ كەرەك. بىزگە ۋنيۆەرسيتەتتە كەيبىر پاندەردى 550 ساعات وقىتاتىن. بولون ءبىلىم جۇيەسى ەنگەننەن كەيىن مۇنداي پاندەردىڭ ساعاتى 30-40 پايىزعا قىسقاردى. ونى ستۋدەنتتەر وزدەرى وقىپ الادى دەيدى. بۇل – مۇمكىن ەمەس. قازىر ونى 200 ساعات كولەمىندە وقىتامىز. انىعىندا, ءبىز بالالاردى جىلدام وقىتىپ جاتىرمىز. ولار ءپاندى قانشالىقتى ءتۇسىندى, وعان ءمان بەرمەيمىز. مەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى تامامداعانىما 50 جىل بولدى. بىراق سودان بەرى ءبىلىم جۇيەسى كوپ وزگەرمەدى. سوندىقتان جوعارى وقۋ ورنىنداعى ءبىلىم باعدارلاماسىن قايتا قاراۋ قاجەت.
– PhD دايارلاۋ تۋرالى ءتۇرلى پىكىر بار. بۇل جايىندا نە دەيسىز؟
– PhD الۋ ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «Web of Science», «Scopus» بازاسىنداعى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ تۋرالى تالاپ قويىلدى. وسى تالاپتى ەنگىزۋگە ءبىر توپ عالىم ءبىراز جۇگىردىك. مينيسترلىك ماماندارىمەن اقىلداسىپ, اقىرى وسىنى ەنگىزدىك. بۇل – دۇرىس تالاپ. PhD جوعارى وقۋ ورنى ديپلومى مەن ماگيستراتۋرا بىتىرگەندەردەن ايىرماسى – وسى. ال حالىقارالىق جۋرنالدارعا عىلىمي ماقالا جاريالاۋ – وتە قيىن. مۇندا عىلىمي جەتەكشىگە دە سالماق تۇسەدى. مىسالى, ءوز باسىم جىلىنا وسىنداي جۋرنالعا ءۇش ماقالام جاريالانسا جەتەدى.
ءبىر جاقسىسى, ونى شەتەل ساراپتايدى. ولار ەڭبەكتىڭ عىلىمي قۇندىلىعىنا ءمان بەرەدى. ەشقانداي بەدەل جۇرمەيدى. بۇعان دەيىن ءبىراز شەنەۋنىك عالىم بولىپ كەتكەن ەدى. وسى تالاپ ەنگەننەن كەيىن بۇل ءۇردىس توقتادى. قازىر ەندى وسى تالاپتى الىپ تاستاۋعا ۇمتىلۋشىلار كوپ. اسىرەسە گۋمانيتارلىق عالىمدار ءبىزدىڭ سالاعا كەرەگى جوق دەپ ايتىپ ءجۇر. بىزدىڭشە, قاي سالانى الساڭىز دا, عىلىمنىڭ قۇندىلىعى ورتاق. ءسىز قازاق تۋرالى ايتا وتىرىپ, ونى ادامزاتتىق ويدىڭ ءبىر بولىگى ەتىپ جازىڭىز. ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن كورسەتىڭىز. الەمدىك ويعا وي قوسىڭىز. مەن سولاي تۇسىنەمىن.
– كەيدە بىزگە ۇلتتىق نامىس جەتپەي جاتقانداي كورىنەدى. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– شىنىندا دا, بىزگە ۇلتتىق نامىس جەتىسپەيدى. مەن ءوزىمدى ونداي ادامنىڭ قاتارىنا جاتقىزبايمىن. سەبەبى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءفورماليزمىن بويىما كوپ ءسىڭىرىپ العاندايمىن. ال بويىنان ۇلتتىق نامىسى اتويلاپ تۇراتىن جانداردى سىيلايمىن. ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتە موڭعوليادان ءبىر قىز بالا كەلىپ وقىدى. مەن وعان ساباق بەردىم. ۋنيۆەرسيتەتتى ويداعىداي ءتامامداپ, وقىتۋشى بولىپ ورنالاستى. ءبىر كۇنى الگى قىز بالا ايتادى: «باس كورپۋسقا ءبىر قۇجاتپەن بارسام, ولار مۇنى نەگە ورىسشا جازباعانسىڭ دەپ وزىمە قايتاردى. بىراق «مەن نەگە ورىسشا جازۋىم كەرەك» دەپ العان جوقپىن», دەدى. مەن سوندا جاس ارىپتەسىمە «سولاي بولادى ەكەن-اۋ», دەپ جاڭالىق اشقانداي تاڭىرقاپ قالدىم. اقيقاتىندا, ءبىز وسىنداي ادامداردىڭ ارقاسىندا ەل بولىپ وتىرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
