بىرىككەن بىتىمگەرلىك كۇشتىڭ جاساقتالۋى
تاجىك جەرىندە باستالعان دۇربەلەڭ بۇكىل ورتالىق ازيا ەلدەرىنە تارالۋ قاۋپى تۋىنداعان سوڭ, وڭتۇستىكتەن اعىلعان قارۋ-جاراق پەن ەسىرتكىگە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن قازاقستان, رەسەي, قىرعىزستان جانە وزبەكستان بىتىمگەرلىك كۇشتەرىن قۇرىپ, تاجىكستان شەكاراسىن بىرىگىپ كۇزەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. تمد ەلدەرىنىڭ وڭتۇستىك شەبىن كۇزەتۋگە اۋىسىم بويىنشا ىشكى اسكەردىڭ 20 روتاسى ىرىكتەلىپ, 2 مىڭعا جۋىق اسكەري قىزمەتشى وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جاۋىنگەرلىك قىزمەت اتقاردى. قازاقستاننىڭ بىرىككەن اتقىشتار باتالونى تاجىكستاندا بولعان جىلدارى بارلىعى 43 اسكەري قىزمەتشى قازا بولىپ, 100-دەن اسا بىتىمگەر جاراقات الدى.
سونىڭ ىشىندە وسىدان تۋرا 30 جىل بۇرىن, ياعني 1995 جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارى تيەلگەن ىشكى اسكەردىڭ كولونناسى پشيحارۆ شاتقالىنىڭ پياندج وزەنى بويىندا دۇشپان تاراپىنان كۇتپەگەن شابۋىلعا ۇشىراپ, 17 جاۋىنگەرى ەرلىكپەن قازا تاپتى. «ەل ءۇمىتىن ەر اقتار, ەر اتاعىن ەل ساقتار» دەمەكشى, وشپەس ەرلىك ەسكىرگەن جوق.
قاندى شايقاس قالاي باستالدى؟
1995 جىلدىڭ كوكتەمىندە شەكارا بارلاۋشىلارى اۋعانستان جەرىنە جاقىن شاتقالدا تاجىك وپپوزيتسياسىنىڭ زاڭسىز قارۋلانعان ءىرى كولەمدەگى كۇشى شوعىرلانعانىن جەتكىزەدى. وسىعان بايلانىستى تاجىكستاندا ورنالاسقان بىرىككەن شەكارا اسكەرلەرىنىڭ توپ باسشىلىعى ايتىلعان ايماقتا ارنايى شەكارا بەكەتىن قۇرۋعا شەشىم قابىلدايدى. بۇل جەردەگى شەكارا سىزىعى پياندج وزەنى بويىمەن پشيحارۆ شاتقالىنىڭ ەڭ تار جەرىنەن وتەتىن.
سول كەزدەگى 7-روتانىڭ كومانديرى, بۇگىنگى ارداگەر, زاپاستاعى پولكوۆنيك ەرلان الدانازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ولار شىمكەنتتەگى جەدەل ماقساتتاعى پولكتەن تاجىك-اۋعان شەكاراسىنا اتتانادى. بۇل اۋىسىم بويىنشا تاجىك ەلىنە جىبەرىلگەن جەتىنشى روتا ەدى.
«6 ءساۋىر كۇنى ماعان باتالون كومانديرى مايور يۋري لوباچەۆ كەلىپ, بۇيرىق بويىنشا پودكۋنوۆ شەكارا زاستاۆاسىنان پشيحارۆ شاتقالىنا بارۋىمىز كەرەك ەكەنىن ايتتى. تۇنىمەن دايىندالىپ, اۆتوكولىكتەرگە جۇكتەردى تيەدىك. تاڭعى استان كەيىن كولوننامەن ءجۇرىپ كەتتىك. بىزگە 200-230 شاقىرىم جەردەگى شاتقالعا جەتۋ كەرەك. ونداعى ماقسات – پشيحارۆ شاتقالىندا ءبىر ۆزۆودتى قالدىرىپ, ءارى قاراي ۆيسحارۆ شاتقالىندا ەكى ۆزۆودتى ورنالاستىرۋ. سودان ساعات 12.20-دا پشيحارۆ شاتقالىنا توقتادىق», دەيدى سول كۇندەردى ەسىنە العان روتا كومانديرى.
كولوننانى باستاپ كەلگەن شەكارا وتريادى باستىعىنىڭ تەحنيكا جونىندەگى ورىنباسارى, پودپولكوۆنيك گريگوري تيحونوۆ, باتالون كومانديرى يۋري لوباچەۆ, روتا كومانديرى, كاپيتان ەرلان الدانازاروۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى لەيتەنانت نۇرجان بايبوسىنوۆ جوعارى كوتەرىلىپ, بەكەتتىڭ ورنىن بەلگىلەۋگە كەتەدى. شامامەن 20 مينۋتتاي وتكەندە كولوننانىڭ جانىنان جەرگىلىكتى جەدەل جاردەم اۆتوكولىگى وتكەن. ول شاتقالدىڭ قيىلىسىنا جەتە بەرگەندە, اينالاداعى تىنىشتىقتى گراناتومەتتەن اتقان جارىلىس بۇزىپ, تاۋ ءىشىن كۇڭىرەنتىپ كەتەدى.
وسى ءساتتى سول كەزدەگى 7-روتا كومانديرىنىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى, زاپاستاعى پولكوۆنيك بەرىك وماروۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «كورشى قىشلاقتان كەلە جاتقان «ۋازيك» اۆتوكولىگى جانىمىزدان وتكەن سوڭ, بىزدەن 200-300 مەتردەي قاشىقتىقتا جارىلدى. مەن روتا كومانديرىنىڭ ورنىندا قالعان ورىنباسارى رەتىندە دەرەۋ «ۇرىسقا!» دەپ پارمەن بەردىم. بۇيرىقتى ەستىگەن ساربازدار ماشينادان سەكىرىپ ءتۇسىپ, قورعانىسقا كوشتى. سول كەزدە قاتارداعى جاۋىنگەر, پۋلەمەتشى اناتولي مەشكوۆتىڭ قازا بولعانى تۋرالى حابار جەتتى. مەن «اتىڭدار!» دەپ ۇلگەرگەندە العاشقى سنارياد ءدال جانىمىزدا جارىلدى. ءتۇتىن سەيىلگەندە ساعاتىما قاراسام, 12.20-نى كورسەتىپ تۇر ەكەن. سودان باستالعان اتىس-شابىس باسەڭسىمەي 3-4 ساعاتقا سوزىلدى», دەيدى ارداگەر.
7-روتا جاۋىنگەرى, ارداگەر مۇرات ساتيەۆ «ۇرىسقا!» دەگەن بۇيرىقتى ەستي سالا كولىكتەن سەكىرىپ ءتۇسىپ, اتىستى باستاپ كەتكەنىن ايتادى.
ء«بىر-ەكى جاۋىنگەر كولىك ۇستىندە جاراقات الدى. داستان دەگەن جىگىت كوز الدىمىزدا اجال قۇشتى. جارالىلاردىڭ ىشىندە جەزقازعاندىق ەركەبۇلان دەگەن جىگىت بار ەدى. ەكى اياعى مەن قولىنان وق تيگەن ونى ىستەن شىققان تەحنيكالاردىڭ اراسىمەن كوتەرىپ اكەلىپ, ساۋ كولىككە ورنالاستىردىم. جالپى سانى 30-دان اسا ادام جارالاندى. ىشىمدە «وسى جەردە ءولىپ كەتسەم, اكە-شەشەم قانداي كۇيگە تۇسەر ەكەن» دەگەن وي عانا بولدى. ول كەزدە اتا-انام 60-تان اسىپ قالعان قارت كىسىلەر ەدى», دەيدى وقيعا كۋاگەرى.
العاشقى جارىلىستان كەيىن ىلە-شالا اسكەريلەر كولونناسىنا شابۋىل باستالىپ, وق قارشا بورايدى. جاڭا عانا تاۋعا كوتەرىلگەن وفيتسەرلەردى جاۋدىڭ مەرگەندەرى كوزدەپ اتىپ, تومەنگە تۇسىرمەيدى. ساربازداردىڭ ءبىرى, ستارشينا داۋرەن ەسپولوۆ كولىكتەن سەكىرگەن بويدا ارتقى دوڭگەلەككە جاسىرىنىپ اتا باستاعانىن ەسكە الادى. وزىمەن بىرگە ءاليحان وگىزباەۆ, ەربول يساباەۆ, ەركىن بايعابىلوۆ سەكىلدى ساربازدار بولعان. ءبىر ۋاقىتتا باسقا تاسا جەرگە ورىن اۋىستىرۋعا تۇرا جۇگىرگەندە, جاڭا عانا قاسىندا وتىرعان جاۋىنگەرلەردىڭ جانىنا سنارياد ءتۇسىپ, ءبارى دە ءتىل تارتپاي كەتىپتى.
«مەن دە تالىپ قالىپپىن. ەسىمدى جيسام, ءۇستى-باسىم قان, اياعىمدى باسا المايمىن. ءتورت جەرىمنەن وق تيگەنىن كەيىن ءبىلدىم. ەسىمدى ءبىر جيعاندا «كەلەسى ماشيناعا وتىڭدەر!» دەپ بىرەۋ ايقايلاپ جاتىر ەكەن. ورمەلەپ, كولىكتى تاسالاپ, كوپىردىڭ استىنا ءوتتىم, سول جەردەن اتىسا باستادىق», دەيدى ول.
العاشقىدا ابدىراپ قالعان جەكە قۇرام تەز ەسىن جيىپ, روتا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, لەيتەنانت بەرىك وماروۆ بىردەن بۇيرىق بەرىپ, ۇرىسقا جەتەكشىلىك ەتەدى. ونىمەن بىرگە ۆزۆود كومانديرلەرى, لەيتەنانت يگور دياچەنكو, ابەن جايلىبەكوۆ پەن قايراتبەك ساتباەۆ باستاعان ساربازدار دا ۇرىسقا كىرىسەدى. بۇرىن سوعىس كورمەگەن جاۋىنگەرلەردەن مۇنداي قارسىلىق بولارىن سودىرلاردىڭ ءوزى كۇتپەسە كەرەك. كەسكىلەسكەن ۇرىس كالاي حۋمبتان قوسىمشا كومەك جەتكەنشە 5 ساعاتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان.
شايقاستىڭ ناتيجەسىندە سودىرلار پشيحارۆ شاتقالىنىڭ ساعاسىنان قازاقستاندىق شەكاراشىلاردى ىعىستىرا الماي, 15 شاقتى ادامى مەن قارۋ-جاراعىنان ايىرىلىپ, كەيىن شەگىنەدى. ال بىرىككەن شەكاراشىلار كۇشىنىڭ قاتارىنان 20 جاۋىنگەرى مەرت بولىپ, 47-ءسى جارالانعان. قازا تاپقانداردىڭ 17-ءسى ىشكى اسكەردىڭ جاۋىنگەرلەرى ەدى. ولاردان بولەك, 33 اسكەري قىزمەتشى ءتۇرلى دارەجەدەگى جاراقات الدى.
ولار شەتتە ءجۇرىپ, ەلدى قورعادى
جاۋدىڭ الدىن الا قولايلى جەردى تاڭداپ, قاپىسىز كەلە جاتقان كولوننانى جويامىز دەگەن جوسپارى جەكە قۇرامنىڭ جوعارى جاۋىنگەرلىك دايىندىعى مەن ەرجۇرەكتىلىگى ارقاسىندا جۇزەگە اسپاعان. ەرەن ەرلىكتىڭ بىرىنە پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تۋماسى, قاتارداعى سارباز نيكولاي جيگاليكتىڭ قارۋلاس دوستارىن قۇتقارۋدا كورسەتكەن باتىلدىعىن ايتۋعا بولادى. ول قارشا بوراعان وقتىڭ استىنان بىرنەشە جارالى قارۋلاسىن الىپ شىققان. سونىمەن قاتار ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت ابەن جايلىبەكوۆتىڭ قول استىنداعى جاۋىنگەردى جانىپ جاتقان تەحنيكادان قۇتقارعانى دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن باتىل ارەكەت ەدى. ودان باسقا سەرجانت مارات احمەتوۆ, قاتارداعى جاۋىنگەر نۇرلان اقمەتوۆ سىندى جاۋىنگەرلەردىڭ جارالى قارۋلاستارىن شايقاس الاڭىنان قاۋىپسىز جەرگە الىپ شىعۋى – ناعىز دوستىق پەن باتىلدىقتىڭ ايعاعى.
پرەزيدەنت جارلىعىمەن تمد ەلدەرىنىڭ سىرتقى شەكاراسىن قورعاۋداعى اسكەري بورىشىن ادال اتقارعانى جانە كورسەتكەن جانقيارلىق ەرلىگى مەن باتىلدىعى ءۇشىن قازا بولعاننان كەيىن 5 ادام II دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن, 12 ادام «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ناگرادتالدى. ولاردىڭ ەسىمدەرىن ەل بىلۋگە ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, ستارشينا قالماقان باقباەۆ, سەرجانت راديك كايمۋلديەۆ, كىشى سەرجانت ءاليحان وگىزباەۆ, قاتارداعى جاۋىنگەرلەر ەرجان بايباعىسوۆ, ەربول بەكەباەۆ, باۋىرجان دالاباەۆ, جاقسىلىق جانسۇگىروۆ, يموماددين جۇماتوۆ, قانات ەدىرىشوۆ, ەربول يساباەۆ, ەرجان ابديەۆ, ەركەبۇلان ماقاجانوۆ, ميحايل مارتىنەنكو, اناتولي مەشكوۆ, داستان نۇرمەتوۆ, ەركىن بايعابىلوۆ, تاحير رايىمجانوۆ اسكەري انتىنا ادال بولىپ, وتان قورعاۋ جولىندا ءومىرىن قيدى. شايقاستا امان قالعانىمەن, كەيىن العان جاراقاتىنىڭ سالدارىنان كوز جۇمعاندار دا بار. بىرنەشە جىلدان كەيىن سۇم اجال ارامىزدان وفيتسەرلەر ۆالەري لىسەنكو مەن مايور مارات احمەتوۆتى الىپ كەتتى.
ارداگەر, زاپاستاعى مايور قانات قامالوۆ سول اۋىر كۇندەر جايىندا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «بىزگە ەڭ اۋىرى – قازا بولعان جىگىتتەردىڭ سۇيەگىن ەلىنە جەتكىزۋ بولدى. امان-ساۋ اتتاندىرعان بالالارىن اتا-اناسىنا تابىتپەن تاپسىرۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. وسى 17 جىگىتتىڭ ءبارىن ءوزىم جۋىپ, ارۋلاپ تابىتقا سالدىم. ەربول يساباەۆ دەگەن جىگىتتىڭ اياعىنا سەگىز وق تيگەنىن بايقادىم. كەيىن ەستىگەنىم, ول جاراقات العاندا, قۇتقارۋعا بارام دەگەن جىگىتتەردىڭ كوبىن سنايپەر اتىپ ءتۇسىرىپ وتىرعان».
بۇگىندە قازا بولعان ساربازداردىڭ ەسىمى ەلىمىزدىڭ ءار اۋماعىنداعى كوشەلەر مەن مەكتەپتەرگە, مۋزەيلەر مەن ساياباقتارعا بەرىلگەن. ۇلتتىق ۇلاننىڭ بارلىق اسكەري بولىمىندە جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان ەسكەرتكىشتەر ورناتىلعان.
ء«بىزدىڭ ەربول وتە پىسىق بالا بولدى. مەكتەپتە جاقسى وقىدى, وجەت, ەشتەڭەدەن قايمىقپايتىن جان ەدى. وتان الدىنداعى بورىشىن اياقتاپ, ەلگە قايتۋى كەرەك-ءتىن. اكە-شەشەسىنىڭ الىپ كەتەمىز دەگەنىنە كونبەي, ءوز ەركىمەن تاجىك-اۋعان شەكاراسىنا اتتاندى. سودان 7 ساۋىردە قارالى حابار ەستىدىك», دەپ ەسكە الادى مارقۇم بولعان ەربول يساباەۆتىڭ نەمەرە اپاسى گۇلجانات گايفۋللينا.
قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە تاجىك حالقىنىڭ شەكسىز العىسى رەتىندە 2007 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا دۋشانبە قالاسىندا باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى ويىپ جازىلعان ەسكەرتكىش ورناتىلدى. 17 بوزداقتىڭ ەرلىگى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ قالا بەرەدى. سول جىلدارى ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر بۋىرقانعان پياندج وزەنى مەن تاۋلى پاميردەگى شەكارادا باۋىرلاس تاجىك حالقىن عانا قورعاعان جوق, ولار ءوز وتانىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعادى.
