قارجى جۇيەلەرىن قورعاۋدىڭ بىرلەسكەن شاراسى
وتىرىس بارىسىندا پالاتا دەپۋتاتتارى «قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپ تۋرالى كەلىسىمگە جانە قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپتىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ جانە اتقارۋ ءتارتىبى تۋرالى ەرەجەگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى.
زاڭ ارقىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا ەۋرازيالىق توپتى جۇرگىزۋ نىساناسى رەتىندە قىلمىستىق كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىلمەن تەڭ دارەجەدە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن تولىقتىرۋ جونىندە نورما دا بار. ودان بولەك, ىرگەلى ۇعىمدار مەن تەرميندەردى قولدانىستاعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس وزەكتەندىرۋ, قوسىمشا جۇمىس فورماتتارىن قۇرۋ مەن ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن رەگلامەنتتەۋ, سونداي-اق ەۋرازيالىق توپتىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ مەن ورىنداۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋ مەن باسقا دا بىرقاتار شارا كوزدەلگەن.
«قارالعان زاڭ قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى ەۋرازيالىق توپتىڭ قۇجاتتارىنا بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋدى كوزدەيدى. بۇل تۇزەتۋلەر ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى جۇيەلەرى مەن ەكونوميكالارىن قورعاۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان. جالپى, زاڭ فاتف اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
گاز قاۋىپسىزدىگى باقىلاۋسىز قالىپ تۇر
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولداپ, وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. دەپۋتات بەكبول ورىنباساروۆ گاز جانە ليفت شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ, سونداي-اق توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, گازدى تاسىمالداۋ مەن پايدالانۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونىڭ مىندەتتى تۇردە ودوريزاتسيادان ءوتۋى قاجەت. الايدا قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ۇدەرىس ءتيىستى باقىلاۋسىز قالىپ, ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى رەسۋرستارى مەن بىلىكتىلىگى جەتىسپەيدى.
«تابيعي گازدىڭ سىرتقا كەتىپ جاتقانىن انىقتايتىن «قۇرىلعى» قاراپايىم حالىقتا مۇلدەم جوق. سوندىقتان ودوريزاتسيالانۋ شاراسى جۇرگىزىلمەسە, ونى انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي ولقىلىقتىڭ سالدارى قانداي جاعدايعا اكەلىپ جاتقانى بارىمىزگە ءمالىم. مىسالى, 2023 جىلى 11 جەلتوقساندا قوستاناي وبلىسىندا, 2023 جىلى 17 ساۋىرىندە جاڭاوزەن قالاسىندا گاز جارىلىپ, بىرنەشە ادام وپات بولدى. بيىل 2 ناۋرىزدا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جەتى ادامنان تۇراتىن وتباسى, ونىڭ ىشىندە بەسەۋى كامەلەتكە تولماعان, كومىرتەگى توتىعىمەن ۋلانىپ, بارلىعى سول جەردە قايتىس بولدى. مۇنداي اپاتتى جاعدايلار جىل سايىن ورىن الىپ جاتىر», دەدى سەناتور ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ ءوتىپ.
سونىمەن قاتار ول ليفت شارۋاشىلىعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن دە كوتەردى. ول ەسكى ليفتىلەردى پايدالانۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتىپ, بۇل سالادا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ب.ورىنباساروۆتىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى تاڭدا ليفت شارۋاشىلىعىنا باقىلاۋ ورناتىپ, ليفت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن ولاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋىن قاداعالاۋ ماڭىزدى.
«ليفت شارۋاشىلىعىن مونتاجداۋدى, باپتاۋدى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جوق, كەز كەلگەن كاسىپكەر جۇرگىزىپ جاتىر. ياعني ليفتىمەن ەڭ قاراپايىم ءتۇسۋ نەمەسە كوتەرىلۋدىڭ ءوزى وتە قاۋىپتى دەسەم, ارتىق بولمايدى», دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
سەناتوردىڭ ۇسىنىستارى – گاز جانە ليفت شارۋاشىلىعىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ, سونداي-اق توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ. ول گازدى الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق نىساندارعا جەتكىزۋ كەزىندە مىندەتتى ودوريزاتسيا جۇرگىزۋدى, ليفت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان جاڭا باعدارلامالار ازىرلەۋدى جانە تۇرعىن ۇيلەردەگى ەسكى ليفتىلەردى اۋىستىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى ۇسىندى.
كومىرتەگى نارىعىنىڭ دامۋىنا نە كەدەرگى؟
سەناتور عالياسقار سارىباەۆ كومىرتەگى قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى مىندەتتەردى شەشۋ ماسەلەلەرىنە, سونىڭ ىشىندە ەكونوميكانى دەكاربونيزاتسيالاۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردىڭ تاپشىلىعىنا نازار اۋداردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كۇردەلى كومىرتەگى جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كادرلار مەن تەحنولوگيالاردىڭ تاپشىلىعى دا وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى سەناتور كليماتتىق ينۆەستيتسيالاردى قولداۋدى كوزدەيتىن ناقتى شارالار ۇسىندى.
«ەلىمىزدە كۇردەلى كومىرتەكتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق جانە ساراپشى ماماندار جەتىسپەيدى. وتاندىق بەيىندى جوعارى وقۋ ورىندارىندا «ورنىقتى دامۋ مامانى», «ورنىقتى ەنەرگەتيكا», «كليمات ەكونوميكاسى», «جاسىل قارجىلاندىرۋ», «جاسىل تەحنولوگيالار», «كليماتتىق ديپلوماتيا» ماماندىقتارى بويىنشا كادرلاردى دايارلاۋ جانە وقىتۋ باعدارلامالارى جوق», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى كومىرتەگى نارىعىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى سەبەپتەرگە قازبا وتىنىنا تاۋەلدى بولۋ, ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى ساراپشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە زاڭنامالىق بازانىڭ جەتىلمەگەنى جاتادى. سەناتور ەلىمىزدىڭ بىردە-ءبىر ايماعىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن نولدىك شىعارىندىلار ستراتەگياسى جاسالماعانىن جانە كاسىپورىنداردىڭ كومىرتەگى ساۋداسىنا قاتىسۋعا ناقتى ىنتالاندىرۋ جوق ەكەنىن جەتكىزدى.
«شىعارىندىلار ساۋداسىنىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ, زاڭنامالىق رەتتەۋدى كۇشەيتۋ, حالىقارالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ جانە ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ مەملەكەتتىك جوسپارىنا دەكاربونيزاتسيانى ەنگىزۋ قاجەت», دەدى سەناتور ع.سارىباەۆ.
اقمولا وبلىسىندا مەكتەپ تاپشى
دەپۋتات تالعات ءجۇنىسوۆ اقمولا وبلىسىنداعى مەكتەپتەردە وقۋشىلار سانى ءتيىستى شامادان تىم كوپ ەكەنىن ايتىپ, ماسەلە كوتەردى. سەناتور اتالعان ولقىلىقتى ءتيىمدى شەشۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ ءۇشىن قوسىمشا قارجى ءبولۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
وڭىردە «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 12 مىڭنان اسا وقۋشىعا ارنالعان جاڭا ءبىلىم وشاقتارى پايدالانۋعا بەرىلىپ, بۇل مەكتەپ ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن ەداۋىر تومەندەتكەن. الايدا ۋربانيزاتسيا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى دامۋى جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىنەن ءوڭىردىڭ جەتى ەلدى مەكەنىندە جاڭا مەكتەپتەر سالۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. جەر ۋچاسكەلەرى قاراستىرىلعانىمەن, مەكتەپ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن كۇيدە قالىپ وتىر.
«قوسشى قالاسىندا 1 500 ورىندىق جاڭا مەكتەپ سالۋ قاجەت. سەبەبى وقۋشىلار سانى 12 مىڭنان اسىپ كەتتى. بۇل مەكتەپ تاپشىلىعى ماسەلەسىن ودان ءارى ۋشىقتىرادى. سول سياقتى كوكشەتاۋ, ششۋچينسك, ارشالى, شورتاندى جانە باسقا دا اۋدانداردا مەكتەپتەرگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. اۋىلداردا دا جاعداي كۇردەلى. مىسالى, كراسنىي يار اۋىلىندا مەكتەپتەردىڭ جوبالىق قۋاتى 1 010 ورىن بولسا, وقۋشىلار سانى 2 290-عا جەتكەن», دەدى سەناتور.
وسىعان بايلانىستى ت.ءجۇنىسوۆ پرەمەر-مينيستردەن ءۇش اۋىسىمدىق وقىتۋدى جويۋ جانە مەكتەپ ورىندارىنىڭ تاپشىلىعىن شەشۋ ماقساتىندا 2025 جىلى اتالعان ەلدى مەكەندەردە مەكتەپ سالۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرۋدى سۇرادى.
سۋ سالاسىنداعى كوپ ماماننىڭ ارنايى ءبىلىمى جوق
بۇگىندە ەلىمىز سۋ تاپشىلىعى قاۋپىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. بۇۇ بولجامىنشا, 2040 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرسىنىڭ تاپشىلىعى 50%-عا جەتۋى مۇمكىن. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ توزۋى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا سۋ بەرۋ كەزىندە سۋدىڭ 40%-ىنىڭ جوعالۋى, سونداي-اق سۋ شارۋاشىلىعىندا بىلىكتى مامانداردىڭ بولماۋى جاعدايدى ۋشىقتىرادى.
سەناتور ساكەن ارۋباەۆ ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلىمىزدىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل سالادا جۇمىس اتقاراتىن مامانداردىڭ 70%-ىنىڭ ءبىلىمى سايكەس كەلمەيتىنىن ايتپاعاندا, ماماندىعى مۇلدەم جوقتارى تاعى بار. جىل سايىن بۇل باعىتتا 200 جوعارى, 100 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمى بار ماماندار دايارلانسا, ولاردىڭ بەستەن ءبىرى عانا ءوز ماماندىعىمەن جۇمىسقا ورنالاسادى», دەدى سەناتور.
سەناتور سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋىنا قاراماستان, جوعارى وقۋ ورنى ەلەۋلى پروبلەماعا تاپ بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ينفراقۇرىلىمنىڭ ەسكىرۋى, زەرتحانا جابدىقتارىنىڭ جەتىسپەۋى, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ جەتكىلىكسىز سانى مامان دايارلاۋعا زور قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
«مەملەكەتتىك تاپسىرىس پەن گرانتتار سانىن كوبەيتۋمەن شەكتەلمەي, سۋ شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ, مامانداردى قايتا دايارلاۋ جانە ولاردى وڭىرلەردە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, جالاقىسىن كوتەرۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلداعان ءجون. وقىتۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىمەن اكادەميالىق ءوزارا تاجىريبە الماسۋ باعدارلامالارىن كەڭەيتۋدى جانداندىرۋ كەرەك. قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتىنە بەرىلگەن مارتەبەسىن ەسكەرىپ, وعان سۋ قۇرىلىستارىنا جوبالاۋ جانە ساراپتاما جاساي الاتىن قۇزىرەتتى مەكەمە رەتىندە مۇمكىندىك بەرۋدى جانە بۇل ۋنيۆەرسيتەتتى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ جانىنا بەكىتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ ۇسىنىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
