كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
8% ايىرماشىلىق رەسەي وندىرۋشىلەرىنە باسىمدىق بەرەدى
كەيىنگى جىلدارى سالىق تۇسىمدەرى كۇرت ازايدى. ەگەر 2005 جىلى بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 26%-ىن قۇراسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 12-13% عانا. ەكونوميست جاقسىبەك قۇلەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
– بيۋدجەت – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ اجىراماس بولىگى, نەگىزگى اتريبۋتى. ەگەر بيۋدجەتكە كوبىرەك قاراجات تۇسەتىن بولسا, سوعۇرلىم مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ الەۋەتى ارتا تۇسەدى. سونىمەن قاتار قازىنا قارجىسى الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردى قورعاپ, حالىق اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرىپ, ايماقتاردىڭ بىركەلكى دامۋىنا جاعداي جاسايدى. ەگەر مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتى جەتكىلىكتى مولشەردە جيناي الماسا, مۇنداي جاعدايدا بايلار بايىعان ۇستىنە بايىپ, كەدەيلەر كەدەيلەنە بەرەدى. ايماقتار اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الشاقتىق ۇلعايىپ, ەلدىڭ ساياسي تۇتاستىعىنا قاۋىپ تونەدى, – دەيدى
ج.قۇلەكەەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, سالىق مولشەرلەمەسىن ارتتىرۋ رەسەيمەن ساۋداداعى تەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن دە جاسالىپ جاتىر. قازىر رەسەيدە ققس – 20%, سوندىقتان رەسەيلىك تاۋارلار ءبىزدىڭ نارىقتا باسەكەلەستەرىنەن باسىم تۇسەدى. سالىق كوتەرىلسە, يمپورتتالاتىن تاۋارلار مەن جەرگىلىكتى ونىمدەردىڭ جاعدايى تەڭەسپەك.
– ققس كوتەرىلگەن ۋاقىتتا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنە تۇسەتىن قاراجات وسەدى. بۇل – وتە جاقسى نارسە. سونىمەن بىرگە, ققس تەك بيۋدجەتتى تولىقتىراتىن قۇرال ەمەس, ول ءبىزدىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىمىزدى رەتتەۋدە دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىر ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسىمىز – رەسەي, تيىسىنشە دۇنيەجۇزىنەن كەلەتىن يمپورتتىڭ قوماقتى پايىزى وسى ەلدىڭ ەنشىسىندە. رەسەي ەكونوميكاسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قاراعاندا اناعۇرلىم جاقسى دامىعان. ولاردىڭ شىعاراتىن ونىمدەرىنىڭ سانى دا, ساپاسى دا وزگەشە. جالپى, رەسەي ەكونوميكاسى ءبىزدىڭ ەكونوميكادان 8 ەسە ۇلكەن بولعاندىقتان, وندا ءوندىرىستىڭ ماسشتابى ايتارلىقتاي جوعارى. ەگەر رەسەي ءوز ءونىمىن بىزگە ەكسپورتقا جىبەرسە, رەسەيلىك وندىرۋشىلەرگە مەملەكەت 20% سالىقتى قايتارىپ بەرەدى. ال بىزگە كەلگەن سوڭ وعان 12% ققس قوسىلادى. ەكى ەل اراسىنداعى 8% ايىرماشىلىق رەسەي وندىرۋشىلەرىنە قوسىمشا باسىمدىق بەرەدى. وسىنى رەتتەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – بىزدەگى مولشەرلەمەنى كورشى ەلمەن تەڭەستىرۋ, – دەپ ءتۇسىندىردى ەكونوميست.
باعا ءوسىمى – ۇنەمى جالعاساتىن ءۇردىس ەمەس
ەكونوميكادا «ماسشتاب اسەرى» دەگەن ۇعىم بار: ءوندىرىس كولەمى ارتقان سايىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى ارزانداي بەرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, رەسەي وندىرۋشىلەرىنىڭ نارىعى ۇلكەن بولعاندىقتان, ولاردا بەلگىلى ءبىر باسىمدىقتار بار. وسىنداي ءىرى مەملەكەتپەن ءبىز ءبىر ەكونوميكالىق وداقتامىز. دەمەك رەسەيدەن قازاقستانعا تاۋارلار كىرگەن كەزدە ءبىز كەدەندىك باج سالىعىن سالا المايمىز. وسى نۇكتەدە توسىلىپ قالاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. ال ءوندىرىسى بىزگە قاراعاندا اۋقىمدى رەسەي كومپانيالارى ونىمدەرىن بىزگە ارزان باعامەن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك الادى (سەبەبى ولاردىڭ ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنى تومەن).
بىراق ماسەلە مۇنىمەن بىتپەيدى. ققس – جاناما سالىق. ياعني ونى كومپانيالار ەمەس, تۇتىنۋشىلار تولەيدى. باسقاشا ايتقاندا, دۇكەندەگى ۇن, قانت, شاي باعاسى وسەدى, ال قوسىمشا شىعىن ءسىزدىڭ قالتاڭىزدان شىعادى. ۇكىمەت باعانىڭ كۇرت ءوسۋىن توقتاتۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك سالىقتى الىپ تاستاۋدى ۇسىنعان, بىراق بۇل يدەيا قولداۋ تاپپادى. وسى بازىنامىزدى ەكونوميسكە ايتىپ كوردىك. ول ء«سال شىداۋ كەرەك» دەيدى.
– ارينە, مولشەرلەمە كوتەرىلگەندە, باعا وسەدى. بىراق بۇل ۇنەمى جالعاساتىن ءۇردىس ەمەس. بيىل ققس-نى كوتەرسەك, وسى جىل ىشىندە باعا ءوسىمى بايقالۋى مۇمكىن. دەگەنمەن كەلەسى جىلدان باستاپ ونىڭ اسەرى ازايادى. سوندىقتان ءسال شىدايىق, ۋاقىت وتە كەلە تۇراقتىلىق ورنايدى. پايداسىنا زەر سالايىق. مۇنى كوتەرۋدىڭ بىرنەشە پايداسى بار. اۋەلى, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى تولىعادى. سوسىن وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتادى, سالىقتىق جۇيە تۇراقتانادى. ەشبىر مەملەكەت سالىق مولشەرلەمەسىن جايدان-جاي كوتەرمەيدى, ول بەلگىلى ءبىر قاجەتتىلىكتەن تۋىندايدى. كەيىنگى ۋاقىتتا ءارتۇرلى فاكتوردىڭ اسەرىنەن بيۋدجەت كىرىستەرى تومەندەپ كەتتى, – دەپ جاۋابىن تولىقتىرا ءتۇستى.
راسىندا, كىرىس تومەندەدى. وعان شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ سالىق جۇكتەمەسىنىڭ جەڭىلدەتىلۋى دە اسەر ەتتى. ساراپشىلار سوزىنەن ۇققانىمىز – ەگەر ققس مولشەرلەمەسى وزگەرىسسىز قالسا, وندا قازىرگى احۋال ساقتالادى – رەسەي تاۋارلارى ىشكى نارىقتاعى ۇستەمدىگىن جالعاستىرادى. بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىس ازايعان سايىن, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ مۇمكىندىگى دە تومەندەيدى. قازىر بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى مەن جاردەماقى تولەۋگە جۇمسالادى. ەگەر بيۋدجەت كىرىسى ازايسا, وندا بۇل مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ قيىندايدى.
ۇكىمەت باستاماسىن قولداۋ ماڭىزدى
– سالىق رەفورماسى بىزگە قازىر وتە قاتتى قاجەت. ويتكەنى كونستيتۋتسيادا سالىق تولەۋ ءار ازاماتتىڭ مىندەتى ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەن. دەگەنمەن سالىق جۇيەسىندە ادىلەتتىلىك قاعيداتى دا ساقتالۋعا ءتيىس. بۇل قاعيدا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى. سول سەبەپتى, پرەزيدەنت كوتەرگەن سالىق رەفورماسى قۇرىلتايدا ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلدى. قازىر ەلىمىزدە ەكى ءتۇرلى كاسىپكەر بار: ءبىرى زاڭعا سايكەس ادىلەتتى تۇردە سالىق تولەيدى, ەندى ءبىر توپ ءتۇرلى ايلا-ءتاسىل ارقىلى سالىقتان جالتارۋعا تىرىسادى. ولاردىڭ ىشىندە «بولشەكتەۋ» ءادىسىن قولداناتىندار دا كوپ. ياعني بيزنەسىن بىرنەشە شاعىن كومپانياعا ءبولىپ, سالىق مولشەرىن ازايتقىسى كەلەدى. بۇل – ادىلەتسىزدىك. ويتكەنى قاراپايىم ازاماتتار وزدەرىنىڭ سالىقتارىن ۋاقتىلى تولەپ وتىر, – دەيدى دەپۋتات مارات باشيموۆ.
دامىعان مەملەكەتتەردە سالىق تولەۋدەن جالتارۋ اۋىر قىلمىستاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. اقش پەن ەۋروپادا ءار ازامات, ءار كاسىپكەر, ءار زاڭدى تۇلعا سالىقتان جالتارماي, زاڭدى قاتاڭ ورىندايدى. سەبەبى مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭدىك سالىق تۇسىمدەرىنە تىكەلەي بايلانىستى.
– ەلىمىزدە سالىق جۇيەسىن ادىلەتتى ەتۋ ءۇشىن رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – بارلىق كاسىپكەرگە بىردەي جاعداي جاساۋ, سالىقتان جالتارۋ مۇمكىندىكتەرىن ازايتۋ جانە بيۋدجەتكە تۇسەتىن ءتۇسىمدى ارتتىرۋ بولۋى كەرەك. مەن ءوز ۇسىنىسىمدى ءبىلدىردىم – «سۋپەر وليگارحتار» ءۇشىن سالىق مولشەرىن ارتتىرۋ قاجەت. كوپتەگەن مەملەكەتتە اۋقاتتى ازاماتتار تابىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن مەملەكەتكە قايتارادى. مىسالى, گەرمانيادا بايلار تابىسىنىڭ 50%-ىن, باسقا ەلدەردە 30-35%-ىن سالىق رەتىندە تولەيدى. قازىر وسى ماسەلە زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلىپ جاتىر. نەگىزگى قاعيدا: بايىعان سايىن سالىق مولشەرى دە ارتۋعا ءتيىس. بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەدە بار ادىلدىك ۇستانىمى. ەلىمىز دە وسى باعىتقا بەت بۇرۋى كەرەك. رەفورما اياسىندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ باستامالارىن قولداۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. وزگەرىستەر قوعاممەن بىرگە تالقىلانىپ, ادىلەتتى شەشىم قابىلدانۋعا ءتيىس. سالىق رەفورماسى – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى تەتىك. ەگەر سالىق جۇيەسى ادىلەتتى بولسا, الەۋمەتتىك تەڭدىك ساقتالادى, بيۋدجەت كىرىسى ارتادى, ال مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك الادى, – دەيدى دەپۋتات.
