سەبەبى سول – ستاتيستيكاعا سايكەس, ەلىمىزدەگى ءار بەسىنشى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى ارتىق سالماقتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. ءاۋ باستا دۇرىس تاماق ىشۋگە داعدىلانباۋ, بالا كەزدەن قالىپتاسپاعان ادەت ءومىر بويى ادامنىڭ سوڭىنان قالمايدى.
البەتتە, بۇل ماسەلەدە مەملەكەت قارەكەتسىز ەمەس, قازىرگى تاڭدا مەكتەپ اسحانالارىندا كوپتەگەن وزگەرىس ءجۇرىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, وتاندىق مەكتەپتەردە وقۋشىلارعا بەرىلەتىن تاماقتىڭ جاڭا ستاندارتتارى بەكىتىلدى. عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنگەن ستاندارتتار بالا ازىعىن اعزاعا كۇندەلىكتى قاجەتتى دارۋمەندەرمەن تەڭشەپ, استان كەلەتىن كەسەلدەردىڭ الدىن الۋدى قاراستىرادى.
قالاي دەسەك تە, بۇرىنعىداي, بالا ايتەۋىر اش جۇرمەسە بولعانى دەگەن ۇستانىم كەلمەسكە كەتىپ بارادى. ويتكەنى اس مازىرىندە قانت, تۇز, وندىرىستىك مايلاردىڭ, وڭدەلگەن ازىق-تۇلىكتىڭ قاتاڭ ستاندارتتارمەن قاداعالانباۋى – بالالار اراسىنداعى ديابەت, گيپەرتونيا, ارتىق سالماق سىندى ماسەلەلەردى تۋىنداتقانىن ناقتى ستاتيستيكامەن دايەكتەۋگە بولادى. بالعىن جەمىس-جيدەكتەردىڭ, كوكونىس, ايران-ءسۇت پەن قۇرامىندا تەمىرى بار ۇننىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قانى ازدىق پەن السىزدىككە باستادى. ەڭ وكىنىشتىسى, مەكتەپ اسحانالارىنداعى ءدامسىز تاماقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى جۋىندىعا توگىلىپ, بالالار فاستفۋد سياقتى ءىشىپ-جەمگە اۋەس بولدى.
ال جاڭا ستاندارتتار نەنى وزگەرتە الاتىنىن بايانداماس بۇرىن, بۇرىنعى احۋالعا دا توقتالا كەتكەن ءجون. مىسالى, 2024 جىلى جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەر ناتيجەسىندە 771 مەكتەپ اسحاناسىندا سانيتارلىق نورمانىڭ بۇزىلعانى انىقتالعان. اسحانالاردا مەرزىمى وتكەن ونىمدەر قولدانىلعان, ىدىستار لاس, ال تاماق ساپاسى كۇمان تۋدىرادى. وسىنداي جاعداي, اسىرەسە شىمكەنت, الماتى, اتىراۋ, جامبىل جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ءجيى كەزدەسكەنى وكىنىشتى.
ەڭ سوراقىسى – كەيبىر مەكتەپتەردە اسحانا دەگەن اتىمەن بولماعاندىقتان, ەلدىڭ ءار شالعايىنداعى 591 مەكتەپتە بالالار ىستىق تاماقسىز قالعان. ال اسحاناسى بار دەگەن تالاي مەكتەپتەگى تاماقتىڭ ساپاسى كوڭىل كونشىتپەيدى. ونىڭ ءبىر ايعاعى – 2023 جىلى مەكتەپ تاماعىنان ۋلانعان 125 وقۋشى تۋرالى وقيعا. وسىعان بايلانىستى 21 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 20 ءىس سوتقا جىبەرىلدى. سول سياقتى سوڭعى جىلدارى باسقا مەكتەپتەردىڭ اسحانالارىنان شۋ شىققانىن وپ-وڭاي ەسكە تۇسىرۋگە بولادى. الماتى وبلىسىندا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ەكى جىل مەرزىمى وتكەن يوگۋرت بەرىلگەنى انىقتالىپ, باسى داۋعا قالدى. پاۆلودارلىق وقۋشى بوتقا ىشىنەن قۇرت تاۋىپ العانىن الەۋمەتتىك جەلىلەر اجەپتاۋىر تالقىعا سالدى. تىزە بەرسەڭ, مۇنداي مىسال جەتكىلىكتى.
قىسقاسى, وسىنداي جاعدايلار اۋىلدىق, اسىرەسە شالعاي ايماقتارداعى اسحانالاردى جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن, مەكتەپتەرگە تازا اۋىزسۋ ورناتۋ, ساپالى سۋ جەتكىزۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعانىن كورسەتتى. ءوز كەزەگىندە قوردالانا تۇسكەن جاعدايلار جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ قانا قويماي, مۇنان بىلايعى جەردە بيلىك بۇل ماسەلەمەن شىنداپ كۇرەسۋگە بەل بۋعانى قۋانتادى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بيىلدان جاڭا ستاندارتتار جۇمىسىن باستادى. ەندى وقۋشىلار ءتورت ساعاتتان ارتىق ۋاقىت مەكتەپتە بولسا, مىندەتتى تۇردە ىستىق تاماق بەرىلىپ, اس مازىرىندەگى ونىمدەردىڭ كەمىندە 75%-ى وسىمدىك تەكتەس بولۋى ءتيىس. ىستىق تاعامداردىڭ تەمپەراتۋراسى +75°C-تان تومەن بولماۋى كەرەك, ال سالقىن تاعامدار +14°C-تان اسپاۋى ءتيىس.
قانتتى تۇتىنۋ مولشەرى 26-34 گرامم ارالىعىندا بولۋى قاجەت. تاعام قۇرامىنىڭ 75%-دان استامى كوكونىستەر, جەمىستەر, ءداندى داقىلدار, بۇرشاق تۇقىمداستار, جاڭعاقتار جانە تۇقىمدار بولۋى كەرەك. ەت تاعامدارى كوكونىس گارنيرلەرىمەن جانە سالاتتارمەن ۇيلەستىرىلۋى ءتيىس.
قاراشا مەن مامىر ايلارى ارالىعىندا دايىن تاعامدارعا بالالاردىڭ يممۋنيتەتىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا س دارۋمەنىن قوسۋ قاراستىرىلعان.وسى تالاپتاردى بۇزعان جەتكىزۋشىلەر مەن مەكتەپ اكىمشىلىگى جاۋاپقا تارتىلادى. دەگەنمەن جىلدار بويى قالىپتاسقان جۇيەنى وزگەرتۋ, قاتىپ قالعان سەڭدى بۇزۋ, وراسان قاراجاتتى قاجەت ەتەتىن جۇمىستى جولعا قويۋ دا وڭاي ەمەس. قاعاز جۇزىندە ءبارى تاماشا بولىپ, جاڭا ستاندارتتار, بىراق شىنايى ومىردە جاعداي باسقاشا سيپات الماۋى ءۇشىن اتا-انالار دا بۇل ۇدەرىستە بەلسەندى بولۋى قاجەتتىگى كورىنىپ وتىر.
مەكتەپ اسحانالارىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋعا اتا-انالار كوميتەتتەرى دە مۇددەلى بولۋ كەرەك. ولار دا بالالارىمەن سويلەسىپ, نە ءىشىپ-جەيتىنىن, تاماقتىڭ ساپاسىن ۇناتاتىن-ۇناتپايتىنىن سۇراcتىرىپ وتىرسا, دىتتىگەن ماقساتقا جاقىنداي تۇسەمىز. وعان قوسا الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن باق ارقىلى اقپارات تاراتۋ – ساپاسىز تاماق ماسەلەلەرى بويىنشا قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ دا ناتيجە بەرەتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سونداي-اق جاڭا ستاندارتتاردى جەتكىزۋشىلەردى قاتاڭ ىرىكتەۋ – مەكتەپ اكىمشىلىگى مەن جەرگىلىكتى بيلىككە ساپالى ءونىم جەتكىزۋشىلەرمەن عانا كەلىسىم جاساۋ قاجەتتىگىن تالاپ ەتۋ قاراستىرىلعان.
ەندى نە وزگەرەدى دەسەك, ءبىرىنشى كەزەكتە تاماققا قوسىلاتىن تۇز بەن قانت مولشەرى تومەندەتىلىپ, تۇز 0,3%-دان اسپاۋى ءتيىس, ال قانت ەكى ەسەگە دەيىن ازايتىلادى (5%-عا دەيىن). اس مازىرىندە مىندەتتى تۇردە پايدالى كوكونىستەردىڭ, جەمىستەر مەن ءداندى داقىلداردىڭ, بالىق, ەت, بۇرشاقتاردىڭ, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ بولۋى قاداعالانادى. مەكتەپتەرگە فاستفۋد, گازدالعان سۋسىندار, شۇجىق, كرەمدى دەسەرتتەر مەن كونتسەنتراتتاردى مۇلدە جولاتپاۋ ماسەلەسى دە نازارعا الىنىپ, اسحانالاردا شۆەد ۇستەلى فورماتىندا الۋان ءتۇرلى پايدالى اس مازىرلەرىنىڭ لانچ-پاكەتتەرى دايىندالماق.
ارمانداعان ستاندارتتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ساپا تومەندەگىدەي باقىلانادى. ياعني ەلىمىزدە العاش رەت جەۋگە جارامسىزدىق يندەكسى ەنگىزىلدى, ەگەر مەكتەپ اسحانالارىنداعى تاماقتىڭ 30%-دان استامى جەلىنبەي قالاتىن بولسا, وندا ءمازىردى قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدى. جانە ونىمدەرى قاتاڭ باقىلاۋدان ءوتىپ, گمو مەن سەرتيفيكاتتالماعان تاۋارلارعا تيىم سالىنادى.
تاماق ونىمدەرىنىڭ وندىرىستىك ۇدەرىسىندە قولدانىلاتىن قاۋىپتىلىكتى تالداۋ جانە باقىلاۋ نۇكتەلەرى جۇيەسى – حاسسپ قاعيداتتارى ەنگىزىلىپ, سانيتارلىق باقىلاۋ مەن پەرسونال مىندەتتى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەردەن وتكىزىلىپ وتىرادى.
جاڭا ستاندارتتاردى جاساۋعا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى تارتىلىپ, ول فينليانديا, شۆەتسيا سەكىلدى ەلدەردىڭ ناقتى ومىردەگى تاجىريبەلەرىنە سۇيەنسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىكتەرى, عالىمدار, قوعامدىق ۇيىمدار مەن يۋنيسەف, ءتىپتى اتا-انالارعا دەيىن ارالاستى. جاڭا ستاندارتتار قابىلدانباس بۇرىن ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا سىناقتان وتكىزىلىپ, بۇل مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردا جۇزەگە اسقان قاناتقاقتى جوبانى جەتىلدىرە تۇسۋگە سەپتەستى.
سونىمەن جاڭا ستاندارتتاردان نە كۇتەمىز؟ ءبىرىنشى كەزەكتە مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىنداعى ديابەت, گيپەرتونيا, سەمىزدىك سياقتى كەسەلدەردىڭ كورسەتكىشى ازايۋى ءتيىس. بالالاردى كىشكەنتاي كۇنىنەن دۇرىس تاماقتانا بىلۋگە داعدىلاندىرۋ. ۇشىنشىدەن, مۇنىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا يگى ىقپالى بار, ساپالى ازىق-ت ۇلىك وسىرەتىن وتاندىق وندىرۋشىلەر قالىپتاسادى.
قىسقاسى, جاڭا ستاندارتتار قاعازدا عانا قالماي, ءىس جۇزىندە ورىندالسا, وندا بۇل اقيقاتىندا دا مەكتەپ اسحانالارىنداعى ۇلكەن وزگەرىس بولماق. الايدا اتا-انالار, مەكتەپ اكىمشىلىگى جانە بيلىك بىرىگىپ, ساپاعا جۇمىس ىستەمەسە, بالالارىمىزدىڭ نە جەپ جۇرگەنىن ءالى دە تالاي جىل تالقىلاي بەرەمىز.
الماتى
