ساياسي ۆەكتوردى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن جولداۋ
مەملەكەت باسشىسى ەل تىزگىنىن قولىنا العان ساتتەن بەرى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان ساياسي رەفورمالار – مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭى تۋرالى ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ بايانداپ بەردى. پالاتا سپيكەرى وسىدان تۋرا ءۇش جىل بۇرىن, ءدال وسى زالدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا تاريحي جولداۋىن جاريالاعانىن اتاپ ءوتىپ, ول ۋاقىت الەم ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە الماعايىپ تا كۇردەلى سىناقتاردىڭ كەزەڭى بولعانىن ەسكە سالدى.
– پاندەميا ىندەتى دۇربەلەڭ تۋعىزدى. جاھاندىق جانە ايماقتىق قاقتىعىستار, سانكتسيالىق سوعىستار بەلەڭ الدى. ءبىزدىڭ ەلگە دە وڭاي تيگەن جوق. ناۋقانشىلدىقتان, جاساندىلىقتان قاجىعان قوعامنىڭ ءوزى ەكىۇداي كوڭىل كۇيدە بولدى. ءتىپتى مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىنا قاتەر تونگەن ساتتەردى باستان وتكەردىك. الدىمىزدا كۇردەلى جول, كۇرمەۋلى تاڭداۋ تۇردى. سونىڭ بارىنە قاراماي, سىن ساعاتتا پرەزيدەنتىمىز ەلمەن بىرگە بولىپ, قيىندىقتاردى ابىرويمەن ەڭسەردىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءۇش جىل بۇرىنعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى حالىققا جولداۋى سىن-قاتەرلەرگە بەرىلگەن كەسىمدى ءارى ناقتى جاۋاپ بولدى, – دەگەن ە.قوشانوۆ بۇل جولداۋ ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, رۋحىن وياتىپ, ۇلتىمىزدى ۇيىستىرعانىن اتاپ ءوتتى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
پالاتا سپيكەرى شىن مانىندە, جاڭا, ادىلەتتى قازاقستان قول جەتپەس ارمان ەمەس ەكەنىن ايتتى. بۇل حالقىمىزدىڭ تالاپ-تىلەگىنەن, قوعامنىڭ سۇرانىسىنان تۋىنداعان قاجەتتىلىك, ءومىردىڭ شىندىعى ەكەنىن جەتكىزگەن ە.قوشانوۆ رەفورمالار زاڭدى وزگەرتۋ عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ ەكەنىنە ايرىقشا توقتالدى.
– الەمدە جەتىستىككە جەتۋدىڭ امبەباپ مودەلى جوق. جالپىعا ورتاق پرينتسيپتەر عانا بار. بۇل – ادىلدىك, ەركىندىك جانە دامۋ. پرەزيدەنت قولعا العان رەفورمالاردىڭ دا تۇپكى ءمانى – وسى. ءبىز قازىر مۇلدە جاڭا, وزگەرىستەر داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سول تاريحي ۇدەرىستەردىڭ كۋاگەرى ءارى قاتىسۋشىسى بولا تۇرا ونىڭ ماڭىزىن ءاردايىم تەرەڭ سەزىنە بەرمەيمىز. ونى ۇيرەنشىكتى, كۇندەلىكتى جاعداي سياقتى كورەمىز. ال شىن مانىندە, كەز كەلگەن تاريحي, تاعدىرلى وقيعالارعا ءوز ۋاقىتىندا, لايىقتى باعا بەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا تيگىزەر ىقپالى تۇرعىسىنان دۇرىس ءارى جان-جاقتى زەردەلەپ, سارالاۋ اسا ماڭىزدى. ول ازاماتتارىمىزدىڭ دا ەلدەگى رەفورمالاردى جەتە ءتۇسىنىپ, قابىلداۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇگىنگى پلەنارلىق وتىرىس وسى ماقساتقا ارنالىپ وتىر, – دەدى ەرلان جاقان ۇلى.
سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ كەلمەسكە كەتتى
ءماجىلىس توراعاسى ءوز سوزىندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سول كەزدەگى قالىپتاسقان جاعداي مەن ەل تاعدىرىنا قاتىستى وي-پايىمدارىن بۇكپەسىز, ەگجەي-تەگجەيلى جەتكىزگەنىن ايتتى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول تاريحي جولداۋىندا ايتىلعان ءار ءسوزى ءبارىمىزدىڭ جادىمىزدا. پرەزيدەنت پەن قوعامنىڭ اراسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اشىق, رياسىز ديالوگ حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن ءۇمىتىن وياتتى, سەنىمىن نىعايتتى. «حالىقپەن بىرگە» قاعيداسى پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالدى. رەفورمالاردىڭ قوعامنىڭ قولداۋىنا يە بولۋىنىڭ باستى كەپىلى دە – وسى. ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن بىرىنە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە ساي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەندى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبارى تولىقتاي جاڭارىپ-جاڭعىردى. كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم, پرەزيدەنت جانە پارلامەنت سايلاۋى ءوتتى. جالپى, بۇل وزگەرىستەر پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتان باستالدى. سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى شەكتەلدى. پرەزيدەنت ەندى ەشقانداي پارتياعا مۇشە بولمايدى. جاقىن تۋىستارىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋىنا تىيىم سالىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە باستاماسىمەن كونستيتۋتسياعا ءبىر رەتتىك, جەتى جىلدىق مەرزىم قاعيداسى ەنگىزىلدى. بۇل بولاشاقتا بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا جول بەرمەيتىن زاڭدى تەتىك بولدى. ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداي تاجىريبە الەمنىڭ ساناۋلى مەملەكەتتەرىندە عانا بار. وسىنىڭ ءبارى ەل مۇددەسى, مەملەكەت بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان باتىل دا تاباندى قادامدار ەكەنى ءسوزسىز, – دەدى ە.قوشانوۆ.
اۋىل اكىمدەرى سايلانبالى جۇيەگە كوشتى
سونىمەن قاتار ول ءتۇرلى دەڭگەيدەگى وكىلدى ورگانداردىڭ قۇرامى قايتا جاساقتالعانىنا دا توقتالىپ, اۋدان, اۋىل اكىمدەرى سايلانبالى جۇيەگە كوشكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەلدەگى ساياسي ۇيىمداردىڭ, ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتا ءتۇسىپ, بۇل قوعامدى جۇمىلدىرىپ قانا قويماي, ەسەيتە تۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. كوز الدىمىزدا حالىقتىڭ وي-ساناسى وزگەرىپ, قۇندىلىقتارى جاڭاردى.
– «ەلۋ جىلدا ەل – جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەيدى دانا حالقىمىز. باسقاشا ايتساق, ونداعان جىلدار بويى ناتيجەسىن بەرىپ كەلگەن جۇيە ءوز جۇمىسىن توقتاتادى دەگەن ءسوز. وتىز جىل بويى قازاقستاندا سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى قولدانىلدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە, ۇزاق جىلدار بويى جۇمىس ىستەگەن مودەل ۇلكەن ساياسي داعدارىسقا الىپ كەلدى. بۇعان نەگىزىنەن مەملەكەتىمىزگە ءبىر عانا ادام ۇستەمدىك ەتىپ, ەلدىڭ بار بايلىعىن ساناۋلى ادام يەلەنۋى سەبەپ بولدى. بۇل جايت قوعامنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى جانە ەلدىڭ دامۋىن تەجەدى. سوندىقتان ءۇش جىل بۇرىن ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن باستاۋدىڭ ماڭىزى زور ەدى. بۇكىل بيلىكتىڭ ءبىر قولدا شوعىرلانۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەدەن باس تارتۋ قاجەت بولدى, – دەگەن ە.قوشانوۆ مۇنى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باتىل شەشىمىنە بالادى.
ياعني پالاتا سپيكەرىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدە بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ كوپتەگەن ەلدە جوعارعى بيلىكتى باسقا ساياسي ينستيتۋتتارعا بەرۋ جانە تابىستاۋ ءالى كۇنگە دەيىن ءتۇرلى داۋ مەن پىكىرتالاسقا ۇلاساتىنىن كورسەتىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە پرەزيدەنت, كەرىسىنشە, ءوزىنىڭ جەكە باستاماسى بويىنشا وكىلەتتىكتەردىڭ ءبىر بولىگىن قايتا ءبولىپ, ءبىر رەتتىك جەتى جىلدىق مەرزىمدى ەنگىزدى. وسىلايشا, سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ مودەلىنىڭ ءداۋىرى اياقتالدى. ياعني ەلىمىزدە بۇرىنعى ساياسي قۇرىلىم مەن ەلدى باسقارۋدىڭ قولدانىستا بولعان پرينتسيپتەرى تۇبەگەيلى وزگەردى. بيلىك تارماقتارى اراسىندا وڭتايلى تەپە-تەڭدىك ساقتالاتىن, مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىمنىڭ مۇلدە جاڭا مودەلى قالىپتاستى. ەندى پرەزيدەنتتىڭ جانىندا جاڭارتىلعان, قاجەتتى وكىلەتتىكتەرى بار جانە قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولعان پارلامەنت, ۇكىمەت, كونستيتۋتسيالىق سوت جانە ساياسي پارتيالار پايدا بولدى. ءار ءىس-ارەكەتتەن زاڭ مەن تارتىپكە دەگەن قۇرمەت كورىنىپ تۇراتىن الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ ايشىقتى بەينەسى ايقىندالىپ كەلەدى. وسى ساتتەن باستاپ ادىلەتتى قازاقستان جاي عانا ۇران ەمەس, ناقتى مۇمكىندىككە اينالدى. بۇل جاعدايدا زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وكىلەتتىكتەرى ەداۋىر كۇشەيىپ, فۋنكتسيالارى كەڭەيە ءتۇستى, – دەپ اتاپ ءوتتى ءماجىلىس توراعاسى.
پارلامەنتتىڭ قاعيداتشىل ۇستانىمى نىعايدى
وسىلايشا, پالاتا سپيكەرى جاڭا پارلامەنتكە ءپرينتسيپشىل, جاڭا كوزقاراس ۇستاناتىن, زامان تالابىنا ساي زاڭ شىعارۋشىلار قاجەت بولعانىن جاسىرمادى. ال رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ باستاپقى قادامى سايلاۋ زاڭناماسىن ىرىقتاندىرۋدان باستالعانىن ايتتى.
– ول پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردەن باستاپ بارشا قاراپايىم ازاماتتارعا دەيىن كۇشتى سەرپىن بەردى. ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە بارلىق ادامنىڭ ارالاسۋىنا ناقتى ءارى تەڭ مۇمكىندىكتەر پايدا بولدى. ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزدى جاڭالىق – پارتيالىق تىزىمدەر مەن ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بولدى, – دەدى ە.قوشانوۆ.
ول وسى ارقىلى قوعام ەڭسەسىن كوتەرىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىممەن بەلسەندى تۇردە جاڭا كوشباسشىلار ىزدەي باستاعانىن جەتكىزدى.
– ماسەلەن, تەك ەلوردانىڭ وزىندە ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا ءبىر ورىنعا الپىسقا دەيىن ادام ۇمىتكەر بولدى. باسەكەلى جانە ءادىل سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا وكىلدى ورگانى قۇرىلدى. ماجىلىسكە وتكەن التى پارتيا تاجىريبەسىنە قاراماستان, مانداتتارعا عانا ەمەس, پالاتادا باسشىلىق لاۋازىمدارعا ورنالاسۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل – ءوز سايلاۋالدى تۇعىرنامالارى مەن مىندەتتەمەلەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. سونىمەن قاتار ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردە قاتاڭ باسەكەلەستىكتەن وتكەن جاڭا دەپۋتاتتار قاتارعا قوسىلدى. دەپۋتاتتىق كورپۋس تۇبەگەيلى جاڭاردى. زاڭ شىعارۋ ىسىنە پارتيالار مەن سىندارلى وپپوزيتسيالىق توپ وكىلدەرى كەلدى. بۇعان دەيىن ءماجىلىس تەك پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا قالىپتاسىپ, ونىڭ باسىم بولىگىن جۇيەلى تۇردە بۇرىنعى شاقىرىلىمنىڭ دەپۋتاتتارى قۇرايتىن. ولاردىڭ دەنى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ اينالاسىنداعى ادامدار بولاتىن. جاڭا ماجىلىستە دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ 70%-ى جاڭاردى, – دەي كەلە ەرلان جاقان ۇلى دەپۋتاتتاردىڭ ءبارى ءارتۇرلى سالادان كەلگەن جاڭا تۇلعالار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جاڭارۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن ءىس جۇزىندە تولىقتىرىپ وتىرعانىن ايتقان پالاتا سپيكەرى پارلامەنتتىك باقىلاۋ ۇعىمىنىڭ ءمان-ماڭىزى ارتا تۇسكەنىنە توقتالدى. ەندى دەپۋتاتتار حالىقتىڭ ەركىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, اتقارۋشى بيلىك ساياساتىنىڭ حالىق مۇددەسىنە تولىق سايكەس كەلۋىن قاداعالاماق.
– بۇل – بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى كلاسسيكالىق تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. قازىر سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن پارتيا پرەمەر-ءمينيستردىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنادى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل شەشىمى ءماجىلىستىڭ وكىلەتتىگىن ايتارلىقتاي كۇشەيتتى. پارلامەنتتە زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ سيپاتى تۇبەگەيلى وزگەردى. ءبىر عانا مىسال. بۇرىن زاڭ جوبالارىنىڭ كوبى ۇكىمەتتەن تۇسەتىن. قازىر دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان زاڭداردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, ولار – ازاماتتاردىڭ ءدال قازىرگى سۇرانىسىنا, تالاپ-تىلەگىنە جاۋاپ بەرەتىن زاڭدار. قوعامدى الاڭداتقان بارلىق وزەكتى ماسەلە ءماجىلىس قابىرعاسىندا اشىق تالقىلانىپ, شەشىمىن تابا باستادى. كوپتەگەن كۇردەلى تۇيتكىل بويىنشا ماڭىزدى زاڭنامالىق شەشىمدەر ازىرلەندى. ولاردىڭ ءبارى قانداي قىزۋ پىكىرتالاستاردان كەيىن قابىلدانىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىك, ەسىرتكى مەن ۆەيپ, تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس جانە حالىقتىڭ قارىز جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا اسا ماڭىزدى زاڭدار قابىلداندى. بۇل قوعامنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. زياندى ءارى قاۋىپتى وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن مىڭداعان جۇمىسشىنىڭ تالاپ-تىلەگى ورىندالىپ, زاڭنامامەن رەتتەلدى, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
بارلىق زاڭعا ارقاۋ – «ادىلەتتىلىك يدەياسى»
باياندامادا ەرلان جاقان ۇلى كەيىنگى جىلدارى قابىلدانعان بارلىق زاڭعا پرەزيدەنتتىڭ «ادىلەتتىلىك يدەياسى» ارقاۋ بولعانىن اتاپ ءوتتى. جەردىڭ استىنداعى جانە ۇستىندەگى قازىنا-بايلىق حالىقتىڭ مەنشىگى دەگەن نورمانى كونستيتۋتسياعا شەگەلەپ جازا العانىمىزدى جەتكىزدى.
– قازىر بۇل پرينتسيپ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» زاڭى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇعان قوسا جاڭادان اشىلعان ءىرى كەن ورىندارىنىڭ 50 پايىزدان كوبى مەملەكەتكە تيەسىلى بولادى. جەر ماسەلەسى دە – دەپۋتاتتاردىڭ ۇنەمى نازارىندا. تىكەلەي پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن, جۇرتشىلىقتىڭ اتسالىسۋىمەن زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە, 2 ترلن تەڭگەگە جۋىق اكتيۆ ەلگە قايتارىلدى. وسىنىڭ ءبارى – پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ جەمىسى. تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان باتىل قادامدار, – دەپ اتاپ ءوتتى ە.قوشانوۆ.
ءماجىلىس توراعاسى دەپۋتاتتىق كورپۋس قاتىسپاعان بىردە-ءبىر قوعام سالاسى قالماعانىن دا جەتكىزدى. ايتۋىنشا, بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ارقىلى دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسى كوتەرگەن كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋگە قول جەتكىزىپ جاتىر.
– ايتالىق, مۇعالىمدەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى, ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى ءوسىپ جاتىر. دارىندى بالالارعا, حالىقارالىق وليمپيادالار مەن عىلىمي كونكۋرستارعا قاتىسۋشىلارعا تولەمدەر زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلگەن. ەل تاريحىندا العاش رەت جالپى دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىندارى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ
4 پايىزىنا جەتتى. دارىگەرلەردى اۋىلدا جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. ولار 9 ملن تەڭگە كولەمىندە كوتەرمە جاردەماقى الادى. ونكوسكرينينگتەردى تەگىن مەديتسينالىق كومەككە قوسۋ ۇلكەن جەتىستىك بولدى, ول 3,5 ملن ادامدى قامتيدى. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى, – دەدى ەرلان جاقان ۇلى.
سىندارلى تالقىلاۋ مادەنيەتى قالىپتاستى
بايانداماشى پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ تاعى ءبىر جەڭىسى – حالىقتى مازالايتىن ماسەلەلەر كوشەدە ەمەس, پارلامەنت قابىرعاسىندا تالقىلانا باستاعانىن دا ايرىقشا اتاپ ءوتىپ, مازمۇندى, كونسترۋكتيۆتى تالقىلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ جاتقاندارىن جەتكىزدى. ءتىپتى قاڭتار وقيعاسى بويىنشا ەكى رەت ارنايى پارلامەنتتىك تىڭداۋ وتكىزىلدى.
– اشىق تالقىلاۋ بارىسىندا تەرگەۋ امالدارىنىڭ مالىمەتتەرى بۇكپەسىز جاريالاندى. وعان باس پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, قۇقىق قورعاۋشىلار جانە سول كۇندەرى اۋىر شىعىنعا ۇشىراعان كاسىپكەرلەر شاقىرىلدى. ەلدىڭ كوكەيىندەگى كوپتەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرىلدى. سونداي-اق ءماجىلىس جانىنان قۇرىلعان قوعامدىق پالاتانىڭ جۇمىسىن دا ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىم. قازىر قوعامدىق پالاتا ۇيلەستىرۋشى الاڭعا, نەگىزگى زاڭنامالىق باستامالاردى تاۋەلسىز, كاسىبي ساراپتاۋ ورتالىعىنا اينالدى. وسىلايشا, ءبىز قوعاممەن ديالوگتىڭ جاڭا فورماتىنا كوشتىك. بۇل دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ يدەياسىمەن تولىق ۇندەسىپ جاتىر, – دەگەن ە.قوشانوۆ جاڭارتىلعان پارلامەنتپەن قاتار باسقا دا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا توقتالدى.
ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى سوت تورەلىگى مەن ازاماتتار قۇقىقتارىن قورعاۋدا جاڭاشا قۋاتتى قۇرالعا اينالدى. بۇل – قۇقىقتىق مەملەكەتتى نىعايتۋ مەن ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولعانىن جەتكىزدى.
– اتالعان ينستيتۋت جاڭا قۇقىقتىق ارحيتەكتۋرادا ماڭىزدى ورىن الادى. كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنەتىندەردىڭ دەنى, ارينە, قاراپايىم حالىق, ولاردان 9 مىڭنان اسا ءوتىنىش تۇسكەن. ازاماتتار بۇل ينستيتۋتتى «السىزدەردىڭ قورعانى جانە شىندىقتىڭ جارشىسى» دەپ قابىلدايدى. بۇگىنگى تاڭدا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇقىقتىق داۋلاردىڭ تورەشىسى رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارىن دەموكراتيالىق باقىلاۋ مەن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ وتىر, – دەدى ول.
پالاتا توراعاسى ادام قۇقىقتارى, مۇگەدەكتىگى بار ادامدار مەن كاسىپكەرلەردى قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلدەر تۋرالى دا ءسوز قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, پاريج قاعيداتتارىنا سايكەس جۇمىس ىستەيتىن دامىعان ەۋروپا ەلدەرىندە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىنا كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ىسىنە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار مەن كاسىپكەرلەردى قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلدەر قوسىلدى.
ومبۋدسمەن ينستيتۋتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى
– بالالار ومبۋدسمەنىنىڭ جۇمىسى ءبىرشاما جاڭارتىلدى. ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتكەندەي, پرەزيدەنتتىڭ ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن تىكەلەي قولداۋى حالىقتى قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعاۋدى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. پرەزيدەنت جاريا ەتكەن زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگى ادىلەتتى مەملەكەتتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قوعامدا سىندارلى احۋال قالىپتاستىرۋدا. ال زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسى ادامداردىڭ ساناسىنا بەكەم ورنىعىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر سالتىنا اينالىپ كەلەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ەرلان جاقان ۇلى.
ءماجىلىس توراعاسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىندە دە اۋقىمدى وزگەرىستەر جاسالعانىنا توقتالدى. ۇزاق جىلدار بويى قوعام تاراپىنان كوتەرىلىپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ دا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە تىكەلەي ارالاسۋىنا قاتىستى ماسەلەگە كونستيتۋتسيالىق رەفورما نۇكتە قويعانىن جەتكىزدى. ياعني ەگەمەندىك تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەلىمىزدە اۋدان مەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى ءوتتى.
– بۇل قادام مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇمىسىنا جان ءبىتىردى. قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن سايلانبالى قىزمەتتەرگە جول اشىلدى. مۇنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى جەردەگى ساياسي ءومىردى جانداندىرىپ, ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسۋىنا كەڭ مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىنداردىڭ سايلانعان اكىمدەرگە دەگەن سەنىمى اناعۇرلىم ارتتى. جەرگىلىكتى بيلىك پەن قوعام ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە قول جەتكىزدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلەكتورالدىق ناۋقاندار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ۇنەمى جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ جاتىر. سايلاۋ قالىپتى, ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. ەڭ باستىسى, ءارتۇرلى سالانىڭ وكىلدەرى اكىم بولىپ سايلانىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى – مۇلدە جاڭا تۇلعالار, جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا باسقارۋشى ەليتاسى. ەندىگى كەزەكتە سايلانعان اكىمدەردىڭ قۇزىرەتى مەن وكىلەتتىگىن, قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ كەرەك. الدىمىزدا ولاردى زاڭمەن, بيۋدجەتپەن جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەۋ, وقىتۋ مىندەتى تۇر, – دەگەن ە.قوشانوۆ قازىر «Amanat» پارتياسى ۇكىمەتپەن بىرگە وسى ماسەلەلەرمەن اينالىسىپ جاتقانىن ايتتى.
رەفورمالار حالىقارالىق بەدەلىمىزدى ارتتىردى
پالاتا توراعاسى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار ەلىمىزدى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە دە جاڭا دەڭگەيگە شىعارعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىلىكتى دە تاجىريبەلى ديپلومات سانالاتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ باسقارۋىنداعى قازاقستان جاھاندىق ساياسي پروتسەستەردىڭ ماڭىزدى قاتىسۋشىسى بولىپ وتىر.
– ەلىمىز بىردەن بىرنەشە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدا لايىقتى توراعالىق ەتىپ, ءوزىن الەمدىك ديالوگ ورتالىعى رەتىندە كورسەتتى. حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاندى «وڭىردەگى ادال كەلىسسوز جۇرگىزۋشى» دەپ اتاي باستادى. قازاقستاننىڭ ۇلكەن جەتىستىگى – بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ الماتى قالاسىن ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وڭىرلىك ورتالىعى رەتىندە بەكىتۋى. بۇل حالىقارالىق ارەناداعى جاۋاپتى ارەكەتىمەن جانە ۋاقىت تالابىنا سىندارلى كوزقاراسىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەلىمىزدىڭ ورتا دەرجاۆا رەتىندەگى ءرولىن بەكەمدەي تۇسەدى. ەۋروپاداعى اسا بەدەلدى نەمىس عىلىمي-تالداۋ ورتالىعى – «عىلىم جانە ساياسات قورى» (SWP) ەلىمىزدى ورتا دەرجاۆالار تىزىمىنە ەنگىزىپ, قازاقستاندى وڭىردەگى نەگىزگى ويىنشى دەپ كورسەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنىڭ ءبارى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ماقساتتى كۇش-جىگەرىنىڭ ماڭىزدى ناتيجەسى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءوز ۇلتتىق مۇددەسى بار, جەتىلگەن مەملەكەت رەتىندەگى ميسسيامىزدى, وركەنيەتتىك كودىمىزدى, مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ ماڭىزىن الەمدىك قوعامداستىققا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. پرەزيدەنت جۋىردا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا الدىمىزعا ءدال وسىنداي مىندەت قويدى, – دەدى پالاتا توراعاسى.
ۇلتتىق قۇرىلتاي – الۋان پىكىر الاڭى
ەرلان جاقان ۇلى از عانا ۋاقىتتا الۋان پىكىر الاڭىنا اينالىپ ۇلگەرگەن ۇلتتىق قۇرىلتايعا قاتىستى دا پىكىر ءبىلدىرىپ, بۇل جيىننىڭ حالىق ەرەكشە ىقىلاسپەن كۇتەتىن جاعدايعا جەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىندە ۇلتتىق قۇرىلتاي جاي عانا فورۋم ەمەس, ىقپالدى قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتقا اينالدى. ول – الۋان پىكىر الاڭى, ەل تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن ازاماتتاردىڭ باس قوساتىن ورتاسى. باستاپقىدا مۇندا مادەني-گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر كوپتەپ تالقىلاناتىن. ال قازىر ساياسي, ەكونوميكالىق دامۋ مەن ينفراقۇرىلىمدىق وزگەرىستەردەن باستاپ, ەلدى تولعاندىرىپ وتىرعان بارلىق جايتقا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ جاتىر. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءار وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەل دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىن قورىتىندىلاپ, الداعى مىندەتتەردى ايقىنداۋدى يگى داستۇرگە اينالدىردى. پرەزيدەنتتىڭ كوتەرەتىن ماسەلەلەرى – تەك مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق جوسپارلار عانا ەمەس, ءار ازاماتتىڭ, ءار وتباسىنىڭ ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ناقتى شارالار. سوندىقتان دا حالىق بۇل جيىندى ەرەكشە ىقىلاسپەن كۇتەتىنى بەكەر ەمەس. وسى جولى دا پرەزيدەنت اسا ماڭىزدى, وتكىر ماسەلەلەرگە توقتالىپ, ماقسات-مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. ماسەلەن, استانا – ارقالىق – تورعاي – ىرعىز كۇرە جولىن سالۋدى تاپسىردى. وعان قوسا ارقالىقتاعى اۋەجاي قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاڭا اەروۆوكزالدىڭ قۇرىلىسى باستالادى, – دەگەن ءماجىلىس سپيكەرى جۇرتشىلىق بۇل جاڭالىقتاردى ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلداپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى.
ايتۋىنشا, وسى وتىرىستىڭ الدىندا عانا دەپۋتات بەرىك بەيسەنعاليەۆ كەلىپ جولىعىپ, وزىنە تورعاي, ارقالىق ءوڭىرىنىڭ مىڭداعان تۇرعىنى حابارلاسىپ, مەملەكەت باسشىسىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزۋدى سۇراعانىن ايتتى.
ە.جاقانوۆ قۇرىلتايدا تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت, كولىك ءترانزيتى, اتوم ەنەرگەتيكاسى, اگروونەركاسىپتىك سەكتورعا باسا ءمان بەرىلگەنىنە دە نازار اۋداردى.
– ەڭ باستىسى, مەملەكەت باسشىسى ادام كاپيتالى ورنىقتى دامۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بولىپ قالا بەرەتىنىن قاداپ ايتتى. سونىڭ ىشىندە بىزگە جۇكتەلگەن شارۋالار دا از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا سالىق رەفورماسى, دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدارمەن كۇرەس, سونداي-اق دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بار. بۇل باعىتتار ەلدىڭ دامۋى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شەشۋشى ءرول اتقارادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى جالپىۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن ايقىندادى. بۇل – ۇلى مۇراتتارعا باستايتىن, حالىققا سەنىم مەن رۋح بەرەتىن بۇلجىماس باعدار, – دەدى پالاتا توراعاسى.
بايانداماسىن قورىتىندىلاي كەلە, ەرلان جاقان ۇلى مۇلدە جاڭا, ءسات سايىن قۇبىلىپ, وزگەرىپ جاتقان تاريحي داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىمىزعا توقتالدى.
– تاريحتا ەكىنشى مۇمكىندىك دەگەن بولمايدى. حالىق, ۇلت رەتىندە سونى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. وتكەننەن ساباق الىپ, ساراپتاپ, بولاشاققا سەنىممەن قادام باسۋ – ناعىز جاسامپازدىقتىڭ بەلگىسى. جارقىن بولاشاق دەگەنىمىز – تاعدىردىڭ جاي عانا سىيى ەمەس. ءبىزدىڭ ادال ەڭبەگىمىزدىڭ, توككەن تەرىمىزدىڭ وتەۋى بولاتىنىن جادىمىزدان شىعارمايىق. بۇل جولدا ۇلت بولىپ, جۇرت بولىپ جۇمىلىپ, بىرگە جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك, – دەدى ە.قوشانوۆ.
ساياسي دامۋداعى باتىل قادامدار
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ بايانداماسىنا بىرقاتار دەپۋتات پەن شاقىرىلعان قوناقتار ءۇن قوستى. العاش بولىپ ءسوز العان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسقار جۇمادىلداەۆ ەلىمىزدە عىلىم سالاسىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ, ماڭىزدى باستامالار مەن رەفورمالار ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتتى.
– قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ەكى ەرلىگىن ايتقىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, 2022 جىلى ۇلكەن سىن كەلدى. قازاق مەملەكەتىنىڭ شاڭىراعى شايقالدى, بىراق قۇلاعان جوق. الماتى ورتكە وراندى... توقاەۆ سەرتىنەن تايمادى. تۋدى قۇلاتپادى, بەرىك ۇستادى. بۇل – قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءبىرىنشى ەرلىگى. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى 1946 جىلى قۇرىلعان, ياعني كەڭەس وداعىنىڭ قيىن كەزەڭىندە ىرگەسى قالاندى. اكادەميانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ وراسان جۇمىس اتقارعان. سول كەزدە اشىلعان كەن ورىندارى بۇگىنگى قازاق قازىناسىنا 90 پايىزىن بەرىپ تۇر. اتالعان كەزەڭدە سالىنعان ەلەكتر ستانسالارى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ نە ەكەنىن ادامزاتقا كورسەتىپ وتىر. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇلاعان اكادەميانى قايتا تۇرعىزدى. اكادەميا كەزىندە «مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت» بولعان. ەندى عىلىم اكادەمياسىنىڭ بۇرىنعى الەۋەتىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ياعني اكادەميا جۇمىسىنىڭ جاڭا ءپرينتسيپىن ورناتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قارجىلاندىرۋ مەن عىلىمي ينستيتۋتتار قۇرۋ ماسەلەسىن تولىققاندى شەشۋ ماڭىزدى, – دەدى ا.جۇمادىلداەۆ.
ءۇش جىل بۇرىن ەلىمىزدى شارپىپ وتكەن قاسىرەتتى قاڭتاردان كەيىن ناقتى ءارى باتىل قولعا الىنعان تاعى ءبىر وزگەرىستىڭ ءبىرى – سايلاۋ جۇيەسى. بۇل – تاۋەلسىز كانديداتتاردىڭ پارلامەنتكە وتۋىنە مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, ماجىلىستە ماجوريتارلىق مانداتپەن كەلگەن دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر شوعىرى پايدا بولدى.
– مەن – 25 جىلدىق وپپوزيتسيالىق قوعامدىق قىزمەتتەن كەيىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر وكىلەتتى بۇتاعىنا سايلاۋ ارقىلى كەلگەن اداممىن. بۇل اراداعى نەگىزگى تىرەك تىركەس – سايلاۋ ارقىلى. بۇدان 20 جىل بۇرىن جويىلعان ءبىر مانداتتى ماجوريتارلىق سايلاۋ جانە سايلانۋ مۇمكىندىگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاماشىلىق ەتكەن رەفورمانىڭ ارقاسىندا قايتادان قالپىنا كەلگەنى داۋسىز. ءبىز بۇل سايلاۋ جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىگىن دامىتا ءتۇسۋىمىز كەرەك, – دەدى دەپۋتات ەرمۇرات باپي.
وسى ورايدا ول ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامداردى اتاپ ءوتتى.
– پرەزيدەنتتىڭ ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جىلىستاتىلعان اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋ باستاماسىن ءبىرىنشى كەزەكتە ايتۋ كەرەك. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز سايلاۋشىلارىنا, ياعني قازاقستان حالقىنا بەرگەن پرەزيدەنتتىك ۋادەسى عانا ەمەس, ەڭ باستىسى, پەرزەنتتىك پارىزى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. «ەسكى جۇيەدە» ەسەسى كەتكەن حالىقتىڭ قازىناسىن تولتىرۋدىڭ قامىمەن كەيىنگى ەكى جىلدىڭ ىشىندە 2 ترلن تەڭگەگە جۋىق اكتيۆ قايتتى دەگەن اقپارات بار. باسقاسىن قايدام, سول 2 ترلن-نىڭ تەڭ جارتىسىن ەكى وليگارح قانا قايتارعان ەكەن. ال پرەزيدەنتتىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «ەل قازىناسىنىڭ جارتىسىن يەلەنىپ العان وليگارحاتتان قايتارىلۋعا ءتيىس اكتيۆتەر قايدا؟ ەلدە باياۋ بولسا دا, قاداۋ-قاداۋ جۇزەگە اسىپ جاتقان رەفورمالار تۋراسىندا ايتقاندا, پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي وكىمىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق قۇرىلتايدى دا اۋىزعا الماۋعا بولمايدى. ەل دامۋىنىڭ بولاشاق ستراتەگيالىق پەرسپەكتيۆاسىن انىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بۇل قۇرىلىم قوعام مەن مەملەكەتتىك بيلىك اراسىنداعى ديالوگتىك الاڭعا اينالعانىن جۋىقتا عانا وتكەن بۋراباي قۇرىلتايى تاعى دا دالەلدەدى. جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ سايلانىپ قويۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ تاعى ءبىر رەفورمالىق باستاماسىن تىلگە تيەك ەتكىم كەلەدى. ءيا, بۇل مەملەكەتتىك باسقارۋ ۆەرتيكالىن دەموكراتيالاندىرۋعا باستايتىن باتىل قادام بولعانى داۋسىز, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ە.باپي.
ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ىرگەلى وزگەرىستەر جاسالدى. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. پارلامەنتتىڭ ىقپالى ارتىپ, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. جاڭارعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ 72 پايىزىنىڭ ۇشتەن ءبىرى – بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولماعان جاڭا ادامدار. دەمەك جاڭا لەپ كەلدى.
– اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزدى قالالاردىڭ 45 اكىمى سايلاندى. ال بيىلدان باستاپ بارلىق اۋدان اكىمدەرىن حالىق تىكەلەي سايلايدى. حالىق سايلاعان اكىم حالىق الدىندا ەسەپ بەرەدى, ياعني قارقىندى قايرات كورسەتۋگە ۇمتىلادى. وتكەن وتىز جىلدىق بيلىكتىڭ وراسان زور زاردابى ءوتىپ كەتكەن ەل تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ تەز جانە قارقىندى دا اۋقىمدى جۇرگەنىن قالايدى. بىراق ومىردەگى وزگەرىستەردى ءبىر نۇكتەنى باسىپ قالساڭ, ءبارى بىردەن وزگەرىپ كەتەتىن ەرتەگىدەگى عاجايىپپەن شاتاستىرماۋ كەرەك. دەگەنمەن وتىز جىل سىرەسكەن سەڭدى ءۇش جىلدا قوزعاپ جىبەرگەن ناقتى وزگەرىستەر كوز الدىمىزدا ءوتىپ جاتىر. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بارىنە بىردەي «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى بولماسا, قازىرگى وزگەرىستەر بولماس ەدى. ءدال وسى قاعيدات پرەزيدەنتتىڭ باستى جەڭىسى سانالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان, بيىل ءتورتىنشى رەت ءوتىپ, ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەپ جاتقان ۇلتتىق قۇرىلتاي دا جالپىۇلتتىق ديالوگ الاڭىنا اينالىپ ۇلگەردى. 2022 جىلى جاڭادان اباي, ۇلىتاۋ جانە جەتىسۋ وبلىستارى اشىلدى. بۇل ءۇش وبلىستىڭ اشىلۋى وسى ايماقتاردىڭ دامۋىنا كۇشتى سەرپىن بەردى. وڭىرلەرگە جاندانعان ءومىر كەلدى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر ەداۋىر ارتتى, ينۆەستيتسيا كەلە باستادى. «تۇركىستان قالاسىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. تۇركىستانعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ مادەني بىرەگەيلىكتى نىعايتىپ, قالانى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالدىرادى, – دەدى «اق جول» فراكتسياسى مۇشەسى ق.يسا.
مەملەكەت جۇيەسىندەگى اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ تاعى ءبىرى – مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ قوعامداعى ينتەگراتسياسى. پرەزيدەنتتىڭ باتىل قادامى ارقىلى كونستيتۋتسيادا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ ءماجىلىس پەن ماسليحاتتارداعى ورنى ارنايى كۆوتامەن شەگەلەندى.
– بۇل وتە اۋقىمدى ءارى دەر كەزىندەگى پرواكتيۆتى شەشىم بولدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ماجىلىستە 6 ساياسي پارتيادان مەنىمەن تاعدىرلاس 6 مۇگەدەكتىگى بار ازامات دەپۋتات بولىپ سايلاندى. كەيىنگى 30 جىلدىق تاريحىمىزدا مۇنداي بولادى دەپ ەشكىم ويلاعان جوق. جالپى, ەلىمىزدە 737 مىڭ مۇگەدەك جان بولسا, ونىڭ 38%-ى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. «اۋىل» پارتياسى بۇل ازاماتتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ەلىمىزدەگى ءار ازاماتتىڭ مۇددەسى وتە ماڭىزدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ءماجىلىس جانىنان ينكليۋزيۆتى توپ قۇرىلدى. ينكليۋزيۆتى توپتىڭ نەگىزگى باعىتى – مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جولىنداعى ءتيىستى نورمالاردى, زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ. بۇرىن اكىمشىلىككە, جەرگىلىكتى ورگاندارعا مۇگەدەكتىگى بار ءبىر ازامات قىزمەتكە بارسا, قۋاناتىن ەدىك, ال پارلامەنت مىنبەرىندە مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتى كورۋ ۇلكەن ارمان بولاتىن. بۇل ارماننىڭ جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتكەن – وسى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى. ينكليۋزيۆتى پارلامەنت توبىنىڭ باستاماسىمەن مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ ءبىلىم ماسەلەسى, سپورت ماسەلەسى, جوعارى ءبىلىم الۋى, عىلىممەن اينالىسۋى قامتىلعان ءتيىستى نورمالار ۇسىنىلدى. ارنايى بەيىمدەلگەن كولىك شىعارۋ بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى باعىتتار كورسەتىلدى. قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك وسال توپتارعا جاتاتىن ازاماتتارعا «ناۋرىز» باعدارلاماسى ەنگىزىلىپ, مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ جەڭىلدىكپەن ءۇي الۋىنا بولادى. دەگەنمەن ءبىز سياقتى جاندارعا بۇل پايىزدىڭ ءوزى – ۇلكەن اۋىرتپاشىلىق. بۇل ماسەلەنى قايتا قاراۋدى, ياعني مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا پايىزدىق مولشەرلەمەنى ەداۋىر ءتۇسىرۋدى سۇرايمىز, – دەدى دەپۋتات تاڭساۋلە سەرىكوۆ.
تۇراقتىلىق – باستى قۇندىلىعىمىز
ەلدەگى رەفورمالاردىڭ قازىرگى جاعدايىنا ەكونوميست جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ءوز باعاسىن بەردى. ول ەڭ ۇلكەن وزگەرىس رەتىندە جەكە مونوپوليستەردىڭ ۇستەمدىگىن شەكتەي وتىرىپ, ءادىل نارىقتىق باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا جول اشۋعا باعىتتالعان ساياسي-ەكونوميكالىق شەشىمدەردى اتادى.
– كەزىندە زاڭسىز جەكەشەلەندىرىلگەن ءبىراز اكتيۆ قايتارىلىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا وڭتايلى جاعداي تۋدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 37 پايىزدان اسىپ, ولاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى. اتالعان ساياسي رەفورمالار كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە جالپى ىشكى ءونىم وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 288 ملرد دوللارعا جەتىپ, ادام باسىنا شاققاندا 14 مىڭ دوللاردان استى. شەتەلدىك ينۆەستورلار وڭدەۋ وندىرىسىنە مولىنان ينۆەستيتسيا تارتا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە جاڭا ءوندىرىس سالالارى پايدا بولىپ, وڭدەۋ ءوندىرىسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. مىسال رەتىندە اتىراۋدا پوليەتيلەن وندىرەتىن ورتا ازياداعى ەڭ قۋاتى ۇلكەن زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلعانىن, اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ تۇراقتى قارقىنمەن ءوسۋىن اتاپ وتەر ەدىم. اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا جاسالىپ جاتقان رەفورمالار ناتيجە بەرە باستادى. بۇعان ايعاق رەتىندە بىلتىر جينالعان 27 ملن تونناعا جۋىق استىقتى ايتۋعا بولادى. سونداي-اق ەل ەكونوميكاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى جاقسارا باستادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاڭا تەمىرجول, اۆتوموبيل جولدارى سالىنىپ, كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتەتىن نىسانداردىڭ توزىعى جەتكەن جەلىلەرى جاڭارتىلىپ جاتىر. ارينە, مۇنداي وڭ وزگەرىستەر قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا ورىن الىپ وتىر, – دەدى ج.قۇلەكەەۆ.
ساياسي شولۋشى عازيز ابىشەۆ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى ساياسي رەفورمالار نەگىزىن قالاعانىن ايتىپ بەردى.
– رەفورمالار بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ ىقپالىن بولدىرماۋعا, شىنايى ساياسي باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋعا جول اشتى. وسىلايشا, جاڭا ساياسي كۇشتەرگە مۇمكىندىكتەر بەردى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى پراگماتيكالىق بولۋعا ءتيىس. قىتاي, ءۇندىستان جانە تۇركيا سەكىلدى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, پوپۋليزم مەن شەتەلدىك پروپاگاندانىڭ اسەرىنە ۇشىراماۋى كەرەك. سوندىقتان الەمدىك ارەناداعى كۇشتەر بالانسىن ايقىن باعالاپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى ەسكەرۋ قاجەت, – دەدى ع.ابىشەۆ.
ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدەر
پرەزيدەنتتىڭ ساياسي رەفورمالارىن ىسكە اسىرۋ تاقىرىبىن تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتات باقىتجان بازاربەك زاڭسىز بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى.
– قازىرگى تاڭدا 12,1 ملن گەكتار جەر قايتارىلعان, ونىڭ ىشىندە 4,9 ملن گەكتارى حالىق اراسىندا ءبولىنىپ بەرىلگەن. بۇل تەك قۇرعاق تسيفرلار ەمەس. بىرىنشىدەن, شەشىمنىڭ ارتىندا ناقتى ادامدار تۇر, ولار ءوز تاجىريبەسىندە ادىلدىكتىڭ بار ەكەنىن جانە مەملەكەت ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن شىن مانىندە كۇرەسىپ جاتقانىن دالەلدەدى. ەكىنشىدەن, قوعام ساناسىندا جانە ساياسي تاجىريبەدە جەردىڭ ساتىلمايتىنى تۋرالى تۇسىنىك ورنىعىپ جاتىر. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, «جەر – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز. ونسىز ءبىزدىڭ مەملەكەت تە بولمايدى». ۇشىنشىدەن, جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ, تەك زاڭدى تۇردە ءبولىنىپ بەرىلىپ جاتىر. تورتىنشىدەن, جەر تاقىرىبىندا ساياسي ۇپاي جيناپ, حالىقتىڭ سەنىمىن الۋعا جانە ونى مونەتيزاتسيالاۋعا تىرىسقان ءتۇرلى پوپۋليستەر مەن پسەۆدواكتيۆيستەر اشكەرەلەندى, – دەدى دەپۋتات.
ول جاقىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوپتەگەن ەلگە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تۋى استىندا جالعان دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار تاڭىلىپ كەلگەنىن ايتقانىنا توقتالدى.
– بۇل ۇيىمدار ميللياردتاپ كەلىسىمشارتتار العان, ولاردى ەش جەردە جاريالاماي, ءوز مۇددەلەرىندە ەركىن پايدالانىپ كەلەدى. ليبەرالدى قۇندىلىقتار مەن «دەموكراتيالىق ماقساتتارعا» سىلتەمە جاساپ, كەيبىر قازاقستاندىق ۇيىمدار, بەلسەندىلەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلار حالىقارالىق قورلاردىڭ اقشاسىنا ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن وڭ وزگەرىستەردى سىناپ, قازاقستان ارقاشان ءۇشىنشى الەم ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالادى, ياعني «باناندىق رەسپۋبليكا» دەپ پىكىر تاراتىپ وتىردى. بۇدان بولەك, بۇل ۇكىمەتتىك ەمەس قورلار مەن ۇيىمدار ىشكى ىستەرىمىزگە اشىق ارالاسىپ, جۇيەلى تۇردە اقپاراتتىق شابۋىلدار ۇيىمداستىرىپ, حالىقتى اداستىرۋ ماقساتىندا پوپۋليستىك ۇراندارمەن «پروگرەسس پەن دەموكراتيا ءۇشىن» دەپ جاسىرىن ناۋقاندار جۇرگىزدى. ءبىز ايقىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, ەلىمىزدەگى بارلىق ماڭىزدى رەفورمانىڭ نەگىزى – زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگىن مۇلتىكسىز ساقتاۋ, – دەگەن ب.بازاربەك سوت جۇيەسىندە شەشىمىن تاپپاي وتىرعان بىرقاتار ماسەلەنى اتاپ ءوتتى.
– سوتتاردىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن شەشىمدەرى ورىندالماي كەلەدى. سەبەبى بارشاڭىزعا بەلگىلى. ول ءۇشىن زاڭنامانى ءالى دە جەتىلدىرۋىمىز قاجەت, كەم تۇستارىن قوعامنىڭ بۇگىنگى سۇرانىستارىنا ساي وزگەرتۋ ماڭىزدى. ماسەلەن, ءوزىم ءماجىلىستىڭ قابىلداۋ بولمەسىندە ءبىر كۇندە 160-تان اسا ازاماتتى قابىلدادىم. بۇل پارلامەنتكە دەگەن سەنىم بولعانىمەن, جەرگىلىكتى جەردە شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلەلەر تيىسىنشە جۇزەگە اسپاي, ورتالىققا دەيىن جەتىپ جاتىر دەگەندى بىلدىرەدى. بۇلاي بولماۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن جۇمىسىن كۇشەيتۋ كەرەك. سوت – ادىلدىكتىڭ, اقيقاتتىڭ, ەڭ باستىسى, ادامنىڭ قۇقىقتارىن جان-جاقتى قورعايتىن ينستيتۋتقا اينالۋعا ءتيىس. ازىرشە بۇل تولىعىمەن ىسكە اسپاي وتىر. تاعى ءبىر تۇيتكىل – قوعامدا ماسەلە شەشكىش دەلدالداردىڭ, ياعني «پوموگايكالاردىڭ» كوبەيىپ كەتۋى. بۇل بويىنشا دا ءادىل شەشىم قابىلداپ, ولارعا زاڭمەن توسقاۋىل قويعان ءجون, – دەدى دەپۋتات.
ال دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى زاماناۋي ساياساتىنىڭ جاڭاشىلدىقتارىن تىزبەكتەي كەلە, ۋاقىت كۇتتىرمەي شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ءالى دە پروبلەمالار بارىن ەسكە سالدى.
– وسىدان التى جىل بۇرىن, مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى ەكى ەسەگە وسەدى, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا تەگىن ىستىق تاماق بەرىلەدى, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى بارلىق بالانىڭ شوتىنا اۋدارىلىپ, قاراپايىم جۇمىسشى ماماندارى اقوردادا مەملەكەتتىك ناگرادالاردى الادى دەسە, بۇعان سەنۋ تۇرماق, كوپشىلىك ءبىزدى ورىندالمايتىن ارماندى ايتتى دەپ سوگەر مە ەدى؟ بىراق زامان وزگەردى. قازىر بۇل باستامالارعا تاڭعالماق تۇگىلى قالىپتى جاعداي, نورما رەتىندە قارايتىن بولدىق. ارقاشان ءبارى وسىلاي بولعانداي قابىلدانىپ, ءتىپتى ۋاقتىلى ورىندالماسا, پروبلەما رەتىندە كوتەرەتىن بولدىق. ارينە, جاسالعان ىستەر جەتەرلىك, دەگەنمەن ءالى اتقاراتىن اۋقىمدى ءارى تۇيتكىلدى پروبلەمالار دا بار. مىسالى, ءمامس بويىنشا ءالى شەشىلمەگەن سۇراقتار كوپ. 3,5 ملن ءمامس-پەن قامتىلماعان ازاماتتار, ساپالى مەديتسينالىق كومەككە قولجەتىمدىلىك, رەتتەلمەگەن تاريفتەر پروبلەمالارى. بۇل ماسەلەلەرگە مەملەكەت باسشىسى ارنايى توقتالىپ, ءتيىستى تاپسىرمالاردى بەردى. تاعى ءبىر ۇلكەن سۇراق – جۇزدەگەن مىڭ ازاماتتىق قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى مەن 500 مىڭ مۇگەدەكتىگى بار جانداردىڭ, بۇگىنگى نارىق پەن باعالارعا ساي كەلمەيتىن جاردەماقى ماسەلەسىن دە بولاشاقتا شەشۋىمىز قاجەت, – دەدى دەپۋتات.
ءوز كەزەگىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى سەرگەي پونومارەۆ الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋدىڭ جولىن ۇسىندى.
– ءماجىلىس قابىلداعان «اكۆامادەنيەت تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتتىم. الماتىداعى ەكولوگيالىق قاتەرگە تاعى دا نازار اۋدارعىم كەلەدى. شاھاردا اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاعانى سونشالىق, الماتىلىقتار مەگاپوليستىڭ قاسىرەتىنە نازار اۋدارتۋ ءۇشىن قالانى شاڭسورعىشپەن «تازالاپ» جاتىر. مەنىڭشە, قالاداعى بۇل ماسەلەنى ەلەكتروموبيلدەردىڭ كومەگىمەن شەشۋگە بولادى. مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى ەلەكتروموبيلدەرگە وتىرعىزۋ كەرەك. الماتى اكىمدىگىنە ەلەكتر قوزعالتقىشى بار قوعامدىق كولىكتىڭ ۇلەسىن ارتتىرعان ابزال. بۇكىل تاكسي مەن اۆتوكولىكتەردى ەلەكتر جەلىسىنە اۋىستىرۋ قاجەت, – دەدى ول.
ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋدىڭ كىلتى
بۇگىندە ەلىمىزدە ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتاردىڭ قارىم-قاتىناسى ودان ءارى نىعايا ءتۇستى. بۇل بايلانىستىڭ قويۋلانۋىنا «Amanat» پارتياسى وتكىزىپ كەلە جاتقان «بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ فورۋمى» تىكەلەي اسەر ەتتى دەۋگە بولادى. جالپى وتىرىستا حالىق قالاۋلىسى رينات زايىتوۆ ايماقتاعى دەپۋتاتتارمەن بىرگە اتقارۋشى بيلىكتىڭ دە قاتارى جاڭارىپ, كۇشەيە تۇسكەنىن, بىرقاتار پروبلەمالار اشىق تۇردە تالقىلانىپ جاتقانىنا باسا نازار اۋداردى.
– كوتەرىلمەي قالعان ماسەلە, ايتىلماي قالعان وي جوق. وسىلايشا, قوعامدى تولعاندىراتىن كوپتەگەن ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ, ەلدىڭ ىرگەسى بەكي ءتۇستى. ءاربىر يگى ءىس جۇزەگە اسقان سايىن حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى ارتىپ كەلەدى. حالىقتىڭ ءۇنى, تاعدىرى مەن بولاشاعى, ءومىرى مەن وزەگى, بۇل – پارلامەنت. ەندىگى ءسوزىمدى جەتكەن جەتىستىكتەرگە ەمەس, 30 جىلدا كەتكەن كەمشىلىكتەرگە بۇرعىم كەلەدى. ويتكەنى ءبىز وعان بۇگىن نازار اۋدارماساق, ول ەرتەڭىمىزگە اپات بولىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قازاق قوعامى وتە ۇلكەن جىلدامدىقپەن رۋحاني داعدارىسقا ۇشىراپ بارادى. كۇن سايىن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ءبىر وتباسى بۇزىلىپ, ءبىر وقۋشى ءزابىر كورىپ, ءبىر ادام كىسى قولىنان قازا تاۋىپ, بىرەۋ پارا الىپ, بىرەۋ وزىنە قول جۇمساپ, بىرەۋ الاياققا جەم بولىپ جاتادى. مۇنداي مىسالدار تاۋسىلمايدى. بۇگىنگى قازاق قوعامى تۋعانعا تاسباۋىر, جاقىنعا جاۋ, دوسىنا دۇشپان بولىپ كەتتى. قوعامنىڭ قاتىگەز بولا باستاۋىنا نە سەبەپ بولدى دەسەڭىزدەر, بىردەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. ويتكەنى ونىڭ سەبەبى بىرەۋ ەمەس. تۇرمىستاعى تارشىلىق, تاربيەنىڭ جوقتىعى, جەتكىنشەكتەرگە ۇلگى بولاتىن تۇلعالاردىڭ قۇبىجىققا اينالۋى, ماتەريالدى بايلىقتىڭ ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋى, الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلگىلى تۇلعالاردان باستاپ ءارتۇرلى ءدىن مەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا اشىق سوعىسى, ت.س.س. وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ رۋحاني توزىپ, قاتىگەز بولۋىنا اكەلىپ سوعىپ جاتىر. تاربيە تالبەسىكتەن دەگەندەي قازاقستانداعى مۋلتفيلمنەن كينوعا, بالاباقشاداعى تاقپاقتان روماندارعا دەيىن ادامداردىڭ بويىنداعى مەيىرىم مەن باۋىرمالدىقتى, مەملەكەتشىلدىك پەن ادىلدىكتى ناسيحاتتاۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز قازاق مەملەكەتىنىڭ بايراعىن قۇلاتپاي, مارتەبەسىن اسقاقتاتاتىن ۇرپاق وسىرە الامىز, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە قابىلدانىپ جاتقان ءاربىر شەشىم – ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ماڭىزدى قادام. سوندىقتان رەفورمالاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ, ونىڭ حالىق ومىرىندە ناقتى ناتيجەسىن كورۋ مىندەت سانالادى. وسى رەتتە ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق اتا زاڭىمىزعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر وتە اۋقىمدى ءارى وڭتايلى ەكەنىن ايتىپ سەندىردى.
– مەن 60 مەملەكەت مۇشە بولىپ تابىلاتىن ەۋروپا كەڭەسى جانىنداعى ۆەنەتسيالىق كوميسسيا قۇرامىندا 8 جىل جۇمىس ىستەدىم. سوندىقتان الەم ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى جۇمىسىن سالىستىرىپ, تالداپ ايتا الامىن. بۇگىندە الەمنىڭ 119 ەلىندە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى جۇمىس ىستەيدى. كەيبىر ەلدەردە ونى سوت بيلىگى جۇزەگە اسىرادى. كەيبىرەۋلەرىندە پارلامەنت قابىلداعانعا نەمەسە قول قويىلعانعا دەيىن زاڭداردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋمەن, ياعني الدىن الا باقىلاۋمەن عانا شەكتەلەدى. باسقا ەلدەردە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى قولدانىستاعى زاڭدارعا قاتىستى كەيىنگى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. ەندى كەلەسى ءبىر ەلدەردە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ۇلگىسى الدىن الا جانە كەيىنگى باقىلاۋ ەلەمەنتتەرىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ارالاس سيپاتقا يە. ال قازاقستاندا كوپتەگەن ەلدە تاراعان ءۇشىنشى ۇلگى ەنگىزىلدى. بۇل جۇيە قازىردىڭ وزىندە تيىمدىلىگىن دالەلدەپ وتىر. ياعني ادامدار كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنىپ, ءوزىنىڭ ازاماتتىق قۇقىعىن قورعاي الادى. كونستيتۋتسيالىق سوت ومىرىمىزگە ەنگەلى, ەل ازاماتتارىنىڭ سوت جۇيەسىن باعالاۋى بايقالىپ, بەلسەندىلىگى ارتتى. ونى ناقتى تسيفردان دا بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق سوت وندىرىسىنە 9 مىڭنان اسا ءوتىنىش تۇسكەنى – سونىڭ ايقىن دالەلى. ۆەنەتسيالىق كوميسسيا مۇشەسى, فرانتسۋز كلەر بازي ءمالوريدىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيالىق ءادىل سوتتىڭ قازاقستاندىق مودەلى ەۋروپالىق مودەلگە ەتەنە جاقىنداعان, – دەدى ءۇ.شاپاق.
قازاقستان قازىر اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەر ءداۋىرىن باستان وتكەرىپ جاتىر. ەلدىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداۋ ءۇشىن وتكەن تاريحقا كوز جۇگىرتىپ, ساياسي ۇدەرىستەردى سارالاۋ ماڭىزدى. جيىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ 90-جىلداردىڭ باسىندا دەموكراتيا مەن پليۋراليزمگە باعىتتالعان ناقتى قادامدار جاسالعانىن, پارلامەنت پەن اتقارۋشى بيلىك اراسىندا بەلگىلى ءبىر تەپە-تەڭدىك ساقتالعانىن ءسوز ەتتى.
– 2010 جىلدان باستاپ ەلدەگى ساياسي داعدارىس اشىق تۇردە ءورشىدى. جەر رەفورماسىنا قارسىلىق, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندەۋىنە نارازىلىق رەتىندە كەيبىر الەۋمەتتىك توپتاردىڭ باس كوتەرۋى ورىن الدى. 2019 جىلى ءدال وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە قاسىم-جومارت توقاەۆ بيلىككە كەلىپ, «قازاقستاندا ساياسي رەفورمالار جاساماي, ەلىمىزدىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ مالىمدەدى. ساياسي رەفورمالاردى جوسپارلاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلىپ, وندا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن پارلامەنتكە بەرۋ, وپپوزيتسيا ءرولىن ارتتىرۋ جانە كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. سونداي-اق 2022 جىلعى رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە پرەزيدەنتتىڭ ءبىر عانا جەتى جىلدىق مەرزىمگە سايلانۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى. قازىرگى جاھاندىق ساياسي ۇردىستەر قازاقستانعا دا اسەر ەتەدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تەرريتوريالىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋ – باستى ماسەلە, – دەدى دەپۋتات.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا دەپۋتاتتار ءسوز سويلەگەن سوڭ ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ ەلىمىزدىڭ بارلىق پروگرەسسيۆتى قوعامدىق-ساياسي كۇشتەرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ توڭىرەگىندە توپتاسۋعا جانە ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قارار قابىلداۋدى ۇسىندى.
دەپۋتاتتار ءبىراۋىزدان قابىلداعان قۇجات قازاقستاننىڭ وسىدان ءۇش جىل بۇرىن تاڭداعان جاڭعىرۋ مەن ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىنا نەگىزدەلگەن. ياعني مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايىپتى باعدارىنىڭ ارقاسىندا رەفورمالار مىزعىماس سيپاتقا يە بولىپ, ادىلەتتىلىك, اشىقتىق جانە جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارى ەل دامۋىنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىردى. توقەتەرىن ايتساق, ءماجىلىس پرەزيدەنتتىڭ باعىتىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ەل ازاماتتارىن باستى دا مىزعىماس ماقساتىمىز بولىپ وتىرعان ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, بىرىگۋگە شاقىردى.
سونىمەن قاتار جالپى وتىرىس كەزىندە ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قازاقستان ۇكىمەتى مەن تۇرىكمەنستان ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى ءوزارا كوتەرمەلەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ
قارارى
قازاقستان ءۇش جىل بۇرىن جاڭعىرۋ مەن ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىن تاڭدادى. پرەزيدەنت كوپشىلىكتىڭ وزگەرىستەرگە دەگەن سۇرانىسىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, مەملەكەتتى نىعايتۋعا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنا باستاماشىلىق ەتتى.
بۇگىن ءبىز سول ترانسفورماتسيانى قورىتىندىلاپ وتىرمىز: مەملەكەت كۇشتىرەك, حالىق بەلسەندىرەك بولا ءتۇستى. قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسى مەن ساياسي مادەنيەت تۇبىرىمەن وزگەردى.
پرەزيدەنتتىڭ بايىپتى باعدارى ارقاسىندا رەفورمالار مىزعىماس سيپاتقا يە بولىپ, ادىلەتتىلىك, اشىقتىق جانە جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارى ەل دامۋىنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىردى.
جاڭا ساياسي فيلوسوفيا
پرەزيدەنت ەلدى باسقارۋدىڭ قوعاممەن كەلىسىمگە باعىتتالعان جاڭا مودەلىن نەگىزدەپ بەردى:
- حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت – ءوز شەشىمدەرىن ايتىپ قانا قويماي, قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا نەگىزدەپ, حالىققا قۇلاق اساتىن بيلىك.
- ادىلەتتىلىك – زاڭ بارلىعىنا بىردەي جانە مۇمكىندىكتەر بارشاعا قولجەتىمدى بولاتىن جاعداي.
- كۇشتى ينستيتۋتتار – «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى بويىنشا بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وڭتايلى تەڭگەرىم.
قۇقىق ۇستەمدىگى – تۇراقتى دامۋ كەپىلى
كونستيتۋتسيا – ءبىزدىڭ ورتاق كەلىسىمىمىز جانە ونىڭ پرينتسيپتەرى مىزعىمايدى:
- حالىقپەن بىرگە شەشىم قابىلداۋ – مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋعا ءاربىر ازامات قاتىسا الادى.
- ساياسي باسەكەلەستىك – كوپپارتيالى بولۋىنىڭ جانە ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا پارلامەنت حالىق ۇنىنە اينالادى.
- كونستيتۋتسيالىق سوت – ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جانە ينستيتۋتتاردىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى.
كۇشتى ينستيتۋتتار – تۇراقتى رەفورمالار نەگىزى
ەلدىڭ دامۋى – تەڭ ديالوگ, ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك جانە شەشىمدەردى بىرلەسىپ ىزدەۋ نەگىزىندە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق ميسسياسى.
- پرەزيدەنت رەفورمالار مەن جاڭعىرتۋدىڭ كەپىلى بولا وتىرىپ, ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن بەلگىلەيدى.
- ۇكىمەت قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ازىرلەيدى جانە جۇزەگە اسىرادى.
- پارلامەنت زاڭداردى قابىلداپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار مۇددەلەر تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, باستامالاردى قوعامدىق تالقىلاۋ الاڭى رەتىندە قىزمەت ەتەدى.
- ازاماتتىق قوعام بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىمەن ءوزارا ءىس-ارەكەت ەتۋ جانە قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالادى.
ازاماتتىق ءوزارا ءىس-ارەكەت پرينتسيپتەرى
- اشىقتىق – ءوز حالقى ءۇشىن اشىق مەملەكەت.
- ەسەپ بەرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن حالىق الدىندا جاۋاپ بەرەتىن بيلىك.
- شوعىرلاندىرۋ – بارلىق نەگىزگى شەشىمدەر ورتاق پىكىر نەگىزىندە جانە قوعامدىق مۇددەلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلداناتىن ەل.
ادىلەتتى بولاشاق جولىنداعى بىرلىك
قازاقستان – ادال ەڭبەك تابىسقا جەتەلەيتىن, زاڭ تۇلعالار مەن مارتەبەدەن جوعارى تۇراتىن, ال بولاشاعى حالىقپەن بىرگە قۇرىلاتىن ەل.
ءماجىلىس پرەزيدەنتتىڭ باعىتىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, باستى ماقساتىمىز – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ءۇشىن بارلىق ازاماتتاردى بىرىگۋگە شاقىرادى.
جاسۇلان سەيىلحان,
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
