زەرتتەۋ مەن ءوندىرىستى ۇيلەستىرۋ باسىمدىعى

وكىنىشكە قاراي, وسى ءومىر شىندىعىن ءبىز ەگەمەندىگىمىزگە قول جەتكىزگەن ۋاقىت ارالىعىندا جادىمىزدان شىعارىپ الىپ, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋداعى تالاي مۇمكىندىگىمىزدەن ايىرىلىپ قالدىق. سول سەبەپتەن دە ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى نەگىزىنەن شيكىزاتتىق باعىتتان شىعا الماي, تيىمدىلىگى مەن باسەكەلەستىگى تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ارينە, ونى ورنىنا كەلتىرۋ ءبىر كۇندىك تىرلىكپەن شەكتەلمەيتىن, ينەمەن قۇدىق قازعانداي ۋاقىت پەن شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى جۇمىس ەكەنى بەلگىلى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق عىلىم ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, وسى سالادا تۇبەگەيلى وزگە­رىستەردى جۇرگىزۋ مەن قارجىلان­دىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ جونىندە بەرگەن ناقتى تاپسىرمالارى عىلىمنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىلىس بەرىپ جاتىر. وعان دالەل – جاڭادان قابىلدانعان «عىلىم مەن تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ, كەيىنگى جىلدارى عىلىم سالا­سىن قارجىلاندىرۋدىڭ 3,5 ەسەگە ارت­قانى, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قايتا قۇرىلىپ, وعان ەرەكشە مارتەبە بەرىلگەنى.

العاشقى كۇننەن باستاپ-اق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى الدىنا قويىلعان مىن­دەت­تەردى جاڭا كوزقاراس نەگىزىندە ورىن­داۋعا كىرىستى. ەڭ الدىمەن, سالاداعى قالىپ­تاسقان جاعدايعا جۇيەلى تۇردە ساراپتا­ما جۇرگىزىپ, ونىڭ دامۋىنا تەجەۋ بو­لىپ وتىرعان سەبەپتەردى انىقتادىق. ويت­كەنى ولاردى بىلمەي جاتىپ سالادا تۇبە­گەيلى وزگەرىستەردى جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. سونىڭ قورىتىندىسى مەن دامىعان ەلدەر­دىڭ وڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ اكادەميانىڭ 10 جىلعا, ياعني 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن دايارلادىق. عىلىمدا ەڭ ماڭىزدىسى – عالىمدارعا دۇرىس ماقسات قويۋ. عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاۋ ماقساتىندا العاش رەت عالىمداردىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن ىزدەنىستەردىڭ 30 سالالىق جانە وڭىرلىك فورسايتتىق سەسسيالارىن جۇرگىزىپ, عىلىمىمىزعا ءتان 200 ستراتەگيالىق ماڭىزدى تاقىرىپتاردى انىقتاپ, قۇزىرەتتى مينيسترلىككە تا­بىس­تادىق. بۇل – وتە ماڭىزدى ءىس. سەبە­بى بىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلى­مي زەرتتەۋلەردىڭ باعىتتارى مەن تاقى­رىپتارىن عالىمدار مەن عىلىمي ۇيىم­داردىڭ تەك ءوز مۇمكىنشىلىكتەرىنە نەگىز­دەلگەن ۇسىنىستارى بويىنشا بەلگىلەۋ ورىن الىپ كەلگەن. ياعني بۇل ىستە مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ ستراتەگيا­سى, ونىڭ باسەكەلىك باسىمدىقتارى, جاڭادان تۋىنداپ كەلە جاتقان تەحنولوگيالاردى قولداۋ جانە ءوندىرىستىڭ ناقتى سۇرانىستارى تولىق ەسكەرىلمەگەن. مۇنىڭ ءوزى بولىنگەن قارجىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋى مەن عىلىمي ىزدەنىستەر ناتيجەلەرىنىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلمەي سورەلەردە جاتۋىنا اكەلىپ سوققان. جوعارىدا اتالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تاقىرىپتارى كەلەسى جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلمەك جانە سول ارقىلى عىلىمعا بەرىلەتىن قارجىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىنشىلىك تۋادى.

ەڭ باستىسى, ءبىز عىلىمدى دامىتۋداعى باسىم باعىتتاردى ايقىنداۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەرىن ۇسىندىق. قازىرگى تاڭدا جوعارى عىلىمي-تەح­نيكالىق كوميسسيا 3 جىلعا عىلىمنىڭ 7 باسىمدىعىن بەكىتەدى, ولار ءوز كەزەگىن­دە تاعى 153 مامانداندىرىلعان باسىم عىلىمي باعىتقا بولىنەدى. بىراق شىن مانىندە, بۇل – باسىمدىقتاردى انىقتاۋ مەحانيزمى ەمەس, عىلىم باعىتتارى بو­يىنشا بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋدىڭ عانا سحەماسى. وسىعان بايلانىستى اكادەميا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ەلدىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن عىلىمدى دامىتۋ باسىمدىقتارىنىڭ جاڭا جۇيەسىن ۇسىندى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيسترلىگى ءوز تاراپىنان 2026 جىلدان باس­تاپ ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ قىزمەتىنە سول وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە مىندەتتەندى.

عىلىمىمىزدىڭ كەلەسى ءبىر كۇردەلى ماسەلەسى – ول عىلىمي كادرلاردىڭ تاپ­شى­­لىعى مەن ولاردىڭ كاسىبي قۇزىرەت­تىلىگىنىڭ تومەندىگى. الەمدە ورتا ەسەپپەن ءاربىر ميلليون تۇرعىنعا 1 500 عالىمنان كەلەدى ەكەن. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش 1 089 عانا. ياعني ءبىز الەمنىڭ دەڭگەيىنەن قالىپ تۇرمىز. ال ەڭ ماڭىزدىسى, عىلىمي مامانداردى دايارلاۋدىڭ ساپاسى وتە تومەن. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىندا ءبىز كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستىمىز.

عىلىمدى قارقىندى دامىتۋدىڭ ەڭ سارا جولى – عىلىم سالاسىنداعى حا­لىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ جانە سول ارقىلى وزىمىزدە جوق عىلىمي ءبىلىم مەن قۇزىرەتتىلىكتى ەلىمىزگە تارتۋ. سوندىقتان اكادەميا جانىنان وڭتۇستىك كورەيا, گەرمانيا جانە قىتاي عالىمدارىمەن بىرلەسىپ 3 حالىقارالىق عىلىمي ورتالىق قۇرىلدى. مىسالى, جاقىندا اكادەميامىزدا قازاقستان-قىتاي عىلىم جانە تەحنولوگيا ترانس­فەرتى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدىق. ونىڭ شەڭبەرىندە جاسان­دى ينتەللەكت جانە ورنىقتى دامۋ جونىندەگى حالىقارالىق عىلىمي زەرتحانا قۇرىلاتىن بولدى. ول بىزگە ولاردىڭ ۇلكەن كەڭىستىك دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, جاساندى ينتەللەكتىڭ كومەگىمەن تابيعي اپاتتاردى الدىن الا بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. بۇل جوباعا قىتاي تاراپىنان سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 1 ملرد يۋان نەمەسە 70 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. وسىنداي جوبالار نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنا تارتىلاتىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمىن ارتتىرۋ بۇگىنگى تاڭداعى باستى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى بولۋ كەرەك.

عىلىمىمىزدىڭ تاعى ءبىر جۇيەلى ماسەلەسى – عىلىمنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردە دامىماي وتىرعانى. قازىرگى ۋاقىتتا عالىمدارىمىزدىڭ جانە دە عىلىمعا ءبولىنىپ وتىرعان قارجىنىڭ ۇشتەن ەكىسى استانا مەن الماتىدا شوعىرلانعان. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ عىلىمعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى 1%-دان اسپايدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن بىزدە ءوندىرىس پەن عىلىمنىڭ اراسىندا ۇلكەن الشاقتىق ورىن العان. ال دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە كەلەر بولساق, ولاردىڭ ەكونوميكاداعى جەتىس­تىكتەرىنىڭ بارلىعى دا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ تىعىز قارىم-قاتىنا­سىندا جانە دە وسى ىستەگى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بەلسەندىلىگىندە ەكەنىن كورەمىز. كورسەتىلگەن كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وبلىستىق اكىمدىكتەردە ايماقتىق عىلىم مەن تەحنولوگيالار كەڭەستەرى قۇرىلىپ, ءوز جۇمىستارىن باستاپ جاتىر. ۇلتتىق اكادەميا وسى ىسكە ءوزىنىڭ مەتوديكالىق كەڭەستەرى مەن پراكتيكالىق كومەكتەرىن كورسەتۋ ارقىلى ءتيىستى ۇلەسىن قوسىپ كەلە­دى. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلەگە بايلانىس­تى 5 وبلىستا ۇلتتىق اكادەميا پرەزي­ديۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىستارى وتكىزىلدى جانە دە بۇل جۇمىس ارى قاراي جالعاسادى.

مىنە, وسىنداي عىلىم سالاسىندا قوردالانىپ قالعان كۇردەلى ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ارقىلى اكادەميا وتاندىق عىلىمدى زامان تالابىنا ساي جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى ءوزىنىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتى دەپ سانايدى. وسىنى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىز عىلىمدى «عىلىم ساياسات ءۇشىن» دەگەن قاعيداتقا سايكەس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە, دامىعان ەلدەردەگىدەي مەملەكەتتىك ورگاندارعا عىلىمي كەڭەس پەن قابىلداناتىن شەشىمدەرىنە تاۋەلسىز ساراپتاما بەرىپ وتىراتىن جەتەكشى كۇش­كە اينالدىرۋعا مەيلىنشە ىقپال ەتەمىز.

اقىلبەك كۇرىشباەۆ,

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى