باقىتتى ادامنىڭ عيبراتى

سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى ايگىلى باۋىر­جان باتىر جايلى “شۋاقتى كۇندەر” اتتى كىتاپ جا­رىققا شىقتى. پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا كىتاپتى قولدان-قولعا جۇگىرتىپ, ەل تالاسىپ وقىدى. وقىعاننىڭ كوزى اشىلىپ, جان-دۇنيەسى قايتا ويانعانداي بولدى. قىزدارىن ۇزاتقاندار جاساۋىنا بەردى. كەلىنى بارلار سىيلىققا بەردى. قىز ءوسىرىپ وتىرعاندار ۇيىندە قۇرمەتتەپ ۇستاپ, تاربيە قۇرالىنا اينالدىردى. جۇرتتى ءدۇر سىلكىندىرگەن ول كىتاپتى كىم جازدى دەگەنگە كەل­سەك, ونى باۋ­كەڭنىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆا جازعان بولاتىن. سودان وتىز جىل وتكەندە ەل ەلەڭدەگەن تاعى ءبىر كىتاپ دۇنيەگە كەلدى. ونى دا جۇرت تالاسىپ وقىپ, قىزدارىن ۇزاتقاندار جاساۋىنا بەرىپ, ۇيلەرىندە بالا تاربيەسىنە كورنەكتى قۇرال ەتىپ ۇستاپ جاتىر. بۇل كىتاپتى دا كوپتى كورگەن ازا­مات جازدى. بۇل اكە وسيەتىن حات ۇلگىسىندە جازىپ, “ۇرپاعىما حات” دەپتى. اۆتورى – تالاس ءوڭىرىنىڭ ۇلانى, وتىز بەس جىل ادام جانىنىڭ اراشا­شىسى بولعان حيرۋرگ, جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى امانتاي ءبىرتانوۆ. ول زامانىندا ماسكەۋدەن شىققان چەس­تەر­فيلدىڭ “ ۇلىما حات” (پيسمو ك سىنۋ) اراب پات­شاسى كەيقاۋىس 63 جاسىندا ۇلى گيلان­شاحقا 1082-1083 جىلدارى جازدىرىپ, تارتۋ ەتكەن “قابۋسناما” كىتاپتارىن قىزىعا وقىعا­نىن ايتىپ, ءوزى دە “بولماساڭ دا ۇقساپ باق” دەگەندەي ومىردەن كورگەندەرى مەن تۇيگەنىن حات تۇرىندە ۇرپاعىنا ارناپتى. ەڭ عاجابى, امانتاي ءبىرتانوۆ وتىزعا ءىلىن­گەنىنەن باستاپ, ءومىردىڭ ءار كۇنىنە ءمان بەرىپ, ءار ساتىنەن ونەگە الىپ, ءوز تولعانىسىن حاتقا ءتۇسىرىپ وتىرعان. كوپتى كورگەن دەگەن وسى بولار. ءومىر ۇزاقتى­عى­مەن ەمەس, مازمۇندىلىعىمەن ولشە­نە­دى. سول ماڭىزدى دا مازمۇندى ءومىر جولىنان جولدانعان باس اياعى ون ەكى حات! ءبىرىنشى-ەكىنشى حاتتاردا ارعى-بەرگى اتا تەگىن ۇرپاقتارىنا تانىستىرا كەلىپ, ابايدىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ, تۇرار رىسقۇلوۆتان جانە باسقا دا ءومىرى ونەگەلى ازاماتتاردىڭ سوزدەرىن كەلتىرەدى. “باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى, باي, كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا – وقۋ كەرەك. باي بولۋعا – كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا – بىرلىك كەرەك. سول كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك”, – دەگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ وسيەتىنەن باستاۋ الاتىن بۇل ويلار كۇللى قازاق بالالارىنا ارنالعان دەسەك تە بولادى. اۆتوردىڭ ءوز بايلامدارى دا جان تولقى­تاتىنداي. “اناسى قىزىن ادال جار, مەيىرىمدى انا, اقىلدى كەلىن بولۋعا دايىنداسىن. بالا اكەگە قاراپ وسەدى. قىز شەشەگە قاراپ بوي تۇزەيدى. وتباستارىڭدا تۇتىندەرىڭ ءتۇزۋ بولسىن. ەستەرىڭدە بولسىن, قارتايعاندا ومىرلەرىڭ, كەرەك دەسەڭ ولىمدەرىڭ دە جاقسى, جامان بولۋى بالالارىڭا بايلانىستى. سوندىقتان ومىردەگى ەڭ باستى تىرلىكتەرىڭ – بالا ءوسىرۋ, بالا ءتار­بيەلەۋ”, – دەيدى ول. ءۇشىنشى حاتىندا اكەنىڭ ءبىرىنشى پارىزى – پەر­زەنتىنە جاقسى ات قويۋ دا, ەكىنشىسى – ونى اقىلدى, مەيىرىمدى ەتىپ تاربيەلەۋ دەگەن اتا “جاقسى اكە بولماسا, بالاعا ەش مەكتەپ, ينس­تيتۋت جاقسى تاربيە بەرە المايدى. تاربيەشىسى, مۇعالىمى بالاعا بۇزاقىلىعى ءۇشىن ۇرىسسا – رەن­جىمە, قايتا وتە ورىندى دە. بالا جاستاي­ى­نان ءوزىنىڭ قاتەلىگىن بىلگەنى دۇرىس. ونى قايتا­لاماۋعا ادەتتەنسىن. سەن دە ءوزىڭدى قاتال ەتىپ كورسەت. يمە­نىپ ءجۇرسىن. اكەنىڭ ءسوزى ۇيدە – زاڭ, تىڭدالۋى ءارى ورىندالۋى ءتيىس. ءۇيدىڭ يەسى دە, باسشىسى دا اكە ەكەنىن بالالار كىشكەنتايىنان ءبىلىپ, ءتۇسىنىپ وسسە, قاتارىنىڭ الدى بولادى”,– دەيدى. جالپى امانتاي اعامىز وسى كىتابىندا ەر-ازاماتتىڭ قوعامدا عانا ەمەس, وتباسىندا دا باسى سىيلى بولۋى قاجەتتىگىن ءوز وقىرمانىنا ءتۇسىندىرىپ باعادى. “وتانسۇيگىشتىك وت باسىنان باستالادى. ەسەي­گەندە ەلىڭە اپار, ارالات, كورسەت, اعايىن­دا­رىڭمەن تانىستىر. اتاڭنىڭ-اپاڭنىڭ بەيى­تىنە قۇران باعىشتا. ءبىر جەڭىلدەپ, سەرگىپ قالاسىڭ. سول جەردىڭ جۋسانىنان ج ۇلىپ الىپ, ۇيلەرىڭە الا كەتۋدى ۇمىتپاڭدار. سول جەردە ادىراسپان دەگەن ءشوپ بار, ونىمەن ۇيلەرىڭدى ىستاپ, تۇتىندەتكەندەرىڭ دە وتە پايدالى, ونى ۇمىتپاي, الا قايتىڭدار. بالالارىڭا اتا-تەگىن ۇيرەت, قازاقتىڭ تاريحىن, جاقسى ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن ءبىلسىن. سوندا عانا جاقسى ازامات, جاقسى كەلىن بولادى. ءومىردىڭ شىندىقتارىنىڭ ءبارىن بىلمەيتىنىن تۇسىنگەن ادام عانا بىلۋگە ۇمتىلادى. ەستى ادام ءومىر بويى ءوزىن-ءوزى ءتار­بيەلەپ, بىلمەگەنىن ءومىر بويى ۇيرەنەدى.”,– دەي­دى. وسى جولداردى وقىپ وتىرىپ ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىمدى, جۋسانى مەن ادىراسپانىن ساعىنىپ, كوزىمە جاس كەلدى. بيىلعى ەڭبەك دەمالىسىمدا قالايدا ەلگە بارۋىم كەرەك دەپ بار جان ءدۇ­نيەم­مەن تەبىرەندىم. وسى حاتتاردا قىز بالاعا ارنالعان “قىزىڭا مەيىرىم-شاپاعات جاساعىن, نە نارسە قولىڭا تۇسسە, الدىمەن قىزىڭا بەر. كۇيەۋىنىڭ ءجۇزى دە, ءسوزى دە تازا, نامىستى, ءىس بىلەتىن بولسىن. كۇ­يەۋدەن كوپ نارسە تالاپ ەتپە. قىزىڭنىڭ قادىر, قۇرمەتىن كوتەرە بەر”, دەگەن اكەنىڭ, اعانىڭ كورسەتە جۇرەر ۇلاعاتى بار. قىزعالداقتاي عانا قىز عۇمىرى تەز اياقتالىپ, جات بوساعادان اتتاعان سوڭ-اق ونىڭ ەندىگى ءومىرى بارعان جەرىنە بايلانىستى. وڭ جاقتان كەتكەن اياۋلى قىزىنا بۇگىندە كەز كەلگەن اكە مەن اعا قامقورلىق جاساي بەرمەيدى. ءتىپتى, كۇيەۋ بالاعا قامقورلىق جاساماق تۇگىلى سولاردان دامەتىپ وتىراتىنىنا ماقتاناتىن اتا-انالار پايدا بولدى. ءتىپتى, ءۇش ۇلى بولسا دا قىزىنىڭ شاڭىراعىنا بارىپ تۇراتىندار شىقتى. سونداعى سىلتاۋ­لارى “كەلىن سىيعىزبادى”. قىزدى قادىرلەگەن وسى ەكەن دەپ, بۇكىل شاڭىراقتى سولارعا بيلەتىپ قوياتىن اتا-انا دا بار ەكەنىن قالاي جاسى­رامىز. اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلىپ, جەڭگەلەرى مەن انا­لا­رىنىڭ اراسىنا وت جاعىپ جۇرەتىندەر, سو­نىڭ كەسىرىنەن اعالارىنىڭ, ىنىلەرىنىڭ شاڭى­راعى شايقالاتىندار قانشاما. ءار شاڭىراقتا ەنە, كەلىن, قايىنسىڭلى, قايىنبيكە دەگەندەر ءوز ورنىن بىلگەنى دۇرىس ەكەنىن, وسى كىتاپتان ەركەكتىڭ جازعانىن وقىپ, سونداي ايەل قاۋىمى بولسا ۇيالاتىن شىعار. كىتاپ تاربيەنىڭ ۇلكەن قۇرالى دەگەن وسى بولار. وسى ۇلاعاتتى حاتتاردىڭ ىشىنەن اۆتوردىڭ “مەن ءوزىمدى وسى ومىردەگى باقىتتى جانداردىڭ ءبىرىمىن دەپ سانايمىن. باقىتتى ادام قانداي بولادى دەسە, مەنى ەسكە الىڭدار. وعان مەن قالاي جەتتىم؟”, – دەگەنگە جاۋابىن جۇرتقا ايت­پاي كەتپەسەم بولماس. “جاقسىعا تەڭەسىپ جاقسى بولاسىڭ”, – دەيتىن ۇلكەندەر. وسىنداي با­قىتتى ادام جايلى بىلە وتىرىپ, ءسىز دە با­قىتتى بولىڭىز, وقىرمان. سونىمەن امانتاي ءبىر­تان ۇلى سول باقىتقا جەتكەنىن: “ول – سەن­دەردىڭ انالارىڭنىڭ ارقاسى”, دەيدى. “ونىڭ ەڭ­بەگى ولشەۋسىز. 40 جىلدان استام بىرگەمىز. ومىردە نە بولمادى؟! باسپاناسىز كۇندەرىمىز دە, قار­نى­مىز اشتاۋ, كيىمىمىز جۇقالاۋ كەزەڭدەر دە, مەن ورىنسىز ونى رەنجىتىپ, جىلاتقان ءسات­تەرىمىز دە بولدى. بەيسەش بارىنە شىدادى, ءبا­رىنە ءتوزدى. قيىندىقتى جەڭىپ وسى باقىتتى كۇن­­دەرىمىزگە جەتتىك”, – دەپ اعىنان جارىلىپتى. بۇگىندە امانتاي ءبىرتانوۆتىڭ سۇيگەن جارى, ەرجان, ەلجان, ەسجانداي ەل تانىعان ازا­ماتتاردىڭ اناسى بەيسەكۇل كەرشايىزقىزىنا وسى باقىتتىڭ وڭايلىقپەن كەلمەگەنىن ايتىپ وتىر. ءيا, جاقسى جاردىڭ جاقسىلىعىن ايتىپ وتىر! سول جاقسىلىقتى كورە بىلگەن, جارىنىڭ اسىلدىعىن تاني بىلگەن ازاماتتان اينالمايمىز با. قاي ايەلدىڭ باقىتتى بولعىسى كەلمەيدى, قاي ايەل وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولعىسى كەلمەيدى؟ سوعان جول باستاعان ازاماتتى ايتساڭىزشى! شىنىمەن ءوزىن مىقتىمىن دەگەن ەركەك ءبىر قازاقتىڭ قىزىن باقىتتى ەتسىن. قىرىق جىل بىرگە تۇرماق تۇگىلى, قىرقىنان شىقپاعان بالاسىمەن تاستاپ كەتىپ جاتقاندار قانشاما. ەكەۋى وتباسىن قۇرىپ, ءومىردىڭ ءبىراز قيىندىعىن كورىپ, ەندى اققا اۋىزدارى تيگەندە سىرتتان قىزىق ىزدەپ كەتكەندەر قانشاما. جاسىنان قوسىلعان جارىن جول ورتاسىنا كەلگەندە جولبيكەلەرگە ايىرباستاپ, توقال الىپ, توپ جارىپ جۇرگەندەر دە بارشىلىق. سول قىلىقتارىمەن ءوسىپ كەلە جاتقان ۇلدارىن جاسىتىپ, قىزدارىن جىلاتىپ, ومىرلەرىن وكسىتىپ كەتكەندەرىن سول شىركىندەر بىلە مە؟! “ۇلگىلى, ونەگەلى, تاربيەلى وتباسىندا ايەل ءۇي يەسى – ەرىن ءپىر تۇتادى, ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندايدى. ۇلكەندى-كىشىلەرىنىڭ ءبارى باعى­نادى, سونى تىڭدايدى, اقىلداسادى. اقىلدى, ەستى ايەل بارىنشا سوعان ىقپال ەتەدى. ءوزىن دە, بالالارىن دا سولاي تاربيەلەيدى. ول ەرىنىڭ كومەكشىسى, اقىلشىسى, تىرەگى. ومىردەگى ەڭ جا­ناشىر جاقىنى. ارمان ويلارى, قۋانىشتارى مەن قايعى-قاسىرەتتەرى ءبىر, ءبىرىن-ءبىرى ادال, شىنايى سۇيەتىن, سىيلايتىن, قۇرمەتتەيتىن كىسىلەر. ...سوندىقتان ەرلى-زايىپتىلار العاشقى, تۇڭعىش قۇرعان ۇياسىن, وتباسىن ساقتاۋى قاجەت. سول ءۇشىن بارلىق قيىندىقتارعا, اۋىرتپا­لىقتارعا كونىپ, ءتوزۋى كەرەك. ادامنىڭ مىقتى­لىعى وسىندا!”, – دەيدى حاتتا. اتاسىنان مۇن­داي جول كورسەتكەن حات العان كەلىن قانداي با­قىتتى. وسىنداي حاتتى وقىعاننان كەيىن-اق ءوز شاڭىراعىڭدى قورعاۋعا كوشىپ, جارىڭدى تۇسىنۋگە تىرىساتىن بولاسىڭ. “ەرجان تۋىلعان سوڭ اكەم قايتىس بولدى. اۋرۋ شەشەم مەن بەس قىز مويىنىمىزدا قالدى”, – دەگەن ازامات وسى حاتىندا ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى قاتىناسقا “ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, سىيلاستىق – ۇلكەن فيلوسوفيا” ەكەنىنە توقتالىپ, ءوزىنىڭ ءۇش ۇلىنان كورگەن كەلىندەرىنە “سەندەر وسى انالارىڭ-ەنەلەرىڭ بەيسەشتى تولىق بىلەسىڭدەر مە؟ جاقسى تۇسىنەسىڭدەر مە؟ مەن وسىنى ادەيى جازىپ وتىرمىن”,– دەيدى. “ۇرپاقتىڭ باستى تاربيەسى – ايەل باقىتى”. اتالارى وسى حاتتا كەلىندەرىنە مىندەت جۇكتەيدى. ونى تاسپىدەي ءتىزىپ بەرەدى. ەستى كەلىن ويعا ءتۇيسىن دەگەن نيەتپەن وسى ويلاردى ايتا كەتۋدى دە ءجون كوردىك. “كەلىندەردىڭ مىندەتى: – بارعان ءۇيىنىڭ ۇرپاقتارىن كوبەيتىپ, 3-4 ءسابيلى بولىپ, جىلى, ىستىق ادامي قارىم-قاتىناس, سىيلاستىق, قازاقتىڭ سالتىن, ادەت-عۇر­پىن ساقتاپ, مادەنيەتتىلىگىن كورسەتەدى, ۇر­پاقتارىنا انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرتۋگە تى­رىسادى; – جاس كەلىن ءوز ۇيىندە ۇيرەنگەن ءدامدى استارىن دايىندايدى; – ادەپتى كەلىن ۇيدە تار شالبار كيمەي, ۇزىن كويلەك-حالات كيىپ, قولتىعىنىڭ ءجۇنىن, كوكىرەگىن, جالبىراعان شاشىن جاۋىپ جۇرەدى: – از سويلەپ, كوپ تىڭدايدى; – تىرناعىن وسىرمەيدى; – ۇيدە, كوشەدە ەرلەرگە جول بەرىپ, الدىنان وتپەيدى; – ۇيدە, قوناقتا تاعامدى ەر ادامنان كەيىن بارىپ ىشەدى; – كورشىلەرمەن تاتۋ تۇرادى, كەشىرىمدى بولادى, ەرسى سويلەمەيدى; – ءوزى جوق ادامنىڭ سىرتىنان ءسوز ايتپايدى; – تۋىستاردىڭ, جولداستار مەن كورشىلەردىڭ توي-جيىنىنا جاردەمدەسىپ, قوناق كۇتۋىنە كومەكتەسەدى; – ماماندىعى بويىنشا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ, وتباسىنىڭ قاراجات قورىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى; – كۇيەۋىنىڭ قىزمەتىنە ارالاسپايدى; – كۇيەۋىنە ايتار ءسوزىن, اقىلىن, اشۋ-وك­پەسىن ەرىمەن وڭاشا قالعاندا ايتۋعا ادەتتەنەدى; – بارلىق ۋاقىتتا, شارشاسا دا, ۇيدە, قوناقتا, جۇمىستا قاباعى اشىق, كوڭىلدى جۇرەدى; – ءوزى ءسۇيىپ قوسىلعان جارىنىڭ اتا-اناسىن, بارلىق بىرگە تۋعان باۋىرلارىن ءوز اتا-انام, باۋىرلارىم دەپ قابىلداپ, سولاي قارىم-قاتىناس جاساۋدى ۇيرەنەدى; ەنەسىمەن, قايىن اپا, قايىن سىڭلىلەرىمەن سىرلاسىپ, اقىلداسىپ جۇرسە ءبارى ورىنىندا بولادى. كۇيەۋى بۇرىن­عىدان دا جاقسى كورىپ, قادىرلەيدى”,– دەيدى. “سەندەر وسىلاي ءومىر سۇرسەڭدەر, سەندەردەن تۋعان قىز دا ادەپتى, اقىلدى بولادى, ۇيلەرىڭە تۇسكەن كەلىن دە وسى ءداستۇردى جالعاستىرادى”,– دەپ وسى مىندەتتەرىن كەلىن اتاۋلى دۇرىس اتقارسا اياۋلى جار, ارداقتى انا بولاتىنىن ايتادى. “جەتىنشى حات” نەمەرە قىزدارى ءجاميلا مەن ماديناعا ارنالىپتى. “قازاق ۇلتىنداي ەشبىر ۇلت ءوز قىزدارىن قادىرلەمەگەن. قازاق قىزىن تورگە وتىرعىزعان. بەتىنە پارانجا جاپ­پاعان. ەركەلەتىپ وسىرگەن. بارلىق ۇرپاقتارىن “انانىڭ اق ءسۇتىن اقتا!”,– دەپ تاربيەلەگەن. انادان قاسيەتتى جەر بەتىندە تىرشىلىك, تىرلىك جوق. ول – قاسيەتتى, قۇدىرەتتى جان. اجەلەر, انالار باسىنان اق جاۋلىعىن الىپ كوتەرگەندە, سۇراپىل سوعىس تا توقتاعان”,– دەپ تەبىرەنەدى. ءوزىنىڭ قىزى بولماعانىن ايتىپ, قىز بالانىڭ تاربيەسىنە ءجون ايتقانىم قانداي بولار ەكەن دەپ تولقىعانىمەن, ماماندىعى دارىگەر بولعان سوڭ با, كەيبىر ون قىز ءوسىرىپ وتىرعان انا تارىزدەس اقىل بەرەدى. ول الەمگە ايگىلى اكتەر ءچاپليننىڭ قىزىنا جازعان حاتتارىنان ءۇزىندى كەلتىرە وتىرىپ, وعان ءوز پايىمىن دا قوسادى. “كوشەدە كىندىگى اشىق, ومىراۋى تومەن, ەتەگى قىسقا كيىممەن جۇرگەن قىزداردى كورگەندە ايايمىن. “وسىلاردىڭ اتا-اناسى بار ما ەكەن؟”,– دەگەن ويدا بولامىن. بىراق اتا-اجەلەرى جوق ەكەنى انىق. اۋىزدا­رىندا ساعىز بەن شەمىشكە, قاتتى سويلەپ, جان-جاعىنا تۇكىرىپ, قاعازدارىن لاقتىرىپ بارا جاتادى”, – دەيدى. “كوپ جورىتقان پالەگە جولىعادى, كوپ ويناعان وت باسادى”, “قىزدىڭ جولى جىڭىشكە”, “قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ”, – دەگەن حالىق دانالىعىن دا نەمەرە قىزدارىنىڭ قۇلاعىنا قۇيۋدى ۇمىتپايدى. بۇگىنگى بويجەتكەندەردىڭ جاقسى بولۋىنا بارلىق جاعداي بار. ۇلگىلى وقۋعا, جەمىستى ەڭبەك ەتۋگە دە, باراقاتتى وتباسىن قۇرۋعا دا مۇمكىنشىلىك مول ەكەنىن ەسكە سالعان ول “سەندەر باقىت­تى­سىڭدار! ساۋلەتتى زاماندا تۋدىڭدار. باقىتتا­رىڭدى باعالاي بىلىڭدەر, بۇگىنگى – قىز, ەرتەڭگى – جۇباي, انا دەگەن ارداقتى اتتارىڭدى قاسيەت­تەپ, قادىرلەي بىلىڭدەر”, – دەيدى . بابالارىمىز “اكەگە قاراپ ۇل وسەر, شە­شەگە قاراپ قىز وسەر” دەگەن عوي. ويتكەنى, قا­زاقتىڭ قىزى كامەلەتكە تولعانعا دەيىن وتباسى ءومىرىنىڭ باستى مىندەتتەرىنەن ساباق العان. ول ەرىنىڭ ادال جارى, انا بولۋ, وتباسى بەرىكتىگىن ساقتاۋشى قىزمەتىنە, شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق جاقتارىن يگەرىپ جۇرگىزۋگە, قوناقتى لايىقتى قارسى الۋعا, تۋىستارىن سىيلاپ قادىرلەۋگە دايىندالاتىن. كورگەندى وتباسىلارى قىز بالانى “قوناق” دەپ ماپەلەپ, قادىرلەپ وسىرگەن. قىز بالانىڭ تاربيەسىنە ەڭ الدىمەن اناسى جاۋاپتى بولعان. سون­دىقتان قازاق “شەشەسىنە قاراپ قىزىن ال”, – دەپ قىز بالانىڭ تاربيەسىنە اسا ۇلكەن نازار اۋدارعانىن ءبارىمىز وتباسىمىزدان كورىپ وستىك. “ۇزاتىلعان قىز بارعان جەرى “مەنى باقىتتى ەتسىن دەمەي, قايتسەم سول وت­باسىن باقىتتى ەتەم” – دەپ ۇمتىلعانى دۇرىس”,– دەگەن اتالى ءسوزدى ايتقان دا وسى امانتاي ءبىرتان ۇلى بولاتىن. ونى مەن ء“ومىر تۋرالى ويلار” اتتى كىتابىنان وقىعان ەدىم. سەگىزىنشى حات قازاقتىڭ قانىمەن كەلە جات­قان ءسوز ونەرىنە ارنالىپتى, بارلىق ونەردەن ءسوز ونەرىن جوعارى قويادى. ء“سوزدى ورنىمەن سويلە. ورىنسىز ايتقان ءسوز جاقسى بولسا دا جامان كورىنەدى. سويلەگەندە ويلانىپ, اسىقپاي, الدىڭداعى كىسىنىڭ كوزىنە قاراپ, جاقسى ءسوي­لەۋگە تىرىس. سىپايى, انىق سويلەۋگە ادەتتەن. بىرەۋ ءبىر نارسەنى سۇراماسا, جاۋاپ بەرمەگەيسىڭ, ال سۇراي قالسا – تۋراسىن ايتقىن. ىقىلاسسىز تىڭداۋشىعا ءسوز ايتقاننان گورى, تىنىش وتىرعان ماقۇل. دورەكى سويلەمەي, سىپايى, جاقسى ءسوز ايتساڭ, سەن دە جاقسى ءسوز ەستيسىڭ”,– دەپ كەڭەس بەرەدى ۇرپاقتارىنا. “قايعىلى جانعا قۋانىشىڭدى ايتپا. ەگەر وزىڭە سىرتتاي تونگەن قاۋىپ-قاتەردى سەزسەڭ, ودان جەدەل قۇتىلۋدىڭ قامىنا كىرىس. اينالاڭا كۇماندانا كوز تىكپە. باسقالاردان اقىلدى بول, بىراق ونى سەزدىرمە”, – دەگەن اتا ءسوزى كىمگە بولسا دا كەرەك ءسوز. “جاقسى كىسى ءسوز ونەرىن بىلەتىن, شەشەن بولۋعا ءتيىس. حالىق ادامنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىن سويلەگەن ءسوزى ارقىلى بىلەدى”, – دەيدى. ەسىمە, ابايدىڭ “كىسىگە قاراپ ءسوز الما, سوزىنە قاراپ كىسىنى ال”, – دەگەنى تۇسەدى, ەرتەدە گرەك ەلىندە “شەشەندىك” دەگەن ساباق جۇرگەن. ءالى دە باتىس ەلدەرىندە سول ءداستۇر ساقتالعان. شەشەن دە شەبەر سويلەي بىلگەن ادامعا جۇرت قۇلاق ءتۇرىپ, سوزىنە توقتاعان. قازاق سوزگە توقتاعان حالىق. سوندىقتان امانتاي ءبىرتان ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىمىزدى جاستايىنان ءسوز سويلەي بىلۋگە ۇيرەتكەنىمىز ءجون دەگەنى الداعى ۋاقىتتا قوعام بولىپ قولعا الاتىن ءىس ەكەن. “شەشەندىك ساباعىن” مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزسە دە ارتىق بولماس ەدى. ورىندى دا, ويلى سويلەي ءبىلۋ ءۇشىن بالالارعا كوپ كىتاپ وقۋ كەرەكتىگىن دە قۇلاقتارىنا قۇيا بەرەيىك. بۇگىندە جاستار “كىتاپتى كومپيۋتەردەن وقىپ الامىز”,– دەيدى. كەرەگىمىزدى ينتەرنەتتەن تابامىز دەيدى. ال, شىندىعىندا كەرەگىڭدى كىتاپتان, كوزىڭمەن كورىپ, وقىپ العانعا جەتپەيدى. كوزبەن وقىعاننان كەيىن ول ەسىڭدە دە جاقسى ساقتالادى. كەيبىرەۋلەردىڭ كورۋ جادى مىقتى بولادى. سول قاسيەتىڭدى كىتاپ دامىتادى. ونى بالا كىشكەنتايىندا بىلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان وعان ونى اتا-اناسى تاربيەلەپ, ۇيرەتكەنى ءجون. كىتاپتى كوپ وقىعان ازاماتتىڭ كوركەم دە ويلى سويلەمەۋى مۇمكىن ەمەس. ء“جونسىز ماقتاۋ مازاقتاۋمەن تەڭ”,– دەيدى ونەگەلى اتا ءسوزى. شىندىعىندا بۇگىنگى قوعامدا ءبىرىن-ءبىرى ورىنسىز ماقتاۋشىلار كوبەيدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر مەنى ماقتاسا ەكەن دەپ ىشتەي تىلەپ تۇرادى. “ەر جىگىتتىڭ ماقتانعانى ولىممەن تەڭ”,– دەپ تاربيەلەپ ەدى ءبىزدىڭ ۇرپاقتى. امانتاي ءبىرتان ۇلى “وزىڭنەن دۇشپانىڭ باسىم بولماسىن دەسەڭ, ءتورت شارتتى بەرىك ۇستا: ءاردايىم جالعان سويلەمە; باسشىنىڭ الدىندا بىردە-ءبىر ادامدى جامانداما; جار­لىعىنا ساي قىزمەت ىستە; ونىڭ سىرىن جان ادامعا ايتپا”, – دەيدى. وسى ءتورت شارتتى ورىنداعاندار ءوز ماقساتىنا جەتە الادى دەگەن ول “ەكى نارسەنى ويىڭنان شىعارما, ءبىرى – باسشىنىڭ قاھارى, ەكىنشىسى – بابالاردىڭ ناسيحاتى. ءاربىر ادام بۇل ەكى نارسەنى ەسىنەن شىعارسا, ءوزى قور بولادى. بىرەۋدى ورىنسىز ماقتاما, سول سياقتى بىرەۋدى قاتتى جامانداما, ۋاقىتى كەلگەندە باسقاشا ايتا المايسىڭ”,– دەپ سوڭىنا قاراي ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ “بارلىق دوستارىمنان پايدا كورەم, دۇشپاندارىمدى ودان دا كوبىرەك پايدالانامىن, ويتكەنى جامان ىستەرىمدى دوستارىم جاسىرادى, جاقسىلىعىمدى اسىرادى. سوندىقتان دا ءوز كەمشىلىگىمدى بىلمەي قالامىن. ال, مەن دۇشپانىم ايتقان كەمشىلىگىمدى تەز جويۋ ءۇشىن ارەكەت جاسايمىن”,– دەپتى دەگەن ۇلاعاتتى سوزدەرىن ەسكە سالادى. ونىنشى, ون ءبىرىنشى حاتتار بالا كەزدەن سىر­لاس دوسى بالتاباي بەكەجانوۆ پەن ستۋ­دەنت­تىك شاقتان قيماس دوسى سايلاۋبەك تاۋكەي ۇلىنا ارنالىپتى. بۇل حاتتاردى وقىعانعا كىمگە بولسا دا ادام ومىرىندە ۇزاق جىلدار بويى جانى جالعاسىپ تۇراتىن اسىل دوستارىنىڭ بولۋى قاجەتتىگىن ۇقتىرادى دەسەك, ون ەكىنشى حات قۇربى-قۇرداستارىنا, اپا-جەڭگەلەرىنە ارنال­عان. “بۇگىنگى اپا, اجە كىم؟ قازاق ۇلتى, قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىن ءبىر ءسات ويلايسىڭدار ما؟,-دەپ تولعانعان ازامات سول بۇگىنگى اجەلەردىڭ ءمىن­دەتتەرى مەن پارىزدارىن دا جىكتەپ, جىلىكتەپ بەرۋمەن قاتار, ولار تۋرالى دا ورنىقتى وي ايتادى, جاقسىسىنا ءسۇيىنىپ, جامانىنا كۇيىنەدى. امانتاي ءبىرتان ۇلىنىڭ بۇل حاتتارى تەك ونىڭ عانا ۇرپاعىنا ەمەس, ءوزىن مۇسىلمانمىن دەگەن ادامنىڭ بارىنە ارنالىپ جازىلعان دەپ قابىل الساق ارتىق بولماس. ءوزى دە حاتتارىن “ەي, قۇدايدىڭ ق ۇلى! كىمنىڭ ۇمبەتىسىڭ؟ جان-جاعىڭا قاراشى. سەن دە ومىردەن وتەتىن كۇن تۋار. جاساعان جاقسىلىقتارىڭ مەن جامان­دىق­تارىڭ تارازى باسىنا سالىنار. سەنىڭ رۋحىڭا اللادان راقىم, پايعامبارىمىزدان شاپاعات سۇراپ جالبارىناتىن جان بار ما؟ قاي بالاڭ, قاي نەمەرەڭ قۇدايدىڭ رازىلىعى ءۇشىن سەنىڭ رۋحىڭا قۇران باعىشتاپ, قول جايىپ وتىرادى؟ بار ما؟ ۇيرەتتىڭ بە؟ ارتىڭا قانداي ۇرپاق قالدىرىپ بارا جاتىرسىڭ؟ جەتى اتاسىن بىلەتىن, جۇرەگىندە يماندىلىق بار ۇرپاق پا؟ جوق الدە, ءبىر كۇن قارنى تويا تاماق ىشكەنىنە, اراق ءىشىپ, بوتەلكە بوساتقانىنا ءماز بولىپ جۇرگەن ۇرپاق پا؟” – دەپ كىمدى بولسا دا ويعا شاقىرادى. قورىتا ايتقاندا امانتاي ءبىرتان ۇلىنىڭ “ۇرپاعىما حاتى” ءوز اۋلەتىنە عانا ەمەس, كۇللى قازاقتىڭ ۇرپاعىنا جولداعان اماناتى دەسەك تە بولادى. ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست.