سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
بۇگىندە بۇل ۇيىمنىڭ قاجەتتىلىگىن حالىقارالىق ۇيىمدار دا, الىپ مەملەكەتتەر دە مويىنداعان. ماسەلەن, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (وبسە) اسسامبلەيانىڭ قىزمەتىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ءوزىنىڭ قۇرامىنداعى 56 ەلدىڭ تىلىنە اۋدارىپ, تاراتتى. زەرتتەۋ قورىتىندىسىن جاريالاعان ۇيىم توراعاسى «بۇل ينستيتۋت ەۋروپادا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ءبىز قازاقتاردى كوشىرىپ الۋىمىز كەرەك», دەپ ۇلتىمىزعا باعا بەرگەن ەدى.
سەبەبى ءبىز ەلىمىزدەگى ءار ۇلتقا سانىنا قاراي پايىزبەن ولشەپ قۇقىق بەرگەن جوقپىز. اركىمنىڭ انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋعا, قارىم-قاتىناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارماشىلىق ءتىلىن ەركىن تاڭداپ الۋعا قۇقىعى بار. اتا زاڭىمىز دا وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە باس بىرىكتىرىپ, ءتىلىن, سالت-ءداستۇرى مەن تاريحىن زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداعى ماقسات – تامىرىنا ءۇڭىلىپ, ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋ, ويتكەنى ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەگەن ادام وزگەنى دە سىيلاي المايدى. بۇل شەشىم ناتيجە بەردى, ءوز تاريحىن ءبىلۋ ارقىلى ءار ەتنوس وكىلى قازاق جەرىنە قالاي كەلگەنىن, قالاي امان قالعانىن ءبىلدى. ءبىلىم – قاشاندا رۋحاني بايلىق. مىنە, وسى ءبىلىم وزگەلەر مەن قازاقتىڭ اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتا ءتۇستى. ەشبىر ماجبۇرلەۋسىز وتانىنىڭ الدىنداعى پارىزدى ءتۇسىندىردى, نەگىزگى ۇلتقا دەگەن سىي-قۇرمەتىن ارتتىردى. قازاق ۇلتى – مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇراۋشى ورتاق باعان, تىرەك, قوعامداعى جۇيەلى ۇيىمداستىرۋشى, مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, ەتنوسارالىق قاتىناس مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋشى رەتىندە ەرەكشە ورىن الدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وتكەن جولى, 30 جىلدىق تاريحى ۇلتىنا, دىنىنە قاراماستان بەرىلگەن تەڭ قۇقىق بەرۋ ارقىلى تەڭ جاۋاپكەرشىلىك ارتۋدىڭ دۇرىستىعىن راستادى. ەلىمىزدى الەمدىك وركەنيەتكە بەيبىتشىل ۇستانىمىمەن تانىتىپ, تۇراقتىلىعىمەن ينۆەستيتسيانىڭ قۇيىلۋىنا نەگىز, ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا سەبەپشى بولىپ وتىرعان قحا ينستيتۋتىنىڭ ەرەكشە ءمان-ماڭىزى مەن ەرەكشەلىگى دە – وسىندا.
اسسامبلەيا – ارقاشان قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنە, سۇرانىسىنا, وزەكتى ماسەلەلەرگە سايكەس جۇمىس ىستەپ وتىرعان ۇيىم. مىسالى, انالار كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋىنا قوعامدا كەيىنگى جىلدارى ءورشىپ بارا جاتقان وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق, بالالارعا دەگەن قاتىگەزدىك, اجىراسۋ, سۋيتسيدكە بەيىمدىلىك سياقتى ماسەلەلەر سەبەپ بولدى. ۇلتىنا, دىنىنە قاراماستان ءار انا وسى ەلدىڭ ازاماتىن تاربيەلەپ وتىر, سول انانىڭ شاي ءىشىپ وتىرعاندا ايتقان ءسوزى بالاسىنىڭ دالاداعى ءىس-ارەكەتىنەن كورىنىس تابادى. بالانىڭ ءتىلىن, ەل تاريحىن ءبىلۋى, سالت-ءداستۇرىن قادىرلەۋى, بويىنا ۇلت نامىسىن ءسىڭىرۋى ەڭ الدىمەن اناعا بايلانىستى. انانىڭ ءبىلىمدى, مادەنيەتتى بولۋى – ۇلتتىڭ مادەنيەتتى بولۋىنىڭ نەگىزى.
قحا انالار كەڭەسىنىڭ باستى ماقساتى – وتباسىندا وتانسۇيگىشتىك, بىرلىك, دوستىق, تولەرانتتىلىقتى تاربيەلەۋ. بۇل – قازىرگى ۋاقىتتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى جانە كوپەتنوستى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى ەسكەرەتىن بولساق, ۇلكەن ماڭىزعا يە ماسەلە. ءبىز باسقا مادەنيەتتەرگە, باسقا تىلدەرگە قۇرمەتپەن قاراۋعا, وركەنيەتتى ەلدىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ قاجەتتىگىن بالا كەزدەن تاربيەلەۋگە ءتيىسپىز.
انالار كەڭەسى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتى – وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا ىقپال ەتۋ, وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىنە, ولاردىڭ اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا ۇلەس قوسۋ. بارلىق وڭىرلىك كەڭەستەر ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋىنىڭ الدىن الۋعا, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى جۇرگىزەدى. ال مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولداۋىمەن قولعا الىنعان «مادەنيەتتى انا – مادەنيەتتى ۇلت» جوباسىنىڭ ماقساتى قوعامدا ايەل مەن انانىڭ ءرولىن, وتباسى قۇندىلىقتارى مەن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ماڭىزىن, سونداي-اق جاستار مەن بولاشاق ۇرپاقتى ادامگەرشىلىككە, ەلشىلدىككە تاربيەلەۋدەگى اتا-انالاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ.
اسسامبلەيا انالارى كەڭەسىنىڭ 12 مىڭعا جۋىق مۇشەسى – ەرىكتىلەر. بۇگىنگى تاڭدا كەڭەسشى ورگان رەتىندە اۋىلدىق جەرلەردى قامتىپ, ءوزىنىڭ وڭ الەۋەتىمەن سانالى قوعام قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن ءتيىمدى اتقارىپ وتىر. ءۇش جىل بۇرىن قوعامعا قاجەتتى جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسىپ, ءوز وڭىرىندە تۋىنداعان تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇلەس قوسقان, ورتاسىندا بەدەلدى, بارشاعا ءسوزى ءوتىمدى, ءومىر جولى ونەگەلى, ەڭ بەلسەندى انانى ۇلىقتايتىن قوعامدىق ماراپاتىمىزدى بەرە باستادىق. بۇل – رەسپۋبليكالىق انالار كەڭەسىنىڭ «ەل اناسى» قۇرمەتتى اتاعى. وسىناۋ ماراپاتتىڭ تۇڭعىش يەگەرى – پاۆلودار وبلىستىق انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقىتجامال ماكسيلوۆا. ودان سوڭ اتىراۋلىق بالعانىم حاسەنقىزى, جەتىسۋلىق نەسىپجامال بايماديەۆا ماراپاتتالدى.
سونىمەن قاتار اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا جۇرەك جىلۋىن ارناپ, جەتىم بالالار ۇيىنەن كەيىن جەر-جەردەگى «جاستار ۇيلەرىندە» تاربيەلەنىپ جاتقان جاستاردىڭ جاقسى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا, ومىردەن ءوز جولىن تابۋىنا ۇلەس قوسقان ادامدارعا ارنالعان «ايالى الاقان» ماراپاتىن بەلگىلەدىك. وسى ساناتتاعى جاستارعا ارنالعان ۇيلەردىڭ ىشىندە «اقتوبە وبلىسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ «مەيىرىم» جاستاردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جاننا دۇيسەنبينا اتالعان ماراپاتتىڭ تۇڭعىش يەگەرى اتاندى. سونداي-اق قىستىڭ كوزى قىراۋدا قازاندىعى جارىلعان ەكىباستۇزداعى اپاتتا قاراماعىنداعى قامقورسىز ۇل-قىزداردى قۇشاعىنا الىپ جىلىتقان قالاداعى ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بالالاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ناعيما ابدراحمانوۆا, شىعىس قازاقستان وبلىسى ء«ۇمىت» بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى ماريا بەيسەكانوۆا دا وسى ماراپاتتى يەلەندى.
اسسامبلەيانى وتانشىلدىققا تاربيەلەيتىن پاتريوتيزم مەكتەبى دەۋگە بولادى. انالارىمىز ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, وقۋشىلار مەن جاستاردىڭ وتانىمىزدى تانۋعا, مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەۋگە, سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇعۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالارعا بەلسەنە قاتىسىپ تۇرادى. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى انالار كەڭەسى قوعامداعى اسكەري بورىشتى وتەۋگە بارۋ, اسكەري قىزمەت سالاسىندا قىزمەت اتقارۋعا جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى تومەندەپ كەتكەنىنە نازار اۋدارىپ, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەي باستادى. ۇلتتىق ۇلان اسكەري ينستيتۋتىمەن جاسالعان مەموراندۋم اياسىندا كاسىبي پسيحولوگتەرىمىز ستۋدەنتتەر مەن اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەندەرگە قۇمار ويىندارىنا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ, كۇيزەلىستەن شىعۋ جولدارى تۋرالى جۇيەلى تۇردە ينتەراكتيۆتى ءدارىس وتكىزىپ كەلەدى.
بۇگىندە اسسامبلەيا انالارىن مەملەكەتتىك ورگاندار دا, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا سالماقتى قوعامدىق ينستيتۋت رەتىندە قابىلدايدى. مىسالى, پروكۋراتۋرا, مەدفارمباقىلاۋ, پوليتسيا, جەرگىلىكتى مەملەكەت ورگاندارىمەن بىرلەسە «جاسىل سەرتيفيكات» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. مۇندا ءدارىحانالاردىڭ قۇرامىندا ەسىرتكىسى بار ءدارى-دارمەكتەردى ساتۋدان باس تارتۋىنا باعىتتالعان قوعامدىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار پارلامەنت دەپۋتاتتارى, دەنساۋلىق مينيسترلىگىنىڭ فارماكولوگيا كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, بالالاردىڭ ۆەيپكە اۋەستەنۋىنە قارسى باعىتتالعان «ۆەيپكە تىيىم» جوباسى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە, تىيىم سالىناتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا قول جەتكىزدىك.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحححىىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «اسسامبلەيا ناشاقورلىق, قۇمارپازدىق (لۋدومانيا), تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ۆانداليزم جانە ىسىراپشىلدىق سياقتى الەۋمەتتىك كەسەلدەرمەن كۇرەسۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ۇلتىنا, دىنىنە, ناسىلىنە, الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماي, وعان بارلىعى اتسالىسۋى كەرەك», دەگەن ەدى. قاتەرلى قۇبىلىستارمەن كۇرەستە قحا-عا ايرىقشا مىندەت جۇكتەلۋى وسى ۇيىمنىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىگىنە دەگەن سەنىمدى كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا «سالاماتتى سانا» جوباسى قولعا الىندى. جوبانىڭ ماقساتى – الەۋمەتتىك كەسەلدەردىڭ الدىن الۋ, ولارعا تاپ بولۋدىڭ سەبەپ-سالدارى مەن كەلتىرەتىن زيانىن ءتۇسىندىرۋ, بۇل قوعامدىق دەرتتەرگە قارسى تۇرۋدىڭ جولدارىن كورسەتۋ, قوعامدا وسىنداي كەلەڭسىز ارەكەتتەرگە تولىق قارسى بولۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. بۇل جوبا بۇگىندە رەسپۋبليكاعا تارالدى. مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا 46 ادامنان قۇرىلعان جۇمىس توبى وسى باعىتتاعى ماسەلەلەردى قولعا الىپ وتىر. اتىراۋ وبلىسىندا بۇل جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى وبلىس ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتىنا جۇكتەلگەن, ال اباي وبلىسىندا وبلىس اكىمى ورىنباسارىنىڭ دەڭگەيىندەگى كوميسسيانىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى. وڭىرلەردە بۇل باعىتتاعى جۇمىس «ادال جول», «باقىت وتباسىنان باستالادى», «زورلىق-زومبىلىقتان قالاي ساقتانامىن», «زورلىق-زومبىلىقسىز بالالىق شاق», «بەرىك وتباسى – ادامنىڭ سەنىمدى تىرەگى», «مەنىڭ بالام – مەنىڭ باستى جاۋاپكەرشىلىگىم» سەكىلدى تاقىرىپتارىمەن جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق انالار كەڭەسى ءوزىنىڭ بەلسەندى, سالماقتى قوعامدىق بىرلەستىك ەكەنىن تانىتتى. ونىڭ مۇشەلەرى جىل سايىن ەسەلەنىپ, جاڭا جوبالارمەن قاتار قوعامدا ىقپالى دا ارتتى.
ءنازيپا شاناي,
قحا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى,
انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى
