بەكەجان تىلەگەنوۆتىڭ «سەكسەن التىنشى جىل» رومانى العاش رەت 1994 جىلى رەسپۋبليكالىق «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ №7-9 ساندارىندا باسىلىپ, الاش بالاسىنىڭ ازاتتىعى جولىندا شەيىت بولعان قازاقتىڭ قايسار قىزدارى مەن نامىسىن جىگەرىنە جانىعان جىگىتتەردىڭ جان الەمىن ايگىلەپ بەردى. ءبىر قاراعاندا تاۋەلسىزدىككە تىلەكشى بولعان جاستارمەن قاتار وتكەن عاسىردا ساياساتتىڭ سويىلىن سوعىپ, دويىر قامشىسىمەن دۇرسە قويا بەرەتىن, بيىك مىنبەرلەردە ءمىنسىز بولىپ كورىنگەن جانداردىڭ كەسكىن-كەلبەتى, ءبىرىنىڭ اۋزىنا ەكىنشىسى تۇكىرىپ قويعانداي سويلەي جونەلەتىن ساياسي پەرسوناجداردىڭ ءوزى جازۋشى سۋرەتتەۋىندە ەرەكشە رەڭك تاپقان.
الدىمەن جازۋشىنىڭ جازعان شىعارماسىنا تامسانۋدان بۇرىن وزىنە ەتەنە تانىس تاقىرىپتى قاۋزاپ وتىرعانى دا وقىرمانىن ويلاندىراتىن جايت. بەلگىلى ءبىر شەڭبەردى شيىرلاپ, شىر اينالىپ, وزىنەن مانسابى زور شەنەۋنىكتىڭ الدىندا قۇرداي جورعالايتىن نومەنكلاتۋرا وكىلدەرىنىڭ وبرازدارى – وي قۋالاعان وقىرماننىڭ كەي تۇستا اشۋ-ىزاسىن شاقىراتىنى دا شىندىققا ساياتىن ءسوز.
تۇتاستاي العاندا تۋىندى شارىقتاۋ شەگى مەن شيەلەنىسۋ تۇسىنداعى ليريكالىق شەگىنىستەردى ەسەپكە الماعاندا, بار بولعانى ون ءبىر ايدىڭ ىشىندە ورىن العان وقيعالارعا عانا قۇرىلعان. جازۋشىنىڭ بايقامپازدىعىن بىلدىرەتىن, اڭعارىمپازدىعىن ايقىندايتىن «سەكسەن التىنشى جىل» رومانى ماسكەۋدىڭ كينو ينستيتۋتىن ءتامامداپ, الماتىعا كينورەجيسسەر بولىپ ورالعان ايدىننىڭ تۇرمىستاعى كيكىلجىڭىنەن باستالادى. شىعارما اۆتوردىڭ «بۇل ەڭبەگىمدى «دەكابريستەر» دەگەن اتاققا قالىپ, 86-جىلدىڭ قاسىرەتى مەن تاۋقىمەتىن كوتەرگەن قازاق جاستارىنا ارنادىم» دەگەن ەسكەرتپەسىمەن باستالادى.
شىعارمانىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى ايدىن مەن جىبەك, ايدىن مەن نازىك اينالاسىندا ءوربيتىن وقيعالار ادام جانىنان, ولاردىڭ ارمان-اڭسارىنان حابار بەرىپ وتىرادى. شىنىن ايتساق, وقيعانىڭ دامۋىنان اسىپ, شيەلەنىسۋ تۇسىنا دەيىنگى ارالىقتا ايدىننىڭ وتباسى, وشاق قاسى ماڭىندا وربىگەن سيۋجەتتەر جيىنتىعى مەن بىرسىدىرعى بايانداۋ دا, كوپسوزدى ديالوگتەر دە كەيىپكەردى مەيىلىنشە اشا ءتۇسۋدى كوزدەگەنىن ۇعۋعا بولادى. جازۋشى كەيبىر كورىنىستەر مەن سەزىم قىتىقتايتىن اسەرلى سۋرەتتەر ارقىلى روماننىڭ نەگىزگى جۇگىن ۇمىتتىرىپ, تىپتەن باسقا قيىرعا تارتاتىنداي كورىنەتىنى راس-تى. ال شىن مانىندە, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانى بولىپ وققا ۇشقان, جۇكتى ايەلى كوز جۇمعان ايدىننىڭ جانايقايى مەن ءبىردى-ەكىلى ادامدار ارقىلى جازۋشى مىڭداردىڭ مۇڭىن, قىرشىنىنان قيىلعان جاستاردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرىن جارياعا شىعارىپ وتىر دەۋگە بولادى.
ال ەندى ەكىنشى جاعىنان ۇڭىلسەك, ءوزىنىڭ بالاسىنداي نەمەسە باۋىر-قارىنداستارىنداي جاسوسپىرىمدەر اياۋسىز قىرعىنعا ۇشىراپ, جازىقسىز جاپا شەگىپ جاتقاندا قىڭق ەتپەيتىن «ەل اعالارىنىڭ», جالپى جۇرتتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان تۇلعالاردىڭ قىڭق ەتپەي, بەزبۇيرەك قالپىندا جوعارىدان تۇسكەن نۇسقاۋعا باس شۇلعىپ, جايلى تاق ءۇشىن جانتالاسقان شەندىلەر شەرۋى دە جازۋشىنىڭ ءسوز اڭعارىنان قىلاڭ ۇرادى. سول سەبەپتى بۇل شىعارمادا ۇلتىن ۇلتاراق قىلىپ بەرگەن پارتيا بەلسەندىلەرى, قاتالدىق پەن قاتتىلىقتىڭ قۇربانى بولعان جاستار باستى پانوراماعا شىعا كەلەدى.
جالپى العاندا, «سەكسەن التىنشى جىل» رومانى كوتەرىلىسكە شىققان جاستاردىڭ ەرلىگىن كورسەتۋدى عانا نىساناعا الماعانىن ۇققان ءجون. بۇل سوعان جول بەرگەن ساياسي جۇيەنىڭ السىزدىگى دەسەك جاراسار. روماننىڭ: «...حالىق قاشاندا ساياساتتان اۋلاق تۇرادى. بيلىك قاباتى الدىمەن ءوز جايىن ويلاسا, حالىق ەل, جەر قامىن ويلايدى. ۇلتتىق نامىس تاپتالعانعا العاشقى توپ قورلانباعانمەن, حالىق نامىستاندى. ەل, جۇرت, ۇلت تاعدىرى باسشى توپتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرماعانمەن, حالىقتى اشىندىردى. نامىس – ەلدىڭ تاڭبالى تۋى. سول تۋدى جەلبىرەتىپ كوتەرگەن دە حالىق بولدى», دەپ ءتۇيىن تابۋى ءبىز ايتقان ءسوزدىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
رومانداعى كينورەجيسسەر ايدىن, سۋرەتشى مامبەت, اكتريسا نازىك, بولات, كامكەن, سالكەن مەن داريعا, ءجۇنىس پەن ءبيبىحان جۇپتارى ءساتتى سومدالعان وبرازدار. بۇعان ءامىروۆ, كامالوۆ, ءبىرىنشى, ۋشۋروۆ, سارسەنوۆ سياقتى كەيىپكەرلەردىڭ قوسىلۋى تىپتەن وزگەشە ءورىس تاپقان. رومانداعى ايدىننىڭ شەشەسى داريعا كۇيەۋىنىڭ قىزمەتى ءوسۋى ءۇشىن شەندى شەنەۋنىكپەن كوڭىل قوساتىنى, ارسىزدىعىن دالەلدەپ بەرەتىن ءبىر عانا دەتال شىن مانىندە قۇدايسىز قوعامنىڭ كولەڭكەلى جاقتارىن اشكەرە ەتەدى. ۇلتشىلدىق رۋحى تاسىعان كامكەننىڭ ءبىر ءوزى قازاقتى كەمسىتكەندەرمەن تەكە-تىرەسكە ءتۇسۋى دامي كەلە ونى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ باستى كەيىپكەرى ەتىپ شىعارادى.
رومان جەلتوقسان كوتەرىلىسىن قاۋزاعان سوقتالى شىعارما ەكەنى ءسوزسىز. تاقىرىپقا تەرەڭدەۋ ارقىلى اۆتور اتىس-شابىس, ايعاي-سۇرەڭنەن بۇرىن جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ نەدەن باستاۋ العانى, جاستاردىڭ جانارتاۋداي اتىلۋى نەدەن باستاۋ الدى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن دا ىزدەستىرەدى.
سەمەي
