فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى
وتىرىس بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى وسىمدىكتەر كارانتينى جانە ولاردى قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قارادى. كەلىسىم فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكى مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا كارانتيندىك زياندى ورگانيزمدەردىڭ اكەلىنۋى مەن تارالۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن جاسالعان. قۇجاتتى راتيفيكاتسيالاۋ تاراپتار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
«قارالعان كەلىسىم قازاقستان مەن تۇركيا اراسىندا وسiمدiكتەر كارانتينى سالاسىنداعى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى رەگلامەنتتەيتىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. وسى ماقساتپەن كەلىسىم اياسىندا فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە كارانتيندىك زياندى ورگانيزمدەردىڭ تارالۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان ناقتى ەرەجەلەر قاراستىرىلدى. جالپى, ماقۇلدانعان زاڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
دەپۋتاتتار اتاپ وتكەندەي, كەلىسىمدە بىرقاتار مىندەتتەمە بەلگىلەندى. ەڭ الدىمەن, ەلدەر قۇقىقتىق اكتىلەرمەن, كارانتيندىك زياندى ورگانيزمدەردىڭ ۇلتتىق تىزىمىمەن جانە كارانتين مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋعا قاتىستى باسقا ەرەجەلەرمەن الماسۋى كەرەك. مىندەتتەمەلەردىڭ تاعى ءبىرى مەملەكەتتەردىڭ فيتوسانيتارلىق جاعداي, كارانتيندىك زياندى ورگانيزمدەردى انىقتاۋ, تاراتۋ جاعدايلارى, سونداي-اق ولارمەن كۇرەسۋ جانە باقىلاۋ تاسىلدەرى تۋرالى ءوزارا حاباردار ەتۋىن كوزدەيدى.
بۇعان قوسا قازاقستان مەن تۇركيا وسىمدىكتەر كارانتينى جانە ولاردى قورعاۋ سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ۇيىمدارى اراسىنداعى عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى دامىتادى.
كرەاتيۆتى يندۋستريانى قولداۋ قاجەت
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. دەپۋتات عالياسقار سارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز كرەاتيۆتى سەكتوردى دامىتۋدا ەداۋىر ارتتا قالىپ وتىر, ال باسقا ەلدەر ودان ميللياردتاعان دوللار تابىس تاۋىپ جاتىر. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى 5%-عا جەتپەيدى, ال جالپى كرەاتيۆتىك دامۋ دەڭگەيى – 133 ەلدىڭ ىشىندە 78-ورىندا.
سەناتور مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلعى جولداۋىندا كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالادا ەلىمىز بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى: يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار قۇرىلدى, ارنايى سالىق جەڭىلدىكتەرى ەنگىزىلدى, ناتيجەسىندە 135 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 2025 جىلى كرەاتيۆتى يندۋستريا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 200 ملن دوللارعا دەيىن وسەدى دەپ بولجانىپ وتىر. الايدا وسىعان قاراماستان, ءالى دە الەمدىك دەڭگەيدەن ەداۋىر ارتتا قالىپ كەلەمىز. ءبىزدىڭ ەلدە وسى سەكتورداعى شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى 7%-دان اسپايدى, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 50-90% شەگىندە. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن كەشەندى مەملەكەتتىك ساياسات قاجەت.
«يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالىق حابتار, ارنايى سايتتار اشۋ, اۋدان, قالالاردا قولجەتىمدى ينفراقۇرىلىم ازىرلەۋ, ستارتاپ ەكوجۇيەسى مەن كرەاتيۆتىك كلاستەرلەردى قۇرۋ, كرەاتيۆتىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرۋدى, وبلىس ورتالىقتارى مەن قالالاردىڭ ەكونوميكالىق ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءوزىنىڭ كرەاتيۆتى جانە تسيفرلىق قىزمەتتەرىن, جوعارى تەحنولوگيالىق, شىعارماشىلىق ونىمدەرىن انىقتاپ, حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋدى, IT جانە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جاڭا بيزنەس مودەلدەرىن قالىپتاستىرۋدى, ۇلتتىق مادەني قۇندىلىقتاردى تسيفرلىق پلاتفورمادا تاراتۋدى, اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ مەن زياتكەرلىك مەنشىك, ءبىلىم, عىلىم ستاندارتتارى بويىنشا زاڭدىق نەگىزدەردى قابىلداۋدى, قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋدى, كرەاتيۆتى جانە تەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ حالىقارالىق نارىققا شىعۋىنا قولداۋ كورسەتۋدى, جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن, شىعارماشىلىق ويلاۋ قابىلەتى جوعارى كاسىبي ماماندار دايارلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى سۇرايمىز», دەدى سەناتور.
ع.سارىباەۆ كرەاتيۆتى يندۋستريا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىن دامىتۋعا سەرپىن بەرىپ, جاڭا تەحنولوگيا مەن وندىرىسكە ەنگىزۋگە, ماتەريالدىق يگىلىكتى ۇلعايتۋعا جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتە الاتىنىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق بۇل سالانى جۇيەلى تۇردە قولداپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كەشەندى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
قىزىلوردا – ۇشقۇدىق جولىن سالۋدى ۇسىندى
قىزىلوردا وبلىسى مەن وعان شەكارالاس وزبەكستان ايماعى اراسىندا تىكەلەي اۆتوكولىك قاتىناسىنىڭ بولماۋى ساۋدا, تۋريزم جانە مادەني بايلانىستاردىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر. سەناتور ناۋرىزباي بايقاداموۆ ءوز ساۋالىندا جاڭا جول سالۋ ەكى ءوڭىر اراسىنداعى جول ءجۇرۋ ۋاقىتىن ەداۋىر قىسقارتىپ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگى تاڭدا ەكى ەلدىڭ اعايىندارى 1 330 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتى ەڭسەرۋگە ءماجبۇر. جاڭا جول قۇرىلىسى مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جولدى قىسقارتادى. الداعى ۋاقىتتا «قىزىلوردا – جەزقازعان» تاسجولى ارقىلى استانا قالاسىنا, سولتۇستىك, شىعىس وبلىستارعا, كورشى ەلدەردىڭ ايماقتارىنا تىكەلەي شىعۋعا جول اشىلادى. دەپۋتات سونىمەن قاتار بۇل جوبانىڭ ەلىمىزدىڭ بىرقاتار نىسانىن كەلەشەكتە يۋنەسكو-نىڭ «جىبەك جولى: فەرعانا – سىرداريا ءدالىزى» ترانسۇلتتىق باعىتىنا قوسىلۋىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. بۇل تەك كولىك قاتىناسىن جاقسارتىپ قانا قويماي, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا دا جاڭا سەرپىن بەرمەك.
«تەز ارادا وزبەكستان تاراپىنان باسقا مەملەكەتتەر ارقىلى قاتىناس جولدارى يگەرىلمەي تۇرعاندا ۇشقۇدىق – قىزىلوردا باعىتىنداعى اۆتوموبيل جولى جوباسىن ىسكە اسىرۋدى قولعا الۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ايتپەسە, جاھاندانۋ كەزىندەگى باسەكەلەستىكتىڭ شيرىعىپ تۇرعان شاعىندا كەيىن قالامىز. اۆتوموبيل جولى قۇرىلىسىنىڭ بولجامدى قۇنى شامامەن 125,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى», دەپ اتاپ ءوتتى ن.بايقاداموۆ.
بالا اسىراپ الۋعا نە كەدەرگى؟
ەلىمىزدە بالا اسىراپ الۋعا جانە جەتىمدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى ماسەلەلەر اسا ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى. سەناتور گەننادي شيپوۆسكيح دەپۋتاتتىق ساۋالىندا بالا اسىراپ الۋداعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەر مەن اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمسىزدىگىنە بايلانىستى پروبلەمالاردى اتاپ ءوتتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتىمىز بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقان جەتىم بالالاردى وتباسىلىق ورتاعا ورنالاستىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارا قابىلداپ كەلەدى. الايدا ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا بالا اسىراپ الۋ ءۇردىسى باياۋ. قازىرگى كەزدە 5 مىڭنان اسا ازامات بالا اسىراپ الۋ كەزەگىندە تۇرعانىمەن, 2023 جىلى – 194, 2024 جىلى 153 بالا عانا جاڭا وتباسىن تاپقان. بۇل كورسەتكىشتەر بالا اسىراپ الۋ جۇيەسىندەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ بار ەكەنىن جانە ۇدەرىستىڭ ۇزاققا سوزىلاتىنىن اڭعارتادى.
«جەتىم بالالار – مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا مۇقتاج ەڭ ءالسىز توپ. ولاردىڭ ارقايسىسى تولىققاندى وتباسىندا تاربيەلەنۋگە لايىقتى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان قابىلدانىپ جاتقان باعدارلامالار مەن زاڭنامالىق شارالار ولاردىڭ شىنايى قاجەتتىلىكتەرىنە ساي بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جەتىمدەرىمىز بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, وتباسىنىڭ جىلۋىن سەزىنبەي وسەدى. بۇل ولاردىڭ بولاشاقتا قوعامعا بەيىمدەلۋىن قيىنداتادى. بالا اسىراپ الۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ جانە ونى تسيفرلاندىرۋ, قۇجاتتاردى راسىمدەۋ مەن قاجەتتى تەكسەرىستەردى ونلاين فورماتتا وتكىزۋ ارقىلى ۇمىتكەرلەر ءۇشىن ۇدەرىستى وڭايلاتۋ قاجەت. جەتىم بالالاردى وتباسىلىق ورتادا تاربيەلەۋ ساياساتىن كۇشەيتۋ, قامقورشىلىق پەن پاتروناتتىق تاربيە جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, پاتروناتتىق تاربيەشىلەرگە تولەنەتىن قارجىلىق قولداۋدى ارتتىرۋ ماڭىزدى. قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە اسىراپ الۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن قوعام بەلسەندىلەرىن تارتۋ كەرەك. بالا اسىراپ الۋ سالاسىنداعى زاڭسىزدىقتارعا كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەت, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءۇشىن قاتاڭ باقىلاۋ شارالارىن ەنگىزۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات.
قوي شارۋاشىلىعى قۇلدىراپ تۇر
ەلىمىزدە قوي سانى 90-جىلدارى 37 ملن بولسا, قازىرگى كەزدە 18 ملن-عا دەيىن قىسقارىپ كەتكەن. ال كورشىلەس مەملەكەتتەردە بۇل كورسەتكىش قارقىندى ءوسىپ جاتىر. سەناتور سۇلتان دۇيسەمبينوۆ ساۋالىندا ۇكىمەتتى جەدەل شارالار قابىلداۋعا شاقىرىپ, سالانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تولىق جوعالتۋ قاۋپى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەتتىك قولداۋ بويىنشا بىلتىر بۇل سالاعا 15,3 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەنىمەن, قوي شارۋاشىلىعى ءىرى قارا, قۇس جانە شوشقا شارۋاشىلىعىنان كەيىنگى 4-ورىنعا ىسىرىلىپ قالدى. الايدا قازىرگى تاڭدا قويدىڭ 95%-ى تەك ەت ماقساتىندا ءوسىرىلىپ جاتىر. سالاداعى نەگىزگى تۇيتكىلدىڭ ءبىرى – قوي ونىمدەرىن وڭدەۋ مەن ساتۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگى. ەتتى, ءجۇندى, تەرىنى وڭدەيتىن كاسىپورىندار ماردىمسىز دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ تۇر. ال مال بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن سويۋ پۋنكتتەرىنىڭ جۇمىسى جۇيەلەنبەگەن, سونداي-اق حالىقارالىق نارىققا دا ءونىمدى ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيى ارتتا قالىپ, شارۋاشىلىقتاردا جىل بويىنا تۇراقتى ءارى ۇدەمەلى ءونىم ءوندىرۋ ۇدەرىسى قالىپتاسپاعان. جەكە شارۋا قوجالىقتارىنداعى قويدىڭ 70%-ى شاعىن فەرمالاردا ءوسىرىلىپ جاتقاندىقتان, ولاردىڭ ونىمدىلىگى دە, ساپاسى دا تومەن», دەدى سەناتور.
ونىڭ ايتۋىنشا, تەحنولوگيالىق بازانىڭ السىزدىگى, شارۋاشىلىقتار ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ازايۋى جاعدايدى ودان ءارى كۇردەلەندىرىپ وتىر. بۇرىن 220 ادام جۇمىس ىستەگەن ق.مەدەۋبەكوۆ اتىنداعى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بۇگىندە نەبارى 20 قىزمەتكەر قالعان, ال ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى گەنەتيكالىق قور مۇلدەم جوق.
«عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قايتا جانداندىرىپ, جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى جۇمىسىن كۇشەيتۋدى تەز ارادا قولعا الۋ قاجەت. بۇگىندە سالاعا قاتىستى باعدارلامانىڭ جوق ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى عانا بەكىتىلگەن. سالانىڭ دامۋى مەن تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ, جۇمىس ۇدەرىسىن ىلگەرىلەتۋ – ۋاقىت تالابى مەن قوعام سۇرانىسى», دەدى س.دۇيسەمبينوۆ.
