«الەمنىڭ باسقا بىردە-ءبىر ەلىندە بالاماسى جوق, تەك ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا قۇرىلدى دەپ ماقتاناتىن ۇلتتىق تەاترلاردىڭ ساحناسىندا قازاق دراماتۋرگتەرىنىڭ شىعارماسى ساحنالانا ما, جالپى وسىنشا ەتنوس ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاق قوعامنىڭ جانعا باتاتىن جاي-كۇيى, وزەكتى ماسەلەسى وزگە تەاتردىڭ ساحناسىندا قالاي كورىنىس تاۋىپ ءجۇر؟» دەگەن ماسەلە اركىمنىڭ-اق كوكەيىندە تۇراتىنىن جاسىرا المايمىز. ءار ەتنوستىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىن دامىتۋ ۇلتتىق جانە مادەني ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولشەگى بولىپ, ۇكىمەت جاناشىرلىعىن سەزىنىپ وتىرعان ساحنا ۇجىمدارىنا وسى ساۋالدى جولداعانىمىز سول ەدى, قۇدىس قوجامياروۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترى بىردەن جاڭا سپەكتاكل پرەمەراسىنىڭ كورەرمەنى بولۋعا شاقىرا قويدى.
رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى جانە بايان» پەساسى قايتا ساحنالانىپتى. قازاق ۇلتتىق دراماتۋرگياسى مەن ۇيعىر تەاترى اراسىنداعى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت جالعاسىپ كەلە جاتقان شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ جاڭا كەزەڭدەگى دامۋ دەڭگەيىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سپەكتاكلدىڭ تاريحى ءبىز ويلاعاننان دا تىم تەرەڭدە جاتقانى تەبىرەندىرمەي قويمادى.
ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» پەاساسى ۇيعىر تەاترىنىڭ ساحناسىندا 87 جىل بويى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ وتىرعان. بۇل – سپەكتاكلدىڭ ءۇشىنشى مارتە جاڭالانۋى. ماحاببات تۋرالى قازاقتىڭ ۇلى داستانى سيۋجەتى جاعىنان ء«لايلى – ءماجنۇن», «تاحير مەن زۋحرا», «عارىپ پەن سانام», ء«جۇسىپ پەن زىليحا» سياقتى ايگىلى اڭىزدارعا جاقىن. پەسا تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاساساق, 1937 جىلى «قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ» شىعارماسى قازاقستاندا العاش رەت ۇيعىر تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلعانى قاراپايىم كورەرمەن تۇگىلى, كاسىبي ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ وزىنە توسىن دەرەك بولۋى مۇمكىن. تۇڭعىش رەت ۇيعىر تەاترىنىڭ ساحناسىندا, ۇيعىر تىلىندە تۇساۋى كەسىلگەن پەسا تەك وسى پرەمەرادان كەيىن عانا ەلىمىزدىڭ وزگە تەاترلارىندا قويىلا باستايدى. بۇل تۋرالى عابيت مۇسىرەپوۆ تەاترتانۋشى عالىم, پروفەسسور احمەتجان ناسىر ۇلى قادىروۆقا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «...1936 جىلى مەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. بىراق شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ باسشىسى بولا تۇرا, وزىمە سەنىپ تاپسىرىلعان رەسپۋبليكا تەاترلارىنا ءوز شىعارمالارىمدى ۇسىنۋعا, قويعىزۋعا قۇقىعىم بولمادى. مەن 1936 جىلى «كورپەش پەن بايان سۇلۋ» تراگەدياسىن جازىپ ءبىتىردىم, بىراق اۆتور رەتىندە اتى-ءجونىمدى كورسەتپەي, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» تراگەدياسىن شىمكەنت, سەمەي جانە ۇيعىر تەاترلارىنا جولدادىم. مەن ۇيعىر تەاترىنىڭ تالانتتى ۇجىمىن د.اسيموۆ پەن ا.سادىروۆتىڭ «انارحان» اتتى عاجايىپ سپەكتاكلى ارقىلى جاقسى بىلەتىن ەدىم. ۇيعىر تەاترىنىڭ سول جىلدارداعى باس رەجيسسەرى ۆيكتور يۆانوۆيچ دياكوۆتى شاقىرىپ ونىڭ قولىنا پەسانى ۇستاتتىم. «ۇجىمعا شىعارمانى وقىپ بەر, ۇناسا قوي», دەدىم. «قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ» تراگەدياسى ۇيعىر تەاترى ۇجىمىنا قاتتى ۇناعانى سونشالىق, اكتەرلەردىڭ ءبىرى دانيار ياحياروۆ ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە پەسانى ۇيعىر تىلىنە اۋدارعان. بۇل تۋرالى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى 1937 جىلى قاڭتاردا جازعان. ۇنەمى شىعارماشىلىق قۋاتى بويىنا سىيماي جۇرەتىن رەجيسسەر ۆ.ي.دياكوۆ پەسانى تەاتردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگىزىپ, ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 1938 جىلدىڭ ناۋرىزىندا, مۇحتار اۋەزوۆ ەكەۋمىزدى سپەكتاكل كورۋگە شاقىردى. قويىلىمنان كەيىن قىزۋ تالقىلاۋ بولدى. مەن اۆتور رەتىندە ءۇن قاتپاي وتىردىم. تەاتر ۇجىمى تراگەديا اۆتورىن مۇحتار اۋەزوۆ دەپ ەسەپتەگەن عوي. سپەكتاكل سوڭىندا ساحناعا كوتەرىلگەن مۇحتار ومارحان ۇلى سپەكتاكل تۋرالى ءوزىنىڭ شىنايى وي-پىكىرىمەن ءبولىستى. ول اكتەرلىك, رەجيسسەرلىك شەبەرلىك, مۋزىكا, بي ونەرى جايىندا ءسوز قوزعادى. رەجيسسەر ۆ.دياكوۆقا, كومپوزيتور دميتري ءماتسۋتسيننىڭ مۋزىكاسىنا وتە جوعارى باعا بەردى. ءسوز سوڭىندا مۇحتار ومارحان ۇلى مەنى ساحنا تورىنە شاقىرىپ, «سىزدەر تاماشالاعان عاجايىپ سپەكتاكلدىڭ, شىعارمانىڭ اۆتورى – عابيت مۇسىرەپوۆ!» دەپ مەنى كوپشىلىككە جاريالادى (كادىروۆ ا.ن.«ۋيگۋرسكي سوۆەتسكي تەاتر» 43-بەت).
سول 1938 جىلدان باستاپ «قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ» تراگەدياسى ۇيعىر تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى ۇزدىك قويىلىمداردىڭ بىرىنە اينالادى. رەسپۋبليكا تەاتر قوعامداستىعى ءبىراۋىزدان «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» قويىلىمىن تەاتردىڭ ءىرى تابىسى, ۇيعىر ونەرىنىڭ دامۋىنداعى كەلەشەك جەتىستىكتىڭ العاشقى حابارشىسى, تەاتردىڭ ءوسۋ كورسەتكىشى» دەپ باعا بەرەدى. ەل ىشىندەگى كوركەمونەرپازداردىڭ ەڭبەگىمەن جاندانىپ, بيىك كاسىبي دەڭگەيدى باعىندىرعان ۇيعىر تەاترى «قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋ» سپەكتاكلىنەن كەيىن «قىز جىبەكتى» ساحنالاپ, ءوز تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرىن قازاق كلاسسيكاسىنىڭ جاۋھارلارىمەن تولىقتىرا تۇسەدى.
قوداردىڭ رولىندەگى نۋري توحتانوۆ سۇلۋ بايانعا ماحابباتىن مويىنداتۋ ءۇشىن قانداي قيىندىقتان دا قايمىقپايتىن قۇشتار عاشىقتىڭ كەيپىندە كورىنەدى. اۋەلدە ۇياڭ, يبالى كورىنىپ, شەشۋشى ساتتە قايسار قىزعا اينالاتىن باياننىڭ ءرولىن قازاق كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى ءساليما ساتتاروۆا سومداعان ەكەن. «بىرەگەي ونەر تۇلعالارىنىڭ سومداۋىمەن 87 جىل بۇرىن ۇيعىر تەاترىندا ءساتتى ساحنالانعان «قوزى مەن بايان» سپەكتاكلىن ءححى عاسىردا تەاترىمىزدىڭ جاڭا بۋىن اكتەرلەرى, جاڭا رەجيسسۋرامەن جاڭاشا ۇلگىدە, قايتا جاڭعىرتىپ ساحنالاپ وتىر», دەيدى ۇيعىر تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ءارى سپەكتاكل رەجيسسەرى فارحادبەك قانافين.
كەزىندە جىلى قابىلدانعان, بىراق كەڭەستىك يدەولوگيا قالىبىنىڭ ىشىندە قۇيىلىپ, ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك» اتانعان كەيبىر قويىلىمداردىڭ وزەگىندەگى يدەيا ەسكى سارىننان اجىراتىلىپ, جاڭا كەزەڭمەن ۇندەس ءپىشىن تاپتى. كەي پەسالار بۇگىنگى ۋاقىت تالاپ ەتكەن تەاتر الەمىنىڭ تىنىسىنا قاراي فورمالىق جاعىنان جاڭالاندى. ف.قانافين بەلگىلى ەپوستىڭ يدەياسىن ساقتاي وتىرىپ, ءوز ۇلتىنىڭ نۇسقاسىندا باسقا قىرىنان جاڭالاعاندا, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى ءۆا بايان» سپەكتاكلىندە قازىرگى زاماناۋي تەاتر باعىتتارىنىڭ ءبىرى – پەرفورمانس جانرىنىڭ ەلەمەنتتەرى قولدانىلىپ, كورەرمەنگە تارتۋ ەتىلدى.
سەبەبى ەلدىڭ كوپتەگەن تەاترىندا ساحنالانعان بۇل پەسانىڭ شەشىمىن شىعارماشىلىق زاڭدىلىعىنا وراي باسقالاردى قايتالاماي, قازىرگى زامان تالابىنا ساي جانە ق.قوجامياروۆ تەاترىنىڭ وزىنە ءتان بولمىسىنا وراي رەجيسسەر ف.كانافين مەن قويۋشى سۋرەتشى ر.مۋساەۆ ەكەۋى ستسەنوگرافيالىق تۇرعىدا وزگەشە سۇرلەۋ ىزدەدى. قازىرگى جاستاردىڭ «كليپتىك ويلاۋ ەرەكشەلىگىنە» وراي قويىلىم شيرىعا تۇسكەن ىرعاققا قۇرىلدى. سپەكتاكلدىڭ كيىم ۇلگىلەرىنىڭ سۋرەتشىسى اقمارال مۋساەۆا قويىلىم ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, كەيىپكەرلەردىڭ كوستيۋمىن بۇگىنگى كەزەڭگە ساي سينتەزدەلگەن ۇلگىمەن ازىرلەگەن. پەسانى ۇيعىر تىلىنە مۇحتارجان جۋماروۆ اۋدارعان, ءماتىن بويىنشا گۋلباحار ناسيروۆا كەڭەسشىلىك جاساعان. قويىلىم مۋزىكاسىن ق.قوجامياروۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترىنىڭ باسشىسى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور ديلمۋرات باحاروۆ پەن كومپوزيتور كاريمجان گازيەۆ ارنايى جازدى. رەجيسسەر بۇل قويىلىمدا پەرفورمانسپەن قاتار, بەرتولت برەحتتىڭ «ەپيكالىق تەاتر» باعىتىنىڭ ەلەمەنتتەرىن پايدالاندى. پەرفورمانس قويىلىم اكتەرلەردەن وزىنە ءتان ساحنادا عۇمىر كەشۋ ءتاسىلىن تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار قويىلىمدا پلاستيكالىق ەتيۋدتەر قولدانىلدى. قويىلىمنىڭ حورەوگرافيالىق كورىنىستەرىن باس بالەتمەيستەر اجاربۋۆي حاليموۆا ساحنالادى.
– قازاق ادەبيەتىنىڭ ماڭگىلىك ومىرشەڭ تۋىندىسىنىڭ ۇيعىر تەاترىنىڭ ساحناسىنان كورىنۋىن ۇلكەن جاڭالىق رەتىندە قابىلدايمىن. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ شوقتىعى بيىك شىعارماسىن ۇيعىر حالقىنىڭ مادەنيەتىمەن قابىستىرا, وسى ۇلتتىڭ مىنەزىنە, تەمپەرامەنتىنە باعىتتاپ جاساعان دۇنيە ەكەنى ءبىر كورگەننەن بايقالادى. دەكوراتسياسى ۇيلەسىمدى, مۋزىكاسى وقيعامەن ۇندەسكەن, ءاربىر اكتەر ويىنىنىڭ بوياۋى قانىق, كوستيۋمدەرى كەلىسكەن مونۋمەنتالدى كەسەك تۋىندى بولىپ شىققان. رەجيسسەردىڭ ايتقىسى كەلگەن ويىن زالداعى كورەرمەن زەرەك كوڭىلمەن وقىپ وتىردى دەپ ويلايمىن», دەيدى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ رەجيسسەرى ەلىك نۇرسۇلتان.
قويىلىم سوڭىندا ساحنا تورىنە شاقىرىلعان قوناقتاردان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى ءاشىموۆ, تەاتر ديرەكتورى ەركىن جۋاسبەك جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى روزا رىمباەۆا كوپشىلىكتى پرەمەرامەن قۇتتىقتاپ, قازاقتىڭ ۇلى كلاسسيگىنىڭ تۋىندىسىن عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ۇيعىر تىلىندە سويلەتىپ, ۇلتتىق ادەبي مۇرانىڭ رۋحاني قۇنارىن بايىتىپ كەلە جاتقان ۇجىمعا شىعارماشىلىق تابىس تىلەدى.
الماتى
