الەكساندرياداعى «قايتپاي سۇلتان قامالى». يتاليالىق سۋرەتشى پاولو دجوۆيو سالعان قايتپاي سۇلتاننىڭ پورترەتى.
سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان مۋزەيدىڭ ىشكى كەلبەتى ەرەكشە بەزەندىرىلىپتى. پايعامبار مەشىتىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان العاشقى كۇنىنەن باستاپ قالىپتاسۋ تاريحى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءساتتى ۇسىنىلعان. مۇندا ەكسكۋرسيا اراب تىلىندە جۇرگىزىلەدى ەكەن. اۋدارماسىن ءبىر مەزگىلدە الەمنىڭ كوپتەگەن تىلىنە ءتارجىمالايتىن ەلەكتروندى قۇرال ارقىلى تىڭداي الاسىز. بىزگە ونىڭ قاجەتى بولمادى. قۇران ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باس يمامى داستان جاناس ۇلى اراب تىلىنەن تىكەلەي اۋدارما جاسادى.
– نۇرەكە, مىنا مىنبەرگە جاقسىلاپ زەر سالىڭىز, – دەدى ول مۋزەيدىڭ ورتاڭعى بولىگىنە جەتكەندە, – قازاق دالاسىنان شىققان قايتپاي اتتى سۇلتان جاساتىپ, پايعامبار مەشىتىنە سىيعا تارتقان. بۇرىن-سوڭدى قايتپاي سۇلتان تۋرالى ەستىپ پە ەدىڭىز؟
قايتپاي سۇلتاننىڭ ەسىمىن بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ەكەنبىز. تاڭداناتىن دا جاعدايىمىز بار. ءوزى قازاق دالاسىنان شىققان سۇلتان بولسا! اناۋ-مىناۋ ەمەس, پايعامبار مەشىتىنە ارناپ مىنبەر سالدىرسا! قالايشا تاڭعالمايسىز!
قوش. سونىمەن مىنبەردىڭ تاريحىنا كەلەيىك. 1481 جىل پايعامبار مەشىتىنەن ءورت شىعىپ, اللا ەلشىسىنىڭ قابىرىنە دەيىن وتقا ورانادى. ءتىلسىز جاۋ شارپىعان كيەلى ورىن جارامسىز كۇيگە ءتۇسىپ, كوپ ۇزاماي قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى باستالادى. 1483 جىلى مىسىر مەن شامنىڭ (سيريا) بيلەۋشىسى ءال-ءاشراف قايتپاي سۇلتان ارنايى مىنبەر جاساتىپ, ونى پايعامبار مەشىتىنە سىيعا تارتادى. مىنبەر مەشىتتە 1593 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتىپتى. ءدال سول جىلى ءىىى مۇراد سۇلتان مەشىتكە جاڭا مىنبەر ورناتىپ, قايتپاي سۇلتاننىڭ مىنبەرىن قۇبا مەشىتىنە كوشىرەدى. ال قۇبا مەشىتىنىڭ ادامزات بالاسىن تۋرا جولعا شاقىرعان يسلام ءدىنى كەلگەننەن كەيىنگى سالىنعان ەڭ العاشقى قۇلشىلىق ورداسى ەكەندىگى بارشاعا بەلگىلى. قۇبا مەشىتىنىڭ قۇرىلىسىنا مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى ارالاسىپ, قولى تيگەن. مىنبەر 2016 جىلى ء«مادينا تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى جانە پايعامبار مەشىتىنە بايلانىستى سيرەك مۇرا» رەتىندە قۇبا مەشىتىنەن پايعامبار مەشىتىنىڭ تاريحىنا ارنالعان مۋزەيگە اۋىستىرىلعان.
پايعامبار مەشىتىندەگى «راۋدا شاريفاعا» ورناتىلعان ميحراب پەن ونىڭ جازۋى.
مىنبەر اپپاق ءمارماردان جاسالىپتى. ال ۇستىڭگى بولىگى التىن بوياۋمەن بەدەرلەنگەن. اعاش ەسىكتەن, جەتى باسپالداقتان تۇرادى. ەسىكتىڭ جوعارى جاعىنداعى ماڭدايشاسىنا قۇراننىڭ «ناحىل» سۇرەسىنىڭ 90-اياتى ويىپ جازىلعان: «نەگىزىندە اللا ادىلەتتى, يگىلىكتى جانە اعايىنعا قارايلاسۋدى بۇيىرادى. جانە دە ارسىزدىقتان, قارسىلىقتان ءام زورەكەرلىكتەن تىيادى. سەندەرگە ناسيحات بەرەدى. ارينە, تۇسىنەرسىڭدەر».
ءبىر ەرەكشەلىگى, مىنبەردى جاساۋ كەزىندە سول داۋىردەگى ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيا قولدانىلعان كورىنەدى. ءار بولىگىنە دەيىن مۇقيات ويلاستىرىلعان. ماسەلەن, ءبىر عانا ەسىكتى جاساۋعا اعاش وڭدەۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلىن پايدالانىپتى. ەسىكتىڭ بولىكتەرى ۇقىپتى وڭدەلگەن اعاش كەسەكتەرىنەن جينالىپ, ورنەكتەرى ءپىل سۇيەگىنەن ويىلعان. مىنبەردەگى ويۋ-ورنەكتىڭ ءبىر بولىگى قاشالعان جازۋدان تۇرادى. وندا 1468 جىلدان 1496 جىلعا دەيىن مىسىر مەن سيريانى بيلەگەن قايتپاي سۇلتاننىڭ ەسىمى جازىلىپ, ماقتاۋ ايتىلعان.
قايتپاي سۇلتاننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەكىنشى جادىگەر – پايعامبار مەشىتىندەگى ميحراب. ميحراب دەگەنىمىز – ءمىناجات ەتۋشىلەرگە ارنالعان قۇبىلانى باعدارلاپ تۇراتىن باعدارشى, نامازداعى يمامنىڭ ورنىن كورسەتەتىن بەلگى. كوپتەگەن دەرەكتە قايتپاي سۇلتاننىڭ ميحرابى اتالعان مەشىتتەگى «راۋدا شاريفادا» (قاسيەتتى باقشا) ورنالاسقان دەلىنەدى. «قاسيەتتى باقشا» – مەشىتتىڭ ءبىر بولىگى عانا. وندا ناماز وقىعان ادام مول ساۋاپقا كەنەلەدى. «قاسيەتتى باقشا» تۋرالى اللا ەلشىسى كوزى تىرىسىندە: «مەنىڭ ءۇيىم مەن مىنبەرىمنىڭ اراسى – ءجاننات باقشالارىنىڭ ءبىر باقشاسى», دەپ ايتقان. سوندىقتان مۇسىلماندار پايعامبار مەشىتىنە بارعاندا مىندەتتى تۇردە «قاسيەتتى باقشاعا» كىرىپ, سول جەردە ەكى راكات ناماز وقۋعا اسىعادى.
مۋزەيدەگى مىنبەر تاريحى جازىلعان تاقتا.
ءساتى ءتۇسىپ, وسى «راۋدا شاريفادا» بولۋ بىزگە دە ءناسىپ ەتتى. سوندا ءمارماردان جاسالعان ميحرابتىڭ جوعارى تۇسىنداعى قوشقار ءمۇيىز ويۋى كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. كادىمگى قازاقتىڭ قوشقار ءمۇيىز ورنەگى. ءبىر دەرەكتە قايتپاي سۇلتان وسى ميحرابتى پايعامبار مەشىتىنە 1484 جىلى سىي رەتىندە جىبەرىپ, ول سول جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا – قۇربان ايت مەيرامىندا ورناتىلعان دەپ ايتىلادى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قىپشاق دالاسىنان شىققان 25 سۇلتان اراب ەلىن 135 جىلداي باسقارعان. سونىڭ ىشىندە, ماملۇكتەردى, جالپى مىسىردى بيلەگەن سۇلتانداردىڭ ىشىندە قايتپاي سۇلتاننىڭ ەسىمى بەيبارىس بابامىزدان كەيىن ەرەكشە دارىپتەلەدى. ونىڭ داڭقى دارىندى باسقارۋشىلىق ونەرىمەن, سوعىستاعى ەرجۇرەكتىگىمەن, قايتپاس-قايسار باتىرلىعىمەن, ايرىقشا قايىرىمدىلىعى جانە يسلام دىنىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىمەن شىققان. كەيبىر اراب اڭىزدارىندا قايتپاي سۇلتان «بەيبارىستان كەيىنگى ەڭ قۇدىرەتتى جانە ادىلەتتى پاتشا» رەتىندە سيپاتتالادى.
قايتپاي سۇلتاننىڭ تولىق نىسپىسى – ءال-ءاشراف سەيىت اد-دين قايتپاي. 1416 (1418) جىلى دەشتى قىپشاق توپىراعىندا كىندىگى كەسىلگەن. قىپشاقتىڭ شەركەش رۋىنان. سول داۋىردەگى قانقۇيلى سوعىستىڭ بىرىندە بالا قايتپاي قۇلدىققا ءتۇسىپ, تۋعان توپىراعىنان جىراققا كەتەدى. سودان 20 جاسىندا مىسىرلىق ساۋداگەردىڭ ق ۇلى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن كايرگە تابان تىرەيدى. قايتپاي بالا كەزىنەن ساداق اتۋدىڭ شەبەرى, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولعان. ونىڭ سونىسىنا قىزىققان بارىسباي سۇلتان (1422–1438) قايتپايدى 50 دينارعا ساتىپ العان. ودان شاقپاق سۇلتاننىڭ (1438–1453) قاراۋىنا وتكەن. كەيىننەن وسى شاقپاق سۇلتان قايتپايدى قۇلدىقتان ازات ەتىپ, جەكە حاتشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. شاقپاق دۇنيە سالعاننان كەيىن ول التى بىردەي سۇلتانعا قىزمەت ەتەدى. وسى كەزەڭدە اسكەري ونەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ساراي كۇزەتىنىڭ مۇشەسى, ماملۇكتەردىڭ مىڭباسىنا دەيىن كوتەرىلەدى. ال تەمىربۇعا سۇلتاننىڭ (1467–1468) كەزىندە اتابەك, ياعني باس قولباسشى اتاعىن الادى. كەيىننەن تەمىربۇعانىڭ ورنىن باسىپ, 1468 جىلدىڭ قاڭتارىندا 52 جاسىندا سۇلتان تاعىنا وتىرادى. ءسويتىپ, قايتپاي مىسىر مەن شامنىڭ (سيريا) ماملۇكتەردەن شىققان ون سەگىزىنشى سۇلتانى (1468–1496) اتانادى.
مەتروپوليتەن مۋزەيىندەگى قايتپاي سۇلتاننىڭ ساۋىتى.
قايتپاي سۇلتاننىڭ ەل باسقارۋ ءستيلى دە ەرەكشە بولعان. ول 28 جىل ەل باسقارىپ, ماملۇكتەردىڭ ەڭ اتاقتى سۇلتاندارىنىڭ بىرىنە اينالادى. ول بيلىككە كەلگەن العاشقى كۇننەن باستاپ سەنىمدى سەرىكتەرى مەن جاقتاستارىن, ساراي اقساقالدارىن ماڭايىنا جيناپ, جاڭا باسقارۋشى كەڭەس قۇرادى. ەكى ادامدى وزىنە اتقارۋشى سۇلتان ەتىپ تاڭداپ الىپ, باسقا تاعايىنداۋلاردىڭ ءبارىن سولار ارقىلى رەتتەپ وتىرعان. ماملۇكتەردى بيلىككە, ەل باسقارۋعا كوپتەپ تارتادى. كوبىنەسە بيلىكتى سولارعا قالدىرىپ, سارايدان ۇزاق ۋاقىتقا الىس كەتەدى ەكەن. ول وسى ارقىلى قاراماعىنداعى امىرلەردىڭ وزىنە دەگەن ادالدىعىن, بەرىكتىگىن تەكسەرىپ وتىرىپتى.
ول تەك دارىندى باسقارۋشى عانا ەمەس, ەسەپ-قيساپقا دا جۇيرىك بولعان كورىنەدى. سونىڭ ارقاسىندا ماملۇكتەردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتىپ, ەلدەگى ساۋدا-ساتتىق ماسەلەسىنە تۇبەگەيلى رەفورما جاسايدى. وسىنىڭ نەگىزىندە الىس-بەرىس, جارمەڭكە, بازار جۇمىستارى داميدى. ەرەكشە ديپلوماتيالىق قابىلەتىمەن وسمان يمپەرياسىمەن شەكتەسەتىن مىسىر سۇلتاندىعىنىڭ سولتۇستىك شەكاراسىن نىعايتادى.
قايتپاي سۇلتاننىڭ اتىن الەمگە تانىتقان مۇسىلمانداردىڭ ساۋلەت ونەرىن دامىتىپ, ونى بيىككە كوتەرگەنى ەدى. ول ءوزى بيلىك قۇرعان 28 جىلدىڭ ىشىندە 230 ساۋلەت ەسكەرتكىشىن, ءتۇرلى قۇرىلىس پەن عيمارات سالدىرعان. سونىڭ كەيبىرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مۇرتى بۇزىلماي, امان جەتكەن. سۇلتان مەككە, ءمادينا, كاير, قۇدىس (يەرۋساليم), داماشىق (داماسك), حالەب (الەپپو), الەكساندريا سەكىلدى قالالاردىڭ قۇرىلىس نىساندارىنا قولتاڭباسىن قالدىرعان. وسى تۇستا ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, قايتپاي سۇلتان ءوزى تۇرعىزعان عيماراتتارعا, مەشىتتەرگە قازاقتىڭ قوشقار ءمۇيىز ويۋىن سالدىرىپ وتىرعان. ماسەلەن, وسى قوشقار ءمۇيىزدى پايعامبار مەشىتىندەگى ميحرابتان بولەك, مىسىرداعى ءال-ازھار مەشىتىنىڭ ماڭدايشاسىنان, الەكساندرياداعى قايتپاي قورعانىنان كورۋگە بولادى.
مۇسىلمانداردىڭ ساۋلەت ونەرى دەگەندە, ەسىمىزگە تەك مەشىت پەن مەدرەسەلەر عانا تۇسەتىنى بەلگىلى. بىراق بابالارىمىز ونىمەن شەكتەلمەگەن. بەيبارىس سۇلتان ساۋلەتتى كوپىرلەر سالدىرسا, قايتپاي سۇلتان عاجايىپ سۋبۇرقاقتار تۇرعىزعان. عالىمدار قايتپاي سۇلتاننىڭ ساۋلەت ونەرىنە ەرەكشە دەن قويۋىن ونىڭ ەل باسقارعان كەزى مۇسىلمانداردىڭ جايماشۋاق كەزەڭىنە سايكەس كەلۋىمەن, ساياسي سالقىندىق سايابىرلاپ, ماملۇكتەردىڭ اسكەري قۋاتىنىڭ كۇشەيۋىمەن بايلانىستىرادى. سۇلتان وسى كەزەڭدە ماملۇكتەردىڭ داستۇرىنە دەم بەرىپ, تۇرعىزىلعان مىسىرلىق ەسكەرتكىشتەردىڭ بارىنە ماملۇكتەردىڭ ورنەگىن قوستىرادى. قازاقتىڭ قوشقار ءمۇيىز ويۋى – وسى ورنەكتەردىڭ بىرەۋى عانا. ونىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن مىسىردىڭ الەكساندريا مەن راشيد (روزەتتا), شامداعى داماسك پەن الەپپو قالالارىندا قۇرىلىس جۇرگىزىلگەن. قۇدىستاعى قايتپاي سۋبۇرقاعى مەن گازاداعى ءاشرافيا مەدرەسەسىن سالدىرعان. اراب تۇبەگىندەگى قالالاردى دا گۇلدەندىرىپ, سوناۋ پايعامبار, ساحابالار داۋىرىنەن كەلە جاتقان مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەردى جاڭعىرتادى. 1481 جىلى ماديناداعى پايعامبار مەشىتى ورتكە ورانعان كەزدە قايتپاي سۇلتان كيەلى مەشىتتىڭ قايتا بوي كوتەرۋىنە كومەگىن اياماي, قالپىنا كەلتىرۋگە اتسالىسادى. مەككە قالاسىنداعى قاسيەتتى قاعبانىڭ دا ساۋلەتىن ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرەدى.
سۇلتاننىڭ يسلام دىنىنە قىزمەت ەتكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن دالەلى – ول 1472 جىلى مەككەگە بارىپ, قاجىلىق ساپارىن وتەيدى. وسى ساپارىندا مەككە حالقىنىڭ كەدەيشىلىكتەن كوز اشپاعانىن كورىپ, عۇمىرىنىڭ ءبىراز بولىگىن وسى قاسيەتتى قالا حالقىنىڭ تۇرمىسىن تۇزەۋگە ارنايدى. قاسيەتتى قاعبانىڭ ساۋلەتىن جاقسارتۋدى قولعا الاتىنى دا وسى كەز. وسىنداي قامقورلىعىن كورگەندىكتەن بولار, ونداعى مۇسىلماندار قايتپاي سۇلتاندى ءالى كۇنگە دەيىن ەرەكشە جاقسى كورەدى.
قايتپاي سۇلتاننىڭ داڭقىن اسىرعان قۇرىلىس – الەكساندرياداعى «قايتپاي قامالى». قۇرىلىسى 1477 جىلى باستالعان قامالدى سالۋ ءۇشىن الەكساندريانىڭ تەڭىزگە جاقىن تۇسى فاروس ارالىنىڭ شىعىسىنداعى بۇرىنعى «الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ» ءبىرى – اتاقتى الەكساندر ماكەدونسكي شامشىراعى (ماياك) ورنالاسقان جەر تاڭداپ الىنادى. حIV عاسىرداعى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان جەرمەن-جەكسەن بولعان ماكەدونسكي شامشىراعىنىڭ ۇستىنە قامال سالۋ ارقىلى قايتپاي سۇلتان كونە تاريحتى قايتا تىرىلتكىسى كەلگەنگە ۇقسايدى. قامالدىڭ جالپى قۇرىلىسىنا قازىنادان 100 مىڭ دينار بولگىزىپ, ونى سالۋ كەزىندە جەر سىلكىنىسىنەن قيراندىعا اينالعان ماياكتىڭ كەيبىر ماتەريالىن پايدالانادى. قورعان ىشكى جانە سىرتقى قابىرعالارمەن قورشالىپ, ىشكى بولىگىندە كۇزەتشىلەردىڭ جاتىن ورىندارى مەن قارۋ-جاراق قويمالارى جابدىقتالادى. سىرتقى قابىرعا ىشكى قابىرعانىڭ بيىكتىگى دەڭگەيىندە سالىنىپ, وق اتۋعا ارنالعان ويىقتار جاسالعان. ءۇش قاباتتى قامالدىڭ ءتورت بۇرىشىنا جارتىلاي دوڭگەلەنە بىتكەن ءتورت مۇنارا ورناتىلعان. ءبىرىنشى قاباتىنىڭ الاڭىنا كىشىگىرىم مەشىت تۇرعىزىپ, قورعانىس كەزىندە اسكەرلەر ءارلى-بەرلى قوزعالۋعا ىڭعايلى وتكەل جولدار ويلاستىرىلعان. ەكىنشى قابات ۇزىن وتكەلدەردەن, بىرنەشە بولمەدەن جانە قامالعا كىرەتىن ۇلكەن قاقپانىڭ ۇستىڭگى جاعىنان دۇشپان اسكەرىنىڭ ۇستىنە ىستىق ماي توگەتىن تىك ويىقتان تۇرادى. ال ءۇشىنشى قاباتتا كۇنشىلىك جەردەگى كەمەنى بايقاۋعا ارنالعان, ۇستىڭگى جاعى كۇمبەزدەلە بىتكەن ۇلكەن بولمە, ءدان تارتاتىن ديىرمەن مەن نان پىسىرەتىن وشاق بولعان. سۇيىرلەنىپ كەلگەن ءۇش جاعى تەڭىزگە قاراتا سالىنعان قامال قۇرىلىسى نەبارى ەكى جىلدا تولىق اياقتالىپ, ەڭ مىقتى دەگەن ماملۇكتەردەن قامالدىڭ كۇزەتى جاساقتالادى. ولارعا جالاقى تولەيدى. قانشاما شايقاستا قابىرعاسى سەتىنەگەنىنە قاراماستان, قورعان وسى كۇنگە دەيىن امان جەتىپ, 1952 جىلى قايتا جوندەلىپ, تەڭىز مۋزەيىنە اينالعان. الەكساندريا قالاسىنىڭ تاريحي ورىندار ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى مۇحاممەد ءمۇتاۋاليدىڭ ايتۋىنشا, «قايتپاي سۇلتان قامالى» تۋريستىك ورىن رەتىندە قالا بيۋدجەتىنە جىل سايىن 10 ميلليون ەگيپەت فۋنتى كولەمىندە كىرىس اكەلەدى ەكەن. سونداي-اق اتالعان قامال مىسىردىڭ ۇلتتىق بانكنوتىنىڭ بىرىندە بەدەرلەنىپتى.
تاريحي تۇلعانىڭ اتىن اسپانداتىپ تۇرعان تاعى ءبىر تاريحي نىسان – «قايتپاي سۇلتان كەشەنى». كايردىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان بۇل كەشەننىڭ قۇرىلىسى 1472 جىلى باستالىپ, 1474 جىلى اياقتالعان. ول تۋرالى كەشەننىڭ سولتۇستىك قاسبەتىندەگى كىرەبەرىستىڭ وڭ جانە سول جاقتارىندا انىق جازىلعان. و باستا كەشەن سالىنباي تۇرعاندا ول جەر ءشول دالا بولىپتى. كەشەن قۇرىلىسى وعان جان ءبىتىرىپ, قالا سولتۇستىككە قاراي ەداۋىر ۇزارىپ, جاڭا قونىس پايدا بولعان. كورشى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىققا جول اشىلىپ, قىزىل تەڭىزگە, شامعا شىعاتىن كەرۋەن جولدارى قۇرىلادى. سوندىقتان دا بۇل كەشەن مىسىرداعى العاشقى ساۋدا ۇيلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالعان. كەشەن مەشىت, مەدرەسە, سۇلتان سارايى, سۋارۋ جۇيەسى جانە شاكىرتتەر ۇيىنەن تۇرادى. قايتپاي سۇلتان كوزى تىرىسىندە, 1474 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وسى كەشەننىڭ ىشىنەن وزىنە ارناپ زيرات تا سالدىرعان.
كەشەننىڭ ساۋلەتى وزىندىك ۇيلەسىمدىلىگىمەن, ىشكى-سىرتقى بەزەندىرۋلەرى جانە جازۋلارىنىڭ ارتۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەسىكتەرى ءتۇرلى ءتۇستى مارمارمەن جانە جازۋلارمەن بەزەندىرىلگەن. ءۇستى ويىلعان مۇقارناستارمەن (مۇقارناس – جابىستىرمالى جاقتاۋ تۇرىندەگى ساندىك بۇيىم), اق-قىزىل تاستارمەن قاپتالعان. ەسىكتىڭ وڭ جاعىندا مىسىرداعى ەڭ بيىك مۇنارالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن مۇنارا (بيىكتىگى 39,62 مەتر) ورنالاسقان. شىعىس قاسبەتى قۇبىلا جاعىنان گەومەتريالىق جازۋلارى بار بيىك كۇمبەزبەن اياقتالادى. ورتالىق الاڭ ءتورت كۇمبەزدى يۋانمەن (يۋان – يسلام ساۋلەت ونەرىندە ءۇش جاعىنان قابىرعاسى قورشالعان, ءتورتىنشى جاعىنان اشىق كۇمبەزدى بولمەنى بىلدىرەدى) قورعالعان. الاڭنىڭ ەدەنى ءتۇرلى-ءتۇستى ءمارمار شەڭبەرلەرىمەن, ال – كىرەبەرىستەردىڭ ەدەنى ءارتۇرلى تاسپەن بەزەندىرىلگەن. شىعىستانۋشى سىرىم قۇرماشتىڭ ايتۋىنشا, «قايتپاي سۇلتان كەشەنى» – ماملۇكتەر دالاسىندا سالىنعان نىسانداردىڭ ىشىندەگى كوپتەگەن بولشەگى ساقتالىپ قالعان جالعىز ەسكەرتكىش. وعان اراب كونە جادىگەرلەرىن ساقتاۋ كوميتەتى 1893–1897 جىلدارى جوندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, توبەلەرى مەن ەدەندەرىن, تەرەزەلەرىن قايتا جاڭعىرتقان. ال 2015 جىلى قايتپاي سۇلتان حاۋىزىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جاساعان.
قۇدىستاعى «قايتپاي سۋبۇرقاعى» دا – كەزىندە ساۋلەتىمەن ەرەكشە كوز ارباعان, سول ءداۋىردىڭ ەڭ ادەمى قۇرىلىستارىنىڭ ءبىرى. ءال-اقسا مەشىتىنەن جيىرما مەتردەي جەردە ورنالاسقان بۇل سۋبۇرقاقتى سالۋعا مىسىرلىقتاردان بولەك, شەركەش شەبەرلەرى دە قاتىسقان. تۇگەلىمەن ماملۇك ورنەكتەرىمەن بەزەندىرىلگەن سۋبۇرقاقتىڭ كەلبەتىن قۇدىستى وسماندىقتار باسىپ العاننان كەيىن مۇلدەم وزگەرتىپ جىبەرگەن.
ەندى قايتپاي سۇلتاننىڭ سوعىستاعى جاۋجۇرەكتىگى تۋرالى بىرەر ءسوز. 1485 جىلى وسمان يمپەرياسى ماملۇكتەردىڭ شەكاراسىنا جاقىنداپ, ءالسىن-ءالسىن سەس كورسەتەدى. سۇلتان بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋدى كوزدەگەنىمەن, وسماندىقتار وعان كونبەيدى. ءسويتىپ, 1486 جىلى ادانا تۇبىندە تۇرىكتەر مەن ماملۇكتەردىڭ اراسىندا كەسكىلەسكەن شايقاس بولىپ, تۇرىكتەر ويسىراي جەڭىلەدى. وسى قاندى قاساپ ۇرىستا قايتپاي سۇلتان ماملۇكتەردى كوزسىز باتىرلىعى جانە ەرەكشە قولباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا جەڭىسكە باستايدى. ال 1491 جىلى مىسىر مەن وسمان بيلەۋشىلەرى قايتپاي جانە II بايازيت سۇلتان رەسمي كەلىسىمگە قول قويىپ, ءبىر-بىرىنە سىي-سىياپات تارتۋ ەتەدى. ءدىنى ءبىر ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا ەلشىلىك بايلانىس ورنايدى. قايتپايدىڭ قوس مۇسىلمان ەلىن ءبىر كەلىسىمگە كەلتىرۋى ونىڭ مۇسىلمان حالىقتارى الدىنداعى بەدەلىن ودان سايىن ارتتىرا ءتۇسىپ, مۇسىلمان ەلدەرى عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دە داڭقى جايىلادى.
ساۋلەتى كەلىسكەن ءزاۋلىم عيماراتتار تۇرعىزىپ, حالقىنىڭ جۇرەگىنەن ماڭگىلىككە ورىن العان قايتپاي سۇلتان 1496 جىلى 80 جاسىندا دۇنيە سالادى. سۇيەگى ءوزى سالدىرعان قايتپاي كەشەنىندەگى زيراتقا جەرلەنەدى.
اقش-تاعى مەتروپوليتەن مۋزەيىندەگى قايتپاي سۇلتاننىڭ توستاعانى.
بۇگىندە قايتپاي سۇلتان سالدىرعان عيماراتتاردان بولەك, كوزى تىرىسىندە ءوزى ۇستاعان, تۇتىنعان زاتتارىنىڭ ءبىرازى ساقتالعان. ماسەلەن, اقش-تاعى اتاقتى مەتروپوليتەن مۋزەيىندە قايتپاي سۇلتاننىڭ وسى زامانعا دەيىن جەتكەن توستاعانى بار. ماملۇكتەر قورىندا ساقتالعان, ديامەترى 36,8 سم بولاتىن توستاعان كۇمىستەن جاسالعان. ونى مۋزەيگە 1891 جىلى ەدۆارد مۋر دەگەن كوللەكتسيونەر وتكىزىپتى. توستاعاندى 1517 جىلى تۇرىكتەر قولدى قىلىپ, ورنەكتەرىن ازداپ وڭدەگەن. سونداي-اق تۇركيانىڭ توپقاپى سارايىندا قايتپاي سۇلتاننىڭ ساۋىتى دا بولعان. ساۋىتتىڭ سۇلتانعا تيەسىلى ەكەنىن 1963 جىلى دوكتور راحمان زاكي راستاپتى. بىراق بۇل ساۋىت كەيىننەن مەتروپوليتەن مۋزەيىنە كوشىرىلگەنگە ۇقسايدى.
ۆاشينگتونداعى مۋزەيدە قايتپاي سۇلتاننىڭ قارۋ وراعان كىلەمشەسى قويىلعان. ەنى 210, ۇزىندىعى 220 سم بولاتىن كىلەمشە 1965 جىلى مۋزەيدىڭ توقىما قورىنا وتكىزىلىپتى. كايرداعى 100 مىڭنان استام تاريحي جادىگەرى بار يسلام ونەرى مۋزەيىنىڭ بىرنەشە زالى شەركەش سۇلتاندارىنا ارنالعان. وسى زالدىڭ بىرىنەن قايتپاي سۇلتاننىڭ تامعاسىن كورۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارىن بىلاي قويعاندا, ءتىپتى بىزگە سۇلتاننىڭ سۋرەتى دە جەتكەن! « ۇلى قايتپاي, مىسىر سۇلتانى» دەپ اتالاتىن سۋرەت العاشقىدا اعاشقا بەدەرلەنىپتى. سۋرەتتى 1575 جىلى يتاليالىق اتاقتى سۋرەتشى, تاريحشى-عالىم پاولو دجوۆيو cالعان. سونىمەن قاتار مىسىرلىق عالىمدار قاسيەتتى قاعبانىڭ سۋاعارىنداعى قوشقارمۇيىز ورنەگىن دە قايتپاي سۇلتاننىڭ سالدىرعانىن دالەلدەگەن.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اتىراۋ قالاسىنداعى ەركىنقالا اۋىلىنان اشىلعان 850 ورىندىق مەشىتكە قايتپاي سۇلتاننىڭ ەسىمى بەرىلدى. مۇنى جات جەردە بيلىك قۇرعان بابامىزعا دەگەن قۇرمەت دەپ قۋانا قابىلداعانىمىزبەن, قىپشاق دالاسىنان شىققان سۇلتانداردىڭ ىشىندە مىسىر مەملەكەتىن ەڭ ۇزاق بيلەگەن, ەسىمى تاريحتا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعان, وزگە الەم زەرتتەپ, دارىپتەپ جۇرگەن قايتپاي سۇلتاننىڭ داڭقتى جولدارى, جاسامپازدىق ىستەرى تۋرالى كوپشىلىك بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. شىنىندا دا, قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, اراب جەرىندە ەرەكشە ءىز قالدىرعان قايتپاي سۇلتاندى كەڭىنەن ناسيحاتتايتىن ۋاقىت كەلگەن سياقتى. ول ەلىمىزدىڭ تاريحىنان لايىقتى ورىن الۋعا قۇقىلى.
نۇرسۇلتان مىقتىباي,
جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
