كىتاپتى سەرىك ەتكەن ساڭلاقتار

ابىلايحان ءجۇسىپوۆ:

كىتاپ وقۋعا انام تۇرتكى بولدى

جاسوسپىرىمدەر وليمپيا­داسىنىڭ جەڭىمپازى, الەم بى­رىنشىلىگىنىڭ ءۇش دۇركىن قولا جۇلدەگەرى, ازيا چەمپيونى, بوكسشى ابىلايحان ءجۇسىپوۆتى زامانداس­تارى وقىمىستى دەپ تە باعا­لايتىنىن ەستىگەن ەدىك. سونى وزىنەن سۇراپ بىلمەك بولدىق.

– انام كىتاپتى كوپ وقيدى. مۇمكىن انامنىڭ كىتاپقا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى ماعان دا جۇق­قان بولۋى كەرەك. حاكىم اباي­دىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ, تۇلعالىق بولمىسىن بايىپتايتىن شى­عارمالار قولىنان تۇسپەيتىن. ابىلاي حاننىڭ, باسقا دا باتىرلاردىڭ عۇمىرى باياندالاتىن تاريحي شىعارمالاردى ەرەكشە ىڭكارلىكپەن وقيتىن. جەتكىنشەك شاعىمىزدا ليرو-ەپوستىق جىرلاردى, جىر-داستان, اڭىز اڭگىمەلەردى, بولماسا وقيعا جەلىسىن مازمۇنداپ ايتىپ بەرەتىن.

مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە قازاق ادەبيەتى, قازاقستان تاريحى سىندى پان­دەرگە قىزىعۋشىلىعىم وتە جوعارى بولدى. مۇمكىن سول پاننەن بەرەتىن ۇستازدارىمنىڭ باعىتتاۋى شىعار, كىتاپ وقۋعا دا قۇشتارلىعىم كۇشتى ەدى.

كىتاپ وقۋعا ۇيدە ۋاقىت بولا بەرمەيدى, سەبەبى قىم-قۋىت تىر­شىلىكتىڭ قازانىندا قايناپ جۇرەسىڭ. وتباسىڭنىڭ شارۋاسى دەگەندەي. مەن كوبىنە ۇلتتىق قۇرامامەن بىرگە وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا بارعاندا وزىممەن بىرگە وقيتىن كىتاپتارىمدى الا بارامىن. سويتەمىن دە, كۇندەلىكتى جاتتىعۋ اراسىنداعى ۇزىلىستە, تىنىعۋ كەزىندە پاراقتاپ, كۇندە­لىكتى 10-15 بەتتەن وقۋعا كۇش سالامىن. كىتاپتان باس الماي قىسقا ۋاقىت ىشىندە وقىپ تاستاۋىم كەرەك دەگەن ۇستانىم بولعان ەمەس, اۆتوردىڭ ايتار ويىنا قانىعىپ, تەرەڭدەي تۇيسىنۋگە تىرىسامىن.

ۇلتتىق قۇراماداعى جىگىت­تەردىڭ كەيبىرىنىڭ دە قولىنان كىتاپ تۇسپەيدى. سپورت سالاسىندا جۇرگەن جاقىن جورا-جول­داستارىمىزدىڭ اراسىندا رۋحاني بايلانىسى مىعىم ورتامىز بار. ءوزارا كىم قانداي كىتاپ وقىپ ءجۇر دەپ سۇراپ تۇرامىز. كىتاپ­قۇمار سپورتشىلار ءوزىنىڭ وقىعان, وقىپ جۇرگەن شىعارماسى تۋرالى ويىمىزدى ءبولىسىپ, پىكىر الىسامىز.

الەم چەمپيونى بەكزات نۇر­داۋ­لەتوۆتىڭ قولىندا ىلعي كىتاپ جۇ­رەدى. كاسىپقوي بوكس­تا دا وزىندىك سوق­پا­عىن سالعان بەك نۇر­ماعامبەتتىڭ دە تاريحي شى­عارمالاردى ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىنىن بىلەمىن. جالپى, سپورت­شىلار كىتاپ وقىمايدى دەگەن قاساڭ تۇسىنىككە قارسىمىن. ارينە, ءبارى جاپپاي كىتاپقۇمار ەمەس شىعار. دەسە دە مەن بىلەتىن ورتادا رۋحاني بايلىعىن ەسەلەپ ارتتىرۋعا ىنتالى جانداردىڭ شوعىرى قالىڭ. وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى كەزىندە وسى جىگىتتەردىڭ بولمەسىنە باس سۇعا قالساڭ, ۇستە­لىنىڭ ۇستىندە مىندەتتى تۇردە كىتاپ تۇرادى.

قازىر فەدور دوستوەۆسكيدىڭ «نا­قۇرىس» رومانىن وقىپ جاتىرمىن, ءتىلى كۇردەلى, وقيعاسى دا قابىلداۋعا جەڭىل سوقپايدى ەكەن, جاقىندا اياقتايمىن.

ساعىندىق توعامباي:

«ۇشقان ۇيا» – عيبراتتى عۇمىر

بوكستان ازيا چەمپيونى, جاستار اراسىندا الەم چەم­پيوناتىنىڭ كۇ­مىس جۇل­دەگەرى ساعىندىق توعام­باي­دىڭ دا كىتاپ­قۇمار ەكەنىنەن حاباردارمىز. كەزەكتى وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنان كەيىنگى قىسقا مەرزىمدىك دەمالىستا جۇرگەن جامپوزدىڭ تەلەفون ءنومىرىن تەردىك. ءوزارا تانىس-بىلىستىكتەن كەيىن كىتاپ وقۋ جايىنا ويىستىق.

– سەنسەڭىز, ءسىز حابارلاسقاندا بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, بىلتىر 100 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيىندە تويلانعان جازۋشى بەردىبەك سوقپاق­باەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات» پوۆەسىن وقىپ وتىرعان ەدىم.

– ورتالاپ قالدىڭ با, الدە ەندى باستادىڭ با؟

– ەندى باستادىم, 30 بەتىن وقىدىم. شىعارما جەلىسى بىر­دەن يىرىمىنە تارتىپ الىپ كەتتى. ءوزىنىڭ ءومىرى اينا-قاتەسىز سۋرەتتەلىپ, زامانا شىندىعى شىنايى بەينەلەنەتىن روماننىڭ ءتىلى دە جەڭىل, تۇيسىگىڭە توقۋعا دا جەڭىل. اشارشىلىقتان كەيىنگى ەڭسەسى ەزىلگەن حالىقتىڭ تۇرمىسى, تىرشىلىك قامىتىن سۇيرەگەن جان­داردىڭ جانسەبىل ءومىرى سۋرەت­تەلەدى. ويشا سول كەزەڭگە تاپ بولعانداي كۇيگە تۇسەدى ەكەنسىڭ. اتا-بابالارىمىزدىڭ قانداي تاۋقىمەت تارتقانىن وسى شىعار­مادان دا باعام­دايسىڭ.

– ءوزىڭ باس الماي وقىپ جۇر­گەن بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «ون التى جاسار چەمپيون» دەگەن شىعارماسىن دا وقىعان بولار­سىڭ؟

– جوق, ەندى وقيمىن. ءيا, ول شىعار­ماسى جونىندە سپورتشى دوس­تارىمنان سان مارتە ەستىگەنمىن. الداعى ۋاقىتتا پاراقتايتىن كىتاپتارىمنىڭ تىزىمىندە بار.

– جازۋشى بولمىسىنا, مى­نەزىنە, بولماسا شىعارما كەيىپ­كەرىنە ەلىكتەۋ سەزىمى بولا ما؟

– «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن قاعيدانى قاتاڭ ۇستانعان باتىر باۋىرجان مو­مىش ۇلى اتامىزدىڭ عيبراتتى عۇمىرىنا قاتتى قىزىعامىن. ول كىسىنىڭ «ۇشقان ۇيا» شىعارماسىن وقىدىم. روماندا اۆتور ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن, وتباسىلىق ءومىرىن, اتا-باباسىنىڭ عيبراتتى عۇمىرىن سۋرەتتەيدى. بالا باۋىرجاننىڭ باتىر, دانا, تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋ كەزەڭى سۋرەتتەلەدى.

باتىر اتامىز تۋرالى جا­زىلعان الەكساندر بەك­تىڭ «ۆولو­كولامسكوە شوسسە» اتتى پوۆەسىن وقىدىم. سول شىعار­مالاردى وقۋ بارىسىندا باتىر­دىڭ بولمىسىنا, تالابىنا, ءتارتىپتى قاتاڭ ۇستاناتىن قايسار مىنەزىنە ەرەكشە ءتانتى بولىپ, ەلىكتەۋگە تىرىستىم. تەمىردەي ءتارتىپتىڭ ارقاسىندا جاۋ قورشاۋىندا قالعان جاۋىنگەرلەر رۋحىن جاني ءجۇرىپ جەڭىسكە جەتەدى. ب.مومىش ۇلى «ەرلىك – تاربيە جەمىسى» دەيدى. ەرلىك جاساۋ دەپ وزگەگە قولۇشىن بەرىپ سۇيەۋ بولۋدى, ادامعا تيگىزەر پاي­داڭدى ايتادى.

– الەكساندر بەكتەن وزگە الەم ادە­بيەتىنەن قانداي شىعار­مالاردى وقىدىڭ؟

– شىڭعىس حاننىڭ ءومىرىن سۋرەتتەيتىن يساي كالاشنيكوۆتىڭ «جەستوكي ۆەك» رومانىن اياق­تادىم. جالپى, وسىنداي تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرىن, قاداۋ-قاداۋ وقيعالاردى اسەرلى باياندايتىن شىعارمالاردى ۇناتامىن.

– بايقايمىن, كىتاپ وقۋعا قۇش­تارلىق مەكتەپتە وقىپ جۇر­گەنىڭ­دە دە جوعارى بولعان سەكىلدى.

– ارينە, قازاق ادەبيەتى ءپانىن جاقسى وقىدىم. ادەبي كىتاپتى دا سەرىك ەتتىك. بىراق بىزدەن دە كوپ وقيتىن, ءبىر كىتاپتى باستاسا باس الماي, بىرەر كۇندە تاۋىساتىن بالالار دا بولدى. ءوز باسىم ولاي جىلدام وقىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدى اسا قۋاتتاي قويمايمىن.

– ۇلتتىق قۇراماعا قابىل­دانعاننان كەيىن وقۋ-جاتتىعۋ جيىنىنا ءجيى اتتاناسىڭ. ءتۇرلى سايىس بار. ساپارعا شىققاندا دا كىتاپ الا باراسىڭ با؟

– ونسىز ماعان قىزىق بولمايتىن سەكىلدى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ازيا چەمپيوناتىنا «پايعامباردىڭ ارىستانى» دەگەن كىتاپتى الا بار­دىم. ساحابا رۋحىنىڭ مىق­تىلىعى, قانشاما قيىندىق, كەدەرگى كەزدەسسە دە مويىماي قاجىر-قايراتىمەن جەڭە ءبىلۋى جىگەرلەندىردى. «نەگە ءبىز دە رينگتە وسىنداي مىنەز كورسەتپەيمىز؟ ەڭ­بەكتەنسەڭ, تالماي ىزدەنسەڭ الىنبايتىن قامال جوق» دەپ, وسى كىتاپتى وقىعاننان كەيىن ءوزىمدى ءوزىم قامشىلادىم. تايلاندتا وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا ەل ءۇمىتىن ارقالاپ شىعىپ, سەنىمىن اقتاۋىما كىتاپتان العان جىگەر دە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن.

– سپورتشى دوستارىڭنىڭ اراسىندا ءوزارا كىتاپ سىيلاۋ, وقىعان شىعارمانى تالداۋ ءۇردىسى بار ما؟

– ءيا, مىسالى, مەن ءوزىم وقىعان شىعارما تۋرالى قاسىمداعى جولداستارىما ايتامىن. ولار دا وزدەرى وقىعان شىعارمانى قاراۋعا كەڭەس بەرەدى. ءتىپتى كەيدە كىتاپتاعى وقيعا جەلىسىنە, شىعارما كەيىپكەرلەرىنىڭ ارەكەتىنە قاتىستى پىكىرتالاس تا تۋىندايدى. ارقايسىسى ءوز ويىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ, داۋرىعىسىپ تا جاتامىز.

المات كەبىسباەۆ:

شاكىرتتەرىمدى دە كىتاپ وقۋعا باۋلىپ ءجۇرمىن

گرەك-ريم كۇرەسىنەن الەم چەمپيوناتىندا بىرنەشە رەت جۇلدەگەر اتانعان بالۋان نەكەن-ساياق. سول بيىككە شىققان بالۋان – المات كەبىسباەۆ. ول الەم چەمپيوناتىنان بەس رەت جۇلدە العان بىرەگەي ساڭلاق. بۇگىندە جاسوسپىرىمدەر قۇراماسىنىڭ اعا باپكەرى لاۋازىمىن اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ رۋحاني الەمى دە كەڭ.

– ءار قازاق بالاسى زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقۋعا مىندەتتى دەپ سانايمىن. بۇل كلاسسيكالىق شىعارمانى مەك­تەپتە وقىپ جۇرگەندە وقىدىم. بيىل 110 جىلدىق مەرەي­تويى تويلاناتىن ءىلياس ەسەن­بەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» رومانىن وقىپ شىقتىم. ەسەنبەرلين اتامىز­دىڭ شىعارماسىنداعى تاريحي جەر­لەردى سۋرەتتەۋى كەرەمەت. تۋعان ولكەمدە جۇرگەندە, جاز جايلاۋعا شىققاندا سول شىعارمادا ايتىلاتىن جەر­لەر­دى تابانىڭمەن باسىپ تۇرىپ, بابا­لارىمىزدىڭ بىزگە قانداي ۇلان-عايىر اتىراپتى اماناتتاپ كەتكەنىن باعام­داعانداي بولامىن.

يساي كالاشنيكوۆتىڭ «جەس­توكي ۆەك», شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «كوگدا پادايۋت گورى» كىتاپتارىن وقىدىم. ستۋدەنتتىك كەزەڭدە دە كىتاپ وقۋعا قۇشتارلىعىمىز جوعارى بولدى. بەرتىندە «اتوم­نىە پريۆىچكي», «تايم مەنەدج­مەنت», «21 كاچەستۆو ليدەرا» سىندى ىسكەرلىك كىتاپتاردى دا وقىدىم.

كىتاپتى پاراقتاعاندا شىعار­ما كەيىپ­كەرلەرىنىڭ قاجىر-قايراتى, قايسار رۋحى, قايىس­پاي­تىن, سىنبايتىن مىنەزى ەرەكشە اسەرلەندىرەدى. قانشاما قيىندىق تۋىنداسا دا مويىمايدى, بەرىلە سالمايدى. ماقسات-مۇراتىنا جەتۋ جولىندا اقىرىنا دەيىن كۇرەسەدى. جالپى, ءومىردىڭ ءوزى كۇرەس ەكەنىن تەرەڭ پايىم­دايسىڭ.

قۇراندى قازاقشا تاپسىرلەگەن حا­ليفا التاي اتامىزدىڭ عۇ­مىرباياندىق شىعارماسى «ال­تايدان اۋعان كوش» شىعار­ما­سىن وقىعاندا كوزىمە جاس كەلدى. گيمالاي تاۋىنىڭ مۇزارت شى­ڭىنان اسۋ ءۇشىن كوك مۇز ۇستىنە توقىم, كيىزدەردى توسەپ جول سالىپ وتۋدەن اسقان جانكەشتىلىك بار ما؟ جۋىردا قاليبەك قۋا­نىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا وسى قارالى كوشتىڭ تاع­دىرى ساحنادا قويىلدى. ساي-سۇيەگىڭ سىرقىرايدى, اناداي اۋىر ناۋبەتتى ارقالاپ اۋعان قازاق­تاردىڭ تاعدىرى كوز الدىڭا ەلەستەگەندە ساي-سۇيەگىڭ سىرقىراپ, توبە قۇيقاڭ شىمىرلايدى ەكەن.

ۇلتتىق قۇراما ساپىندا جۇرگەندە باپكەرلەرىمىز كىتاپ وقۋعا ۇندەيتىن ەدى. بۇگىندە ءوزىم دە اعا باپكەر لاۋازىمىن اتقارامىن. وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى كەزىندە, حالىقارالىق جارىسقا بارعاندا جاس بالۋاندارعا كىتاپ وقۋدى مىندەتتەيمىز. ءتىپتى ەركەلەگىسى كەلەتىندەردى ء«تايت» دەپ تەلەفونىنىڭ ورنىنا قولىنا كىتاپ ۇستاتىپ, وقۋعا ۇندەيمىز. بالالار اجەپتاۋىر توسەلىپ تە قالدى. ءوزىڭ وقىساڭ, شاكىرتىڭە دە سەپتىگىڭ تيەدى. شىعارمانىڭ وقيعاسىن ايتىپ, كەيىپكەرلەرىنىڭ ەرەن ەرلىگىن بايانداپ بەرۋ ارقىلى دا ولاردى قىزىقتىرۋعا بولادى.