ەڭبەكتى العىسوز جانە تۇسىنىكتەرىمەن ازىرلەپ, تۇركى دۇنيەسى عىلىمي قاۋىمىنا ۇسىنعان – جاس تۇرىكتانۋشى, PhD باقتيار باتەۋ (بۋتەەۆ).
وقىرماننىڭ ەسىنە بىردەن سالا كەتەيىك, ءار كەزەڭدە تىلدىك-گرامماتيكالىق ەرەكشەلىككە سايكەس, اقىننىڭ ەسىمى شاھكەرىم, شاكەرىم, شاكارىم دەپ جازىلعان. مۇرانى دايارلاۋشى تۇرىك وقىرمانىنا حح عاسىر باسىنداعى ءستيلدى ساقتاپ, شاھكەرىم نۇسقاسىندا ۇسىنعان. ال قازاق وقىرمانىنا جازۋشى م.ماعاۋين نۇسقاسىنداعىداي شاكەرىم دەپ كورسەتەدى.
تۇركيادا شىققان تاريحي جيناقتىڭ ەرەكشەلىگى – اقىن ولەڭدەرى انادولى تۇرىكشەسىنە اۋدارىلىپ, قازاقشا تۇپنۇسقاسى لاتىن الىپبيىمەن بەرىلگەن. قازاق تىلىنە ءتان دىبىستاردىڭ باسىمدىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن انادولى تۇرىكشەسىنىڭ لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن ترانسكريپتسياسى پايدالانىلعان.
عالىم باقتيار باتەۋدىڭ پىكىرىنشە, 1988 جىلدان قازاق وقىرمانىنا شاكەرىمنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراعان كيريلل قارپىندەگى زامانىندا تسەنزۋراعا ىلىككەن, ەگەمەندىك العان تۇستا دا كەم-كەتىگى دۇرىس رەتتەلمەگەن نۇسقاسى جەتكەن. وسى مۇرانى دايارلاۋشى-اۆتور (باقتيار باتەۋ) وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن ۇزدىكسىز ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە تولتىرعان. شاكارىم ولەڭدەرىن اۋەلگى باسپادان شىققان تۇپنۇسقاسىنان ازىرلەگەن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە شاكارىمگە قاتىسى جوق كەيبىر قارابايىر سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى الىنىپ, ونىڭ ورنىنا اقىننىڭ رۋحتى, جىگەرلى سوزدەرى تۇپنۇسقادان ءارپى مەن نۇكتەسىنە دەيىن وزگەرمەي سول قالپىندا ۇسىنىلعان. باقتيار باتەۋ دايارلاعان ەڭبەككە (مۇراعا) اقىننىڭ 135 ولەڭى ەنگەن.
شاكارىمتانۋشى ب. باتەۋ بىلاي دەيدى: «ولەڭدەردى انىقتاۋ كەزىندە نەگىزگى دەرەككوز رەتىندە شاكەرىمنىڭ ءوزى رەداكتور ءارى اۆتور بولعان «تۇرىك, قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» (ورىنبور, 1911, كارىموۆ, حۇسايىنوۆ سەرىكتەستىگىنىڭ باسپاسى), «قازاق ايناسى» (سەمەي, 1912, «جاردەم» باسپاسى), «قالقامان-مامىر» (سەمەي, 1912, «جاردەم» باسپاسى) كىتاپتارى پايدالانىلدى. سونىمەن قاتار, «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «قازاق» قۇتتى بولسىن!» نەمەسە «كەرەك» ولەڭدەرى دە تۇركيا نۇسقاسىنىڭ (شاكەرىم مۇراسى) سالماعىن ارتتىرادى. 1911 جىلى شاكەرىمنىڭ «تۇرىك, قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» اتتى پروزالىق تۋىندىسى جارىققا شىعادى. ول شىعارمانىڭ ولەڭگە اينالعان نۇسقاسى حالىق اراسىندا اۋىزدان-اۋىزعا تاراعان. قايماعى بۇزىلماعان ولەڭنىڭ اتاۋى «قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى – باتىر تۇرىك» دەپ ەل جادىندا قالدى. ولەڭنىڭ تانىمال بولعانى سونشا, شىڭجاڭداعى قانداستار ۇمىتپاي جادىنا ساقتاپ, ايتىپ ءجۇرىپتى. ولەڭنىڭ پروزاداعى تۇپنۇسقاسىنا دالمە-ءدال كەلەتىن نۇسقاسى ء«دوربىلجىن اۋدانىنىڭ قيسسا-داستاندارى» اتتى ەڭبەكتە جارىق كورگەن. جىردىڭ بۇل نۇسقاسىن تارباعاتاي ايماعى ءدوربىلجىن قالاسىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر بەدەلبەك ەجەنبەك ۇلى 1990 جىلى اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە قولجازبا كۇيىندە تابىس ەتكەن. بەدەلبەك ەجەنبەك ۇلى ەستەلىگىندە: «ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان بۇل شەجىرەنى شاكەرىم قۇدايبەردى ۇلى جازعان دەگەن سوزدەردى ەستىدىم» دەپ باياندايدى».
باقتيار باتەۋ تۇركيادا جاريالاعان مۇرادا العاش رەت شاكارىم شىعارمالارىنا جان-جاقتى تالداۋ جاسالعان. ول اقىن ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەتىن ەسىمدەرى سول كەزدەگى قازاق ەملەسىندە جازىلعان ءتورت تۇلعانى انىقتاعان. مىسالى, ش.قۇدايبەردى ۇلى مۇراسىندا ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى اۋقاتتى قازاقتاردىڭ مەتسەناتتىق قىزمەتىنىڭ ءپروتوتيپى رەتىندە ارەكەت ەتەتىن انگلو-ساكسوندىق ەرجۇرەك سەرى الفرەد گۆينن ۆاندەربيلت «ۋولدەر بەلدەت» دەگەن اتپەن ءجۇر. حيشام يبن ءابد ءال-مالىك اتتى ومەياد ءحاليفىن «اشام پاتسا» دەگەن اتپەن بەرگەن. كۇللى تان يمپەرياسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن كوشپەلى ديپلومات ان لۋشاندى – پان-جي-زان حان دەپ اتاعان. بىزگە تانىس ايگىلى شاكەرىمنىڭ سۋرەتى ابۋ سايد حاليل وعلى ماحمۇدوۆ مىرزاعا تيەسىلى بولىپ شىقتى. تاتار ساۋداگەرلەرىنىڭ ۇرپاعى شاكارىمنىڭ نەمەرە كۇيەۋ بالاسى ەكەنى دالەلدەنگەن.
1913 جىلى 2 اقپاندا «قازاق» گازەتىنىڭ 1-سانى شىققانىندا, بۇل قۋانىشتى وقيعانى تاتاردىڭ «ۆاكت» (ۋاقىت) گازەتى زور قۋانىشپەن جازعانى ءمالىم. وسى جاعداي شاكارىمنىڭ شابىتىن وياتىپ, «قازاق» قۇتتى بولسىن!» اتتى ولەڭ جازادى.
ب.باتەۋ وسى جىردىڭ 5-شۋماعىنداعى سول كەزدىڭ ۇعىمىنا ساي «5-6 پودپيسشيكتى تاۋىپ الدىم» دەگەن جول اقىننىڭ كەيىنگى جيناقتارىندا ءتۇسىپ قالعانىن انىقتايدى. سونداي-اق 7-شۋماقتىڭ 3-تاراماعى سوڭىنداعى ء«پاني» ءسوزى كەيىنگى جيناقتاردا «قانە» بولىپ وزگەرتىلگەنىن انىقتايدى. ءسوز جوق, مۇنىڭ ءبارى – «كەڭەستىك كومپلەكستەن» تۋعان باسپاگەر مەن كىتاپ دايارلاۋشىلار ءىسى.
تۇتاستاي العاندا, تۇرىكشە سويلەگەن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى مۇراسى 85 ميلليوندىق تۇركيا وقىرمانىنان اسىپ, 300 ميلليوننان ارتىق تۇركى دۇنيەسى وقىرمانىنا جەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
سابىر ءشارىپ,
PhD
