مەكتەپتى ورىس تىلىندە تامامداعانىمىزبەن, قاتارلاستارىم انا ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرۋدە, قازاق ادەبيەتى جاۋھارلارىن ءوز كۇشىمەن وقىپ, زەردەلەپ, تۇسىنۋىندە ايتارلىقتاي قيىندىققا كەزىگە قويعان جوق. بالا كەزىمىزدە قاناتىن كەڭگە جايعان اۋىلدار قازاقىلىقتىڭ ناعىز قايناپ تۇرعان ورداسى مەن ورتاسى بولعانى ءمالىم. كەشكە كورپەشەنىڭ ۇستىنە جاتا قالىپ, تاپجىلماي كىتاپ پاراقتايمىز. ول كەزدە ونىنشى بىلتە شامنىڭ جارىعى بۇگىنگى ەلەكتر شامىنان كەم ەمەس ەدى ءبىز ءۇشىن. اپتا سايىن كەم دەگەندە ءبىر كىتاپ اۋىستىرامىز. ءسويتىپ, ءبىلىمدى ورىسشا الساق تا ادەبي كىتاپتاردى قازاقشا وقىپ, ۇلتتىق رۋحاني نارمەن سۋسىندادىق.
قازىرگى جاس ورەندەر كەزىندەگى ءبىز سياقتى قازاقى اۋىل تاربيەسىن كورىپ ءوسىپ كەلەدى دەپ ايتا الماساق كەرەك. ويتكەنى بۇگىنگى جاھاندانۋ دۇبىرىنە قوسىلعان اۋىلدىڭ ءوزى قازاقىلىقتان اجىراپ بارا جاتقانداي. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىندە ەلدى مەكەندەردە ءبىز كورگەن دەڭگەيدەگى اقساقالداردى كەزدەستىرۋدىڭ ءوزى قيىنداپ بارادى. سونداي-اق اۋىلعا ايىنا كەم دەگەندە ءبىر سوعىپ, ادالدىقتى, تازالىقتى, ىرىلىك پەن ازاماتتىقتى دارىپتەيتىن جىراۋلار توبە كورسەتە مە قازىر؟ ارينە, جوق! بۇگىن ۋىلجىپ تۇرعان, ساناسىنا نە قۇيساڭ دا سو بويدا ءسىڭىرىپ الار مەكتەپ جاسىنداعى ورەندەرگە جول كورسەتىپ, باعىت سىلتەر اقىلمان اتا-اجەنىڭ دە جوقتىڭ قاسى ەكەنى اششى دا بولسا شىندىق.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, قازىرگى قوعامنىڭ باستى مىندەتى – بالا مەن جاسوسپىرىمنەن ناعىز ۇلتجاندى قازاق ازاماتىن تاربيەلەپ شىعارۋ بولۋعا ءتيىس. بىلىكتى مامان, بىلگىر جۇمىسشى دايارلاۋ ءىسى سودان كەيىن تۇرعانى ءجون. ويتكەنى ۇلتىن سۇيمەگەن جاستان ەلى مەن جەرىنە جانى اشيتىن ازامات ءوسىپ شىقپايدى.
سەرىكباي قوشقاروۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى
قىزىلوردا
وسى ءبىز نە جەپ, نە ءىشىپ ءجۇرمىز؟
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن پەتروپاۆلدا ءبىر ءۇيدىڭ ەكى بالاسى بىردەي دۇكەننەن العان شۇجىق پەن تۇشپارانى جەپ كوز جۇمعانى تۋرالى اقپارات تارادى. وسى ورايدا مەنى ۇيىنە تاپسىرىسپەن تاماق الدىرىپ ىشەتىندەر تاڭعالدىرادى. ول استىڭ ادالدىعىنا, تازالىعىنا سەنىم بار ما؟ كوكونىس پەن جەمىستى اس سوداسىمەن جۋ كەرەك دەگەندى ەستىگەن سوڭ, وسىنى تەكسەرۋ ءۇشىن سولاي جاساپ كوردىم. سوندا مەيىز بەن جاڭعاقتى جۋعان سۋ ەدەن جۋعان سۋداي قاپ-قارا بولدى.
قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ بالەن كيلو بولاتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن اس سوداسىمەن, ودان سوڭ تۇزدى سۋمەن (ميكروبتاردى ءولتىرۋ ءۇشىن) جۋىپ جاتقانىنا ۇلكەن كۇمانىم بار. ول تاعامدارداعى ەتتىڭ نەندەي جانۋاردىڭ ەتى ەكەنىن كىم ءبىلىپتى. ساۋداگەرلەر تابىس تابۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى ايلا-شارعىعا بارىپ جاتادى. ولاي بولسا, تاپسىرىسپەن اس الدىرىپ ءىشۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك-اق. ونىڭ ۇستىنە, دۇكەندەردەگى, بازارلارداعى كولباسالار, بىزدىڭشە شۇجىقتار جۇننەن, تەرىدەن, ۇنتاقتالعان سۇيەكتەن, سويادان جاسالىپ, بوياعىشتار مەن دامدەۋىشتەر قوسىلادى دەگەن ءسوز ەرتەدەن ايتىلىپ كەلەدى. مىڭعىرعان مال بولعان كەڭەستىك زاماندا كولباسا تاپشى بولىپ, كەيدە ارنايى تالونمەن بەرىلەتىن. بۇگىندە كولباسانىڭ ءتۇر-ءتۇرى تولىپ تۇر.
وسى ورايدا مىناداي ءبىر جايتتى ايتا كەتكىم كەلەدى. كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك جەسەڭ, دارۋمەنگە جاريسىڭ دەيدى. ءبىزدىڭ شاعىن عانا اۋىلدان 94-96 جاسقا كەلىپ دۇنيەدەن وتكەن 4-5 ادامدى بىلەمىن. ال 85-87-گە كەلگەندەر ودان دا كوپ. ەڭ قىزىعى, سول كىسىلەر ەشقاشان كوكونىس تە, جەمىس-جيدەك تە جەگەن ەمەس. ويتكەنى ءبىزدىڭ جاقتا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا دەيىن جەمىس تاپشى بولدى, ءتىپتى قيار مەن قىزاناقتىڭ ءوزى بولا بەرمەيتىن. سەبەبى جەرگىلىكتى حالىق ولاردى وسىرۋمەن اينالىسقان جوق, ودان دا مال باققاندى دۇرىس كوردى. ءسويتىپ, ەت جەپ, قىمىز, ايران, قۇرتكوجە ءىشتى, جەنت جاساپ, قۇرت قايناتتى. قازىرگى دارۋمەن دەپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ تولعان نيترات ەكەنىن ەسكەرسەك, كوكونىستىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولىپ شىعۋى دا ابدەن مۇمكىن.
مەنىڭ ءبىر ورىس كورشىم «دۇكەننەن قىزاناق المايمىن, ول – رەزەڭكە», دەيدى. سوندا ءبىز نە جەپ, نە ءىشىپ ءجۇرمىز ءوزى؟
ارمان دۇيسەنبين,
قارجىگەر
قوستاناي وبلىسى
شالاعاي شەشىمنىڭ زاردابى كوپ
قازاقستاننىڭ كۇرتكونتينەنتالدى ەلدەر قاتارىنا جاتاتىنى بەلگىلى. اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى جازدا +40 گرادۋسقا, وڭتۇستىك وڭىرلەردە ءتىپتى ودان دا جوعارى كوتەرىلسە, قىستا سولتۇستىك, سولتۇستىك-شىعىس جانە شىعىس وڭىرلەرىندە –40 گرادۋسقا دەيىن تومەندەيتىن كەزدەر بولىپ تۇرادى. بايقاساڭىزدار, ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي, ياعني 80 گرادۋسقا دەيىن بارادى. كەيبىر ماسەلەدە وسىنى ەسكەرمەيتىنىمىز وكىنىشتى-اق!
بۇل جەردە كولىك قىزدىراتىن ۋاقىتقا 5 مينۋتتىق شەكتەۋ قوياتىن زاڭعا نارازىلىق بىلدىرگىمىز كەلەدى. 5 مينۋتتا –40 گرادۋس تۇرماق, –15-20 گرادۋستىڭ وزىندە كولىك جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قىزىپ ۇلگەرمەيدى. مۇنى تەحنيكادان حابارى بار كەز كەلگەن ادام بىلەدى. بىزدە مۇنداي زاڭ بۇدان 20 جىل بۇرىن قابىلدانسا دا, وسىعان دەيىن قالىڭ كوپشىلىككە بەلگىسىزدەۋ بولىپ كەلگەنى تاڭعالدىردى. شىنىمىزدى ايتساق, ءوزىمىز دە ەلىمىزدە وسىنداي زاڭ قولدانىستا ەكەنىنەن بەيحابار ەكەنبىز.
ال جاقىنداعى ەل اۋماعىن قامتىعان ايازدى كۇندەردىڭ بىرىندە قاراعاندىلىق «ەكولوگيا جاناشىرلارىنىڭ» ءبىرى كورشىسىنىڭ كولىگىن 5 مينۋتتان ارتىق قىزدىرعانىن ەرىنبەي-جالىقپاي بەينەجازباعا ءتۇسىرىپتى. ءسويتىپ ونى دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزگەننەن كەيىن بۇل زاڭ جالعاننىڭ جارىعىنا جارق ەتىپ شىعا كەلىپ, بۇكىل ەل قۇلاعدار بولدى. الداعى كەزدەرى مۇنداي بەلسەندىلەردىڭ كوبەيىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟
بىزدىڭشە, ايىپپ ۇلى ايتارلىقتاي بۇل زاڭنىڭ قابىلدانۋىنىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. قازاقستاندى قىسى ماي توڭعىسىز ەۋروپا جانە باسقا ەلدەرمەن ەش سالىستىرۋعا بولمايدى. كەيبىر وسى زاڭعا باستاماشىلىق تانىتقاندار كەزىندە الماتى مەن باس قالاداعى, وزگە دە ءىرى ەلدى مەكەندەردەگى كولىك كەپتەلىستەرى ەكولوگياعا اناعۇرلىم كوپ زيان كەلەتىنىن نەگە ويلاماعان؟
دانيار بايمۇراتوۆ,
تاكسي جۇرگىزۋشىسى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
