سارايدى جۋىقتا عانا اتالعان ولكەگە بارعان ساپارىمىزدا كوزىمىزبەن كوردىك. كيىز ءپىشىندى عيماراتتىڭ جالپى كولەمى – 120 شارشى مەتر. ۇلكەن جانە ىشكى ەكى وردادان تۇرادى. ۇلكەن وردانىڭ بيىكتىگى 4,5 مەتر بولسا, ديامەترى 12 مەتر ەكەن. ال ىشكى وردانىڭ ديامەترى 6 مەتر. سىرتىنان قاراعاندا قازاقتىڭ قوس كيىز ءۇيىن يىقتاستىرىپ تىككەن سياقتى. بىراق اراسىن وتكەل سياقتى جالعاپ تۇرعان تاعى ءبىر بولىك بار.
ءۇڭىلىپ قاراساڭىز: كەرەگە-قاناتى سوم اعاشتى شارشىلاپ جاسالىپ, جەلكوز پىشىندە تورلاي قيۋلاستىرىلىپتى. سالداۋىر مىندەتىن اتقارىپ تۇرعان ۇزىن قاراعاي ۋىعى سىرعاۋىلدان جونىلىپ, جوعارعى ۇشى شاڭىراققا تىرەلسە, استىڭعى جاعى ىرگەنىڭ تۇعىرىنا بەكىتىلىپتى. وسى سالداۋىر اۋىر ۋىقتاردىڭ اراسىن جەتى قىسقا ۋىق جالعاپ تۇر. بۇلاردىڭ قارى كەرەگە باسىنا بەكىتىلگەن ەكەن.
ىشىنە كىرسەڭىز, ەڭسەڭىز كوتەرىلەدى. كەرەگە بويى ەكى مەتر بيىك. ونى جاعالاتا ايماقتىڭ ماڭدايالدى بۇركىتشىلەرىنىڭ سۋرەتى ىلىنگەن. سارايدىڭ ەدەنىنە جاپىراقتاپ قيىپ توسەگەن جاس سامىرسىننىڭ ءيىسى مۇرىن جارادى. سىرتتا 25 گرادۋس سۋىق. ال اتشاپتىرىم الاڭ جىپ-جىلى. جانىپ جاتقان پەشى جوق, قايناپ جاتقان قازانى جوق, بۇل جىلۋ قايدان كەلىپ تۇر؟ سويتسەك, جىلۋ ەدەننىڭ استىڭعى بولىگى ارقىلى جۇرگىزىلگەن ەكەن. تاباننان وتكەن ىستىق توبە قۇيقاڭدى جىلىتادى.
كەڭ سارايدىڭ سىرتىندا بۇركىت وتىرعىزاتىن جەكە ورىن كابينا-ۇيشىكتەر قويىلىپتى. وعان جاپسارلاس اتقورا سالىنىپتى. ساراي شىراقشىسى اتاي اياتحان ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بولاشاقتا مۇندا سايات اتتارى باپتالادى, قىران قۇستار ساياسى (پيتومنيك) ورنالاسادى. قىسقاسى, بايولكەلىك جاستار وسىندا كەلىپ, قۇسبەگىلىك ونەردىڭ قىر-سىرىمەن تانىسادى, اتقا ءمىنىپ تاقىمىن شىڭدايدى.
وسى ورايدا, سارايدىڭ بوي كوتەرۋىنە مۇرىندىق بولعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى ءارى رەسپۋبليكالىق «قازاق قۇسبەگىلىك وداعى» ۇيىمىنىڭ توراعاسى بەكبولات بۇعىباي ۇلىمەن تىلدەسكەن ەدىك. ول: ء«وز باسىم ءبىرشاما جىلدان بەرى ولكەگە تۋريست تارتۋ جانە وعان وڭتايلى قىزمەت كورسەتۋ ىسىمەن اينالىسىپ ءجۇرمىن. شەتەلدىكتەردى ءبىزدىڭ ايماقتىڭ بۇزىلماعان ەتنوتۇرمىسى, اسىرەسە كوشپەلى سالتى مەن قۇسبەگىلىك ونەرى قىزىقتىرادى. ولكەمىزدە جىل سايىن تۇراقتى تۇردە «بۇركىتشىلەر تويى» وتەدى. وتكەن جىلى بۇل ءىس-شارا 24-رەت ۇيىمداستىرىلدى. وسى جىلدار ارالىعىندا اتالعان تويدى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كوپتەگەن ادام كەلىپ قىزىقتادى. قىسقاسى, بىزدە بۇركىتشىلىك ۇلتتىق برەند دارەجەسىنە كوتەرىلدى. بۇركىت ۇستاپ باپتايتىن قۇسبەگىلەر سانى دا ارتتى. سول سەبەپتى, ولكە قۇسبەگىلەرى باس قوساتىن ءبىر وردا بولسىن دەپ وسى سارايدى تۇرعىزدىق», دەدى.
ارينە, قازىرگى نارىق جايلاعان زاماندا ەشكىم دە ەشتەڭەنى تەگىن جاساپ بەرمەيدى. سوندىقتان ءىستىڭ جۇيەسى مەن كوزىن تابۋ كەرەك. ءسويتىپ, ب.بۇعىباي ۇلى باستاتقان تۋريزم سالاسىنىڭ ماماندارى سارايدىڭ جوبا-جوسپارىن جاساپ, اقش-تىڭ Cultural Sanktuaries Foundation اتتى ۇيىمىمەن بايلانىس ورناتىپتى. بۇل ۇيىمنىڭ دا العا قويعان ماقساتى الەمدىك ەتنومادەني مۇرانى قورعاۋ, ساقتاۋ, بولاشاققا جەتكىزۋ ەكەن. وسىلايشا, امەريكالىقتار 80 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولگەن. بۇل اقشانى شاشپاي-توكپەي قولى ەپتى اعايىندار مىناداي ساراي سالىپتى.
قازىر بۇل ايماققا كەلگەن تۋريستەر سارايعا باس سۇقپاي كەتپەيدى. ويتكەنى ساراي ىشىندە قۇسبەگىلەردىڭ اڭشىلىق ونەرىن ناسيحاتتايتىن فوتودەرەكتەرمەن قاتار قىران قۇستار جابدىعى: توماعا, اياقباۋ, بالداق, جەمساۋ, بيالاي, قىتىر, تۇعىر, ت.ب. دۇنيەلەردى جيناپ, الدا اشىلاتىن شاعىن مۋزەيدىڭ العاشقى ەكسپوناتتارى قۇرالىپ جاتىر ەكەن.
بۇل جادىگەرلەردى ەل قاتارلى ءبىز دە قىزىقتاپ كوردىك. اتاپ ايتقاندا, قوبدا بەتىندە ءومىر سۇرگەن تۇلعا قوجامجار تورەنىڭ قىزى اتاقتى قۇسبەگى الماكوك دەيتىن اپامىز 250 جىل بۇرىن قولدانعان بۇركىتكە جەم بەرەتىن ساپتىاياعى, قايىڭنىڭ توشىنان ويىپ ىستەلگەن ءشاۋلى قىراندارعا جەم بەرۋگە ارنالعان ىدىس, ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن قايىردان اتتى بۇركىتشى جاساعان توماعا, ەرتەرەكتە ءومىر سۇرگەن قوشۋىت دەيتىن قۇسبەگىنىڭ بۇعىنىڭ جون تەرىسىنەن جاساعان بيالايى مەن توماعاسى, ت.ب. تولىپ جاتىر.
بۇل ورتالىق سارايدىڭ تاعى ءبىر مىندەتى – وڭىردەگى قۇسبەگىلىك ءىسىن عىلىميلاندىرۋ. ويتكەنى ولكەدە قۇسبەگىلىكتىڭ ەتنوگرافيالىق سيپاتى دامىعانىمەن, ونىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ماڭىزى قالىپ بارادى. بۇل راس. عىلىمعا بايلانباعان ءىس ىلگەرى باسپايدى. سونداي-اق قازىرگى تاڭدا الەم بويىنشا ادامدار قۇسبەگىلىككە قولدانىپ جۇرگەن بۇركىتتىڭ ءتورت ءتۇرى بار. ولار: دالا بۇركىتى (Aguila chrysaetos), ءشول جانە شولەيت بۇركىتى (Aguila nipalensis), حان بۇركىت (Aguila heliaca), قوڭىر بۇركىت (Aguila clanga).
وسىلاردىڭ ىشىندە قوبدا بەتىندە دالا بۇركىتى (تاۋ بۇركىتى) باسىم. الداعى كۇندەرى ماماندار جيناپ, جەرگىلىكتى بۇركىتتىڭ پوپۋلياتسياسىن زەرتتەۋ ءىسىن قولعا الماقشى. «مۇنداعى باستى شارت – قولداعى بۇركىتتەردى كەزى كەلگەندە ەركىندىككە جىبەرىپ, ءوسىپ-ءونۋىن قامتاماسىز ەتۋ. وتكەن جىلدارى وسىنداي ەركىندىككە جىبەرىلگەن ەكى بۇركىتكە JPS (قايدا جۇرگەنىن انىقتايتىن قۇرىلعى) ورناتتىق. اتالعان قىراندار قىس كەزىندە بىرەۋى تيبەتتى قىستاسا, ەكىنشىسى يرانعا دەيىن باردى. اڭ مەن قۇستا شەكارا جوق. ولار قاي جەر ىڭعايلى, سول جەردە ءومىر سۇرەدى ەكەن», دەيدى ب.بۇعىباي ۇلى.
دەمەك بۇل سارايدى بولاشاقتا قازاقتىڭ قۇسبەگىلىك ونەرىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىققا اينالدىرۋعا تولىق نەگىز بار. قازىردىڭ وزىندە اتاي اياتحان ۇلى باستاعان جاناشىرلار ايماق كولەمىندە قولىندا بۇركىت ۇستاپ وتىرعان 170 بۇركىتشىنى تىزىمدەپ, وسىلاردىڭ 100-دەپ استامىن مۇشەلىككە قابىلداپتى. سونىمەن قاتار ساراي جانىنان شىعارماشىلىق توپ قۇرىپ, ولكە قۇسبەگىلەرىنىڭ تاجىريبەسىن جيناپ, ادىستەمەلىك كىتاپ جازۋدى دا باستاپتى.
