قارعىن سۋعا جان-جاقتى دايىندىق

بيىلعى كوكتەمگى سۋ تاس­قىنىنا دايىندىق ماسەلەسى پرە­زي­دەنت جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جان-جاقتى ايتىلدى. كەلەلى كەڭەستە جاۋاپتى سالا جەتەكشىلەرى تابيعي قۇبىلىس بىلتىرعىداي ابىگەرگە سالمايتىنىنا سەندىردى. قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىز, قارعىن سۋ تاعى دا دولى مىنەزىن كورسەتسە, ازىرلىگىمىز قانشالىقتى؟ بىلتىر ەلدىڭ بىرنەشە وبلىسىن باسىپ, وراسان زارداپتارعا الىپ كەلگەن تاسقىننىڭ بيىل قايتالانبايتىنىنا ەشكىم دە كەپىل بولا المايدى. «ساقتىقتا قورلىق جوق», «قامدانعان قاپى قالمايدى» دەگەن.

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى ديقاندار­دىڭ ەگىستىگىن ماۋسىمدىق سۋارۋ كەزىن­دە سۋمەن قامتاماسىز ەتكەن سوڭ كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا دايىندىق كەزەڭىن باستاپ كەتتى. دايىندىق كەزەڭى نەگىزىنەن سۋ قويمالارى, بوگەتتەر, باسقا دا قاجەتتى قۇرىلىستاردى سالۋ مەن بۇرىننان بار نىسانداردى رە­كونس­ترۋكتسيالاۋعا باعىتتالدى. مي­نيستر­لىكتىڭ رەسمي وكىلى ءمول­دىر ابدۋاليەۆا بىلتىر سۋ قوي­ما­لارى مەن باسقا دا گيدروتەح­ني­كا­لىق نىسانداردى جاڭعىر­تىپ جوندەۋ قارقىندى ءجۇرىپ, 20 جوبا ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.

«اقتوبە سۋ قويماسىنا 36 جىلدان بەرى العاش رەت رەكونسترۋكتسيا جاسالدى. بۇگىندە قويمانىڭ سىيىمدىلىعى 245 ملن تەكشە مەترگە جەتتى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا سوڭعى 58 جىلدا تۇڭعىش رەت كيروۆ سۋ قويماسى جوندەلدى. بۇدان بولەك, سۋارۋ كانالدارى قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى كەلەشەكتە كورىنەدى. وسىنداي جوندەۋ­دىڭ ارقاسىندا شارۋالارعا, فەرمەرلەر­دىڭ ەگىس­تىگىنە قاجەتتى سۋارمالى سۋدىڭ ساپاسى جاقسارادى. اتىراۋ وبلىسىندا 41 جىل­­­دان بەرى جوندەۋ كورمەگەن, ۇزىن­دى­عى 74 شاقىرىم بولاتىن «اقساي» كانالى جاڭارتىلدى. استانا سۋ قويماسىن رەكون­سترۋكتسيالاۋعا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجات­تاما ازىرلەنۋ ۇستىندە. شىعىس قازاق­ستان وبلىسىندا قاندىسۋ وزەنىندەگى سۋ قوي­ما­سىن قايتا جاڭعىرتۋعا دايىندىق جۇمىس­تا­رى ءجۇرىپ جاتىر», دەدى رەسمي وكىل.

سۋ رەسۋرستار جانە يرريگاتسيا ­مي­نيسترلىگى مەن توتەنشە جاعدايلار مي­نيستر­لىگى بىرلەسە اتقارعان جۇمىس تا اۋقىمدى. 16 وڭىردە سۋ تاس­قى­نىنا دايىندىق اياسىندا 584 شاقىرىم بو­لاتىن 400-گە تارتا بوگەتكە جوندەۋ جۇر­گىزىلگەن. بۇدان بولەك, 6 وبلىستاعى, اتاپ ايتقاندا, اقمولا, اقتوبە, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاق­ستان, قوستاناي وبلىستارىنداعى 84 ەلدى مەكەن­دە قورعانىس بوگەتتەرى مەن گيدرو­تەحني­كالىق قۇرىلىستاردى سالۋ, رەكون­سترۋك­تسيالاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى قولعا الىندى. بۇل شارۋانىڭ دا يگى­لىگى مول, سول 84 اۋىلدا تۇراتىن 359 مىڭ ادامعا قىزىل سۋدان قاۋىپ تونبەيدى. ارينە, ايتقان جەردەن اۋلاق, اپات بولماسىن.

قار سۋىن بوگەيتىن گيدروتەحنيكا­لىق نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن تەكسەرۋ­ دە جوسپارعا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مينيسترلىك وكىلى ەلدەگى بارلىق سۋ قويما­لارىندا تاسقىن كەزىندە قۇيىلاتىن سۋدى قابىلداپ, وتكىزۋگە دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.

«مينيسترلىكتىڭ باسسەيندىك ينس­پەكتسيالارى توتەنشە جاعدايلار مي­نيستر­­لىگىمەن سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىم­دىك­­­تەرمەن بىرگە 1502 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىسقا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, انىقتالعان كەمشىلىكتىڭ بارلىعى تۇزەلدى. ودان بولەك 105 گيدروقۇرىلىسقا كوپ فاكتورلى زەرتتەۋ جاساۋ قولعا الىندى. بىلتىرعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا, 20 نىسانعا ارتىق. مينيسترلىك پەن اكىمدىكتەر جول كارتاسىن بەكىتتى. قۇجاتتا 10 وبلىستا 51 وزەن ۋچاسكەسى مەن 1 كول انىقتالدى. تازارتىلاتىن ۋچاسكەلەردىڭ جالپى ۇزىندىعى – 814 شاقىرىم», دەدى م.ابدۋاليەۆا.

ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ كوكتەمدە كەمەرىنە جەتىپ, ارناسىنان اسىپ, تاسۋى دا ايتارلىقتاي اۋىرتپالىق. سوندىق­تان سۋ ماسەلەسىندە كورشىنىڭ كوڭىلىن تا­ۋىپ, بولمىسىن باعۋ قاشاندا ماڭىزدى. جالپى, سۋ ديپلوماتياسى تاسقىن كەزىن­دە دە, سۋارۋ ماۋسىمى كەزىندە دە وتە كەرەك. تاسقىن كەزەڭىن وتكىزۋ مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى قازاقستان-رەسەي بىرلەسكەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قۇرامى, ەرەجەسى مەن بيىلعا ارنالعان جۇمىس جوس­پارى بەكىتىلدى. قوس تاراپ سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە اقپارات الماسىپ وتىرۋعا كەلىستى. قىتايمەن دە سۋ تاسقىنى كەزىندەگى جۇمىس ەكى جاقتى كەلىسىم ارقىلى ىسكە اسادى. ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىن­دا سۋ تاسقىنى كەزىندە تابيعي اپاتتار تۋىنداعان جاعدايدا تاراپتاردى شۇعىل حاباردار ەتۋ جونىندە كەلىسىم بار. قىرعىزستانمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ءبىزدىڭ تاراپ تالاس وزەنى ارقىلى سۋ وتكىزۋ كولەمىن ۇلعايتۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. بۇل كيروۆ سۋ قويماسىنان سۋ جىبەرۋدى رەتتەۋ, سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە اپاتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىنداعى قادام بولىپ وتىر.

سونداي-اق شەت مەملەكەتتەرمەن تاجىريبە الماسۋ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. جاپونيا ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن وسى ەلدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاس­تىق اگەنتتىگىنىڭ ماماندارى ەلىمىزدىڭ 4 وبلىسىنداعى 13 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى تەكسەردى. ساراپشىلار سۋ تاسقىنى كەزىندە وتە ۇلكەن كولەمدە سۋ قابىلداعان اقمولا, قاراعاندى, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىنداعى نىسانداردى زەرتتەدى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى مەن دەلفت سۋ ءبىلىم بەرۋ ينستيتۋتى اراسىنداعى مەموراندۋم اياسىندا نيدەرلاندىلىق ماماندار استانا مەن اقتوبەدە تاسقىن تاۋەكەلدەرىن سارالاۋعا قاتىستى بىرنەشە سەمينار وتكىزدى.

قامسىزدىق جايسىزدىققا ۇرىن­دى­رادى. اپات ايتىپ كەلمەيتىنىن سىلتاۋ ەتپەي, قاپىسىز قارەكەت جاساعان ابزال. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا, ەكولو­گيا جانە تابيعي رەسۋرستار, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرىمەن بىرلە­سىپ سۋ تاسقىنىن بولجاۋعا, مودەلدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن Tasqyn اقپارات­تىق جۇيەسىن ازىرلەۋدى قولعا الدى. بۇل جاڭاشىلدىق جاھاندىق GloFAS سۋ تاسقىنى تۋرالى ەسكەرتۋ جۇيەسىنە قوسىلدى. ەندى Tasqyn جۇيەسىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, 135 وزەننەن سۋ تاسقىنى كەزەڭىنە قاتىستى ۇزاق مەرزىمدى بولجام الۋعا مۇمكىندىك بولادى. العاشقى بايلام شامامەن اقپان ايىنىڭ ­باسىندا, ەكىنشىسى ناۋرىزدىڭ باسىندا جاريالانباق.

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى ەسىل وزەنىنىڭ سەرگەەۆ سۋ قويماسىنىڭ ەتەگىن, جايىق وزەنى­نىڭ ورال قالاسىنان يانۆارتسەۆو ­گيدرو بەكەتى باعىتىنداعى بولىگىن, نۇرا وزە­نى­نىڭ قوشقارباەۆ اۋىلىنان تومەن ورازاق اۋىلىنا دەيىنگى ۋچاسكەلەرىن باتيمەتريالىق ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن اياقتادى. جيناقتالعان مالىمەتتەر سۋ تاسقىنىن بولجاۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. Tasqyn جۇيەسىندە سۋ تاسقىنىن بولجاۋ مەن مودەلدەۋ ادىستەمەسى ازىرلەنىپ, بەكى­تىلدى. الگوريتم كەلەسىدەي: قۇزىرلى ورگاندار جۇيەگە سۋ ايدىندارىنداعى سۋ دەڭگەيى, سۋ جىبەرۋ كولەمى, گيدرومەتەو بولجام جونىندەگى مالىمەتتەردى ەنگىزەدى.

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرلان الدامجاروۆ سۋ تاسقىنى بولا قالعان جاعدايدا گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ جۇمىسىن قاداعالايتىنىن, ەلدەگى بارلىق گيدرو­تەحنيكالىق قۇرىلىستارعا مونيتورينگ جۇرگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«توتەنشە جاعداي مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ناقتى الگوريتمىن بەكىتتىك. ءار مەملەكەتتىك ورگان مەن جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگانداردىڭ تاسقىن كەزىندە قالاي جۇمىس اتقاراتىنى وسى تۇجىرىمدامادا بەكىتىلگەن. مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە تيەسىلى سۋ تىرەۋىش گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستىڭ 234-ءى مەملەكەتتىك, 914-ءى كوممۋنالدىق مەنشىككە قارايدى. تاسقىنعا توسقىن كەزىندە قولدانىلاتىن ينەرتتى ماتەريال­دار دا, تەحنيكالار دا جەتكىلىكتى», دەدى. ن.الدامجاروۆ.

«قازگيدرومەت» رمك گيدرولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نۇرعالىم سەرىكباي تابيعاتتىڭ توسىن مىنەز تانىتۋىن ءدال بولجاپ, ەرىگەن قار سۋى مەن جاۋىن-شاشىن مولشەرىن ناقتى شەگەلەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ەسكەرتتى.

«تابيعي قۇبىلىس «قازگيدرومەت» بولجامىمەن بايلانىستى ەمەس. دەگەنمەن دە جىل سايىنعى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى­نا قاتىستى بولجاۋدىڭ ادىستەمەلەرىن تولىقتىرىپ, جاڭعىرتتىق», دەدى دەپارتامەنت ديرەكتورى.

اقپان ايىنىڭ باسىندا «قازگيدرو­مەت» سۋ تاسقىنىنا قاتىستى الدىن الا بولجامىن جاريالايدى.