كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ارينە, بۇل ساۋالىمىزعا قارسى داۋ ايتاتىندار دا تابىلار. ماسەلەن, 2018 جىلى جارىققا شىققان تۇردىبەك مايدان مەن تىلەك تولەۋعازىنىڭ «مۇزبالاق» تۋىندىسىن تۋرا جارتى عاسىردان كەيىن «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» ءمۋلتفيلمىنىڭ ورنىن لايىقتى دەڭگەيدە باسقان ەڭبەكتىڭ قاتارىنا جاتقىزادى ماماندار. ونىڭ ءبىر سەبەبى – الەمنىڭ 48 ەلىندە كورسەتىلىپ, 1968 جىلى قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن ءىىى بۇكىلوداقتىق كينوفەستيۆالدە جۇلدەگەر اتانىپ, 1975 جىلى حالىقارالىق نيۋ-يورك فەستيۆالىندە «كولا پراكسينوسكوپ» جۇلدەسىن جەڭىپ العان امەن قايداروۆ جۇمىسىنىڭ داڭقىن اراعا 50 جىل سالىپ ءدال وسى «مۇزبالاق» قايتالاعانى باسا ايتىلادى.
اتالعان تۋىندى تۇركيانىڭ Best Istanbul Film Festival فەستيۆالىندە ۇزدىك تولىقمەترلى انيماتسيالىق فيلم اتاندى. ادام مەن بۇركىتتىڭ اراسىنداعى دوستىق, سەنىمدىلىك, ادالدىق, ەرلىك سىندى ىزگى قاسيەتتەر ءسوز بولاتىن شىعارما, راس, جارىققا شىققان ساتتەن-اق جاڭالىققا اينالىپ ۇلگەردى.
سول سەكىلدى «كۇلتەگىن», «ەر توستىك پەن ايداھار», «قازاق ەلى», «اڭشى», «ماقتانشاق قىز», «تىگىنشى مەن اي», «قادىردىڭ باقىتى» جانە تاعى دا باسقا مۋلتفيلمدەردىڭ دە كورەرمەن كوڭىلىنەن شىققانى قۋانتادى. ماسەلەن, «ساق» جەكەمەنشىك كينوستۋدياسى تۇسىرگەن ءبىر عانا «قوشقار مەن تەكەنىڭ» «Youtube» ارناسىنداعى كورىلىمى 20 ميلليونعا جەتسە, «ارا» ستۋدياسىنىڭ بىلتىر تۇسىرگەن «شىراق» ءمۋلتفيلمى 2,3 ملن قارالىم جيناعان. وسىنداي قاداۋ-قاداۋ جۇمىستار كوڭىلىڭدى كوتەرىپ, مەرەيىڭدى ءوسىرىپ-اق تاستاعانىمەن, الەمدىك انيماتسيا وندىرىسىمەن سالىستىرعاندا قازاق مۋلتيپليكاتسياسىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءالى دە كەنجە قالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
ناقتى تاجىريبەگە سۇيەنىپ, بالالار كوزقاراسى مەن قىزىعۋشىلىعىن دا بايقاپ-باقىلاساڭىز, قازاق انيماتسياسىنداعى بىرقاتار تۇيتكىلدەرمەن بەتپە-بەت كەلەرىڭىز انىق. ولاي دەيتىنىمىز, بىزدەگى شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگى جالپىلاما اۋديتورياعا ارنالىپ تۇسىرىلەدى, بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى, قىزىعۋشىلىق دەڭگەيى كوپ ەسكەرىلە بەرمەيدى. اسىرەسە تانىمى ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالدىرعانداردىڭ قىزىعۋشىلىعى, وكىنىشكە قاراي, سىرت قالىپ جاتادى. سونىڭ سالدارىنان بولار, ءتىلى بىلدىرلاپ ەندى شىققان بالالاردىڭ اۋزىنان رەسەيدىڭ «كوك تراكتورىنداعى» ايگىلى «پو پوليام» ءانىن ءجيى ەستىپ قالامىز. سابيلەردىڭ سۇرانىسى دا كوپ جاعدايدا وسى تۋىندىمەن بايلانىستى. دۇكەن سورەسىنەن «سويلەيتىن» كوك تراكتور ويىنشىعىن كورسە, العىزباي كەتپەيتىنى – ول بولەك اڭگىمە.
ءبىز دە اتا-انا بولعاندىقتان ءارى قازاق ءتىلىن وتباسىندا باستى قۇندىلىق ەتكەن ادام رەتىندە باستاپقىدا شەكسىز ماكسيماليزممەن تەك قانا قازاقتىلدى كونتەنتتى بالالارعا ۇسىنۋعا ۇمتىلىپ كوردىك. بالامىزدىڭ ۆيزۋالدى كورىنىسكە دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش جاسىنان باستاپ ساناۋلى مينۋتقا بولسىن تەلەديداردان بالدىرعاندارعا ارنالعان ءتۇرلى مۋلتفيلمدەر مەن تانىمدىق تۋىندىلاردى كورسەتە باستادىق. سوندا بايقاعانىمىز, ءبىزدىڭ باعىتتاۋىمىزعا قاراماستان بالانىڭ ءبارىبىر ءوز تاڭداۋىن جاسايتىندىعىنا كوز جەتكىزدىك. ول نە دەيسىز عوي, ول – كوپ اۋزىندا جۇرگەن سول باياعى رەسەيدىڭ «سيني تراكتور», «بۋرەنكا داشا», «ماشا مەن ايۋ» نەمەسە الەم بويىنشا بىرنەشە ميلليارد قارالىم جيناپ, سىلكىنىس جاساعان «اكۋلا» ءانى سىندى تۋىندىلار بولدى. نەگە؟ سەبەبى ونداعى جارقىن بوياۋ, بالا قىزىعۋشىلىعىنا ساي كاسىبي ءارى جەڭىل وڭدەلگەن اۋەن, تىلگە ورالىمدى, قيمىلعا قيسىندى كوڭىلدى كورىنىس, قابىلداۋعا وڭاي ءارى ساناعا سەنىم ۇيالاتاتىن سيۋجەتتەر, تانىمعا ساي ۇسىنىلاتىن تۇشىمدى اقپاراتتار بالا تۇگىل, ەرەسەك كورەرمەننىڭ ءوزىن باۋراپ الادى. ال ەندى ءسىز عالامتورداعى ءدال وسى جاستاعى اۋديتورياعا ۇسىنىلعان قازاقتىلدى كونتەنتتى ءبىر شولىپ ءوتىڭىزشى. «ساندار», «پىشىندەر», «ايۋ ءانى» سياقتى دۇنيەلەردى تىڭداعاننان-اق باسقا ارناعا اۋىستىرۋعا اسىعاسىز. تىلىندەگى جۇيەسىزدىك پەن ايقايلاپ تۇرعان اكتسەنت, دارىنسىز ديناميكا, سيىقسىز سۋرەت پەن كورىكسىز كارتينا, ۇعىمعا قايشى كورىنىستەر, اسەرسىز اۋەن, تىزبەلەپ كەتە بەرسەڭ تاۋسىلمايتىن كوپ كەمشىلىك بالانى قىزىقتىرماي, كەرىسىنشە, جالىقتىرادى. ال بۇل جاستاعى بالالارعا ماقتاۋلى «مۇزبالاق» نەمەسە اڭىزعا اينالعان «اڭشىنى» ۇسىنا المايتىنىڭىز انىق.
اتالعان پىكىرىمىزگە تورەلىك سۇراپ ماماندارمەن دە وي ءبولىسىپ كورگەن ەدىك. «Bek production» كومپانياسىنىڭ مۋلتيپليكاتورى جاقسىبەك كامىل ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ءمۋلتفيلمنىڭ بالا پسيحولوگياسىنا اسەرى وتە زور. اسىرەسە مازمۇنى مەن ستيلىنە باسا نازار اۋدارۋ اسا ماڭىزدى.
«مۋلتفيلم كورۋ ارقىلى بالا ءتۇرلى ەموتسيالاردى سەزىنەدى, قابىلدايدى. ماسەلەن, قۋانۋدى, قورقۋدى, قايعىرۋدى ۇيرەنەدى. ەكىنشى جاعىنان, انيماتسيا – ءتالىم-تاربيە قۇرالى. اتا-اناعا كومەكتەسۋ, دوستىق, ادالدىق, جاناشىرلىق سياقتى قاسيەتتەرگە باۋليدى. ۇشىنشىدەن – ءتىل. بالا قاي تىلدە ءمۋلتفيلمدى ءجيى كورسە, سول ءتىلدى تەز مەڭگەرەدى. قازاقتىلدى انيماتسيانىڭ قازىرگى جاعدايىنا كوڭىل تولمايدى. بىزگە قولداۋ مەن قارجى جەتىسپەيدى. سونىمەن قاتار ساپالى ءونىم شىعاراتىن مامان از. قازاقتىلدى انيماتسيالار بالالاردى قىزىقتىرا الماي وتىر. نەگە؟ ويتكەنى ساپاسى تومەن. ال ساپانى كوتەرۋگە قارجىلىق جاعى ۇلكەن قولبايلاۋ. مازمۇنى مەن ءستيلى قىزىق بولماسا بالالار وزگە تىلدە كونتەنت كورە باستايدى. سەبەبى شەتەل انيماتسيالارى ساپالى. ءبىزدىڭ سالاعا ۇلكەن قولداۋ كەرەك», دەيدى مامان.
ال شەتەلدىك مامانداردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, بالالار كونتەنتى ماسەلەسىنە تەرەڭنەن ءھام جان-جاقتى كەلەتىنىن بايقاۋعا بولادى. ماماندار انيماتسيانىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ءرولىنىڭ زور ەكەنىن باسا ايتادى. بالدىرعاندى مۋلتفيلم كورۋگە تارتۋ ءۇشىن مۇندا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلادى. ارنايى پسيحولوگتەر كەڭەسى قۇرىلىپ, جاڭادان شىعاتىن مۋلتيحيكاياعا باعا بەرىپ, تيگىزەر اسەرىن ساراپتايدى. سەبەبى ولار كينو مەن ءمۋلتفيلمنىڭ ناعىز يدەولوگيا قۇرالى ەكەنىن جەتە تۇسىنەدى. پسيحولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەكرانداعى ءتۇرلى كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتىن باقىلايتىن بالانىڭ ويلاۋ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى دە جاقسى دامىپ, جەتىلەدى. بىزدە, كەرىسىنشە, انيماتسيانى كوپ اتا-انا بالانىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, ۋاقىتىن وتكىزۋ ءۇشىن قوسىپ بەرەدى. ال ونىڭ ءارى قارايعى بالا ساناسىنا اسەرىنە باس قاتىرىپ جاتقانى سيرەك. شىن مانىندە, انيماتسيا – تەك كوڭىل كوتەرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بالالارعا قورشاعان الەمدى بىلۋگە, تۇسىنۋگە كومەكتەسەتىن قۋاتتى تاريبە قۇرالى ءارى بالا ءتىلىن دامىتاتىن نەگىزگى مەكتەپتىڭ ءبىرى. سەبەبى قازىر اقپاراتتىق عاسىر, ءسابي تانىمىنا ۆيزۋالدى كورىنىستەردىڭ اسەرى زور. ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ سويلەگەن ءسوزىن تىڭداي وتىرىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىن سوزدىك قورىن بايىتادى. ەموتسيانى سوزبەن جەتكىزۋگە بەيىمدەلەدى. دەسە دە, بۇل جاعىنان كەلگەندە قازاق انيماتسياسىنداعى ءتىل ماسەلەسى دە تۇيتكىلدى ءتۇيىنىن تولىق شەشتى دەپ ايتا المايمىز. اسىرەسە اۋدارما شىعارمالاردى كورىپ, ساناسىنا مىقتاپ قۇيىپ العان بالالار ءتىل قولدانىسىنداعى «بارۋىم كەرەكپىن», «بولىپ تابىلادى», «كەشىرىم سۇرايمىن» سياقتى «كالكا» تىركەستەر «دەرتى» – ءوز الدىنا ۇلكەن ماسەلە.
«پەداگوگ مامان رەتىندە مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم – كوپ وتباسى تازا قازاق تىلىندە سويلەسە دە, بالالارىنىڭ ءتىلى ورىسشا نەمەسە اعىلشىنشا شىققان. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – عالامتور. قازىرگى بالالار «Youtube» ارناسىنان شەتەلدىك تۋىندىلاردى كوپ كورەدى. مازمۇنى جەڭىل, قىسقا ءارى كەيىپكەرلەرى تۇرلەنىپ وتىراتىن جارقىن مۋلتفيلمدەر بالانى تەز باۋراپ الادى. بالانىڭ قيالى ەرەكشە عوي. بىزگە دە وسىنداي كونتەنتتى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كوبىرەك سالۋ كەرەك. ۇيدە دە اتا-انالار قازاقتىلدى تۋىندىلاردى ءجيى ناسيحاتتاۋى كەرەك. سوندا بالانىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتا الامىز», دەيدى تاربيەشى مامان راۋشان امانتايقىزى.
قازاق انيماتسياسىنداعى تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە – بالالارعا ۇنايتىن, ولار ەلىكتەيتىن زاماناۋي جاڭا كەيىپكەرلەر, ياعني قاھارماندار تۋدىرۋ قاجەتتىلىگى دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. بۇل تۋراسىندا كاسىبي انيماتور مامانداردى دا اڭگىمەگە تارتىپ كوردىك.
«كەيىپكەردىڭ مىنەزى, تاريحى, ميسسياسى, ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى بولۋى كەرەك. قاتتى ايتتى دەرسىز, بىراق, بىزدە ءتۇسىرىلىپ جۇرگەن فيلمدەر جانسىز قۇر سۋرەت, ولاردى كەيىپكەر رەتىندە قابىلداي المايسىڭ. «Disney» العاشىندا حانزادا مەن حانشايىم ماحابباتى, ولاردىڭ بىرگە بولۋ جولىنداعى سان الۋان قيىندىقتارى تۋرالى, جالپى قيال-عاجايىپقا تولى ەرتەگىلەردى تۇسىرگەندىگىن بىلەمىز ءارى فيلم ءتۇسىرۋ بارىسىندا ولار سيۋجەتتىڭ تاريحتان نەمەسە ادەبيەتتەن الىنعانىنا قاراماستان وقيعالاردى بالالار پسيحولوگياسىنا بەيىمدەپ وزگەرتىپ وتىرعان. سول سياقتى نەگە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» داستانىن نەمەسە «قىز جىبەكتى» الىپ, كەرەمەت ماحاببات تۋرالى فيلم تۇسىرمەسكە؟ بىزدە تاريحتى وزگەرتپەۋ كەرەك دەگەن قاتاڭ قاعيدا بار. ال نەگە وسى بارشاعا ءمالىم كەيىپكەرلەردى قوسىپ, بالالارعا ناعىز ماحابباتىڭ قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتەتىندەي فيلم تۇسىرمەسكە؟», دەيدى انيماتور-رەجيسسەر مەيىرجان ساندىباي. ارىپتەس سوزىنە انيماتور-رەجيسسەر, كوپتەگەن جوبانىڭ اۆتورى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى جانىبەك نۇربەك تە قوسىلدى: ء«بىز بالا كەزىمىزدە ەستىگەن ۇشپا كىلەم, بارلىق الەمدى كورسەتەتىن شار سياقتى ەرتەگىلەر قازىرگى زاماننىڭ بالالارى ءۇشىن قىزىقتى بولادى دەگەنگە سەنبەيمىن. قازىرگى بالالاردىڭ كوپشىلىگى عارىشقا, اتىس-شابىسقا قۇرىلعان فيلمدەردىڭ قاhارماندارىنا ەلىكتەيدى. سوندىقتان ءوزىمىزدىڭ ميفولوگيامىزدى, ەپوستىق جىرلارىمىزدى, ونداعى باتىرلارىمىزدى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ كەرەك», دەيدى مامان.
راسىمەن دە, قازاق تىلىندە بالا تانىمىن باۋراپ, قىزىعۋشىلىعىن قيانعا سامعاتاتىن تاقىرىپتار كوپ. تەك سونى ونەر تىلىندە ورنەكتى ەتىپ ورە الاتىن, تارتىمدى قىلىپ تارقاتا الاتىن, بالالار پسيحولوگياسىن تەرەڭنەن بىلەتىن ساۋاتتى ستسەناريستەر مەن العىر انيماتورلاردىڭ قاتارى كوبەيسە, البەتتە, بۇل تۇيتكىلدىڭ دە شەشىلەر كۇنى الىس ەمەس ەكەندىگىنە ءاماندا سەنگىمىز كەلدى. اسىرەسە كەيىنگى ونجىلدىقتا «بالاپان» تەلەارناسىنىڭ تاپسىرىسىمەن ءتۇسىرىلىپ, كىشكەنتاي كورەرمەندەرگە ۇسىنىلىپ جاتقان كوپ دۇنيەلەر مازۇنىمەن دە, ساپاسىمەن دە كوڭىلگە مازداعان ءۇمىت وتىن جاققانى بەلگىلى. تالاي جاس ماماننىڭ وزگە سالانى جاعالاماي, كاسىبي تۇرعىدا ءوزىن سىناۋىنا دا جاقسى مۇمكىندىكتەر سىيلاپ كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى قازاق انيماتسياسىنىڭ كەلەشەگىنە كۇمانمەن ەمەس, سەنىممەن قاراۋعا جەتەلەيدى. تەك مۇنداي تەلەارنالار ەلىمىزدە كوپتەپ اشىلسا, بالالار كونتەنتىنە مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى كوڭىل ءبولىنىپ, قولداۋ كورسەتىلسە, قازاق انيماتسياسىنىڭ بولاشاعى بۇدان دا بايىپتانا تۇسەرى, باسەكە كوبەيسە, باسەكەمەن بىرگە ساپا دا ارتاتىنى انىق.
قازاق انيماتسياسىنىڭ اتاسى امەن قايداروۆ: «بiز ۇلت بولىپ, ەگەمەندi ەل بولىپ, مادەنيەتiمiز بەن سالت-ءداستۇرiمiزدi دامىتامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, تاربيەنi تيتتەي بۇلدiرشiندەرiمiزدەن باستاۋىمىز قاجەت» دەگەن ەكەن. ماڭىزدىلىعىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعالتپاعان وزەكتى وي. سەبەبى دۇنيەنى جانارى قالاي كورسە, جان دۇنيەسى سولاي قابىلدايتىن بالدىرعانداردىڭ تاپ-تازا الەمى لايلانباي, كەرىسىنشە قيال قاناتىندا قالىقتاتا الاتىن تۋىندىلاردىڭ كوبەيۋى – ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگىنىڭ كەمەل ەكەندىگىن دە كورسەتەدى. ەكران ارقىلى تاربيەلەنىپ جاتقان جەتكىنشەكتەردىڭ ەستەتيكالىق تالعامىنىڭ جوعارى, رۋحىنىڭ مىقتى بولۋى دا وسى انيماتسيامەن تىكەلەي بايلانىستى. شۇكىر, قازىر ەلىمىزدە ۇلتتىق انيماتسيانىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ەسەپسىز تەر توگىپ جۇرگەن كاسىبي انيماتورلار كوپ. سوعان قاراماستان انيماتسيالىق ءونىم ءالى دە سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا الماي كەلەدى. ارينە, مۋلتيپليكاتسيالىق ۇدەرىس كوپ ۋاقىت پەن قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەتىنى انىق. دەگەنمەن بالا تاربيەسىن دۇرىس جولعا قويامىز, ۇلتتىق يدەولوگيانى بالدىرعان ساناسىنا قۇيامىز دەسەك, ۇلتتىق انيماتسيانى دامىتۋدى ءسوزسىز قولعا الۋ كەرەك.
